Literature-Punjabi — UPSC Mains Optional PYQ (2024–2025)

(a) ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਕ ਦਰਸਾਓ। [10M]

(b) ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਰੋਹਤ ਅਤੇ ਪਿਛਤਰ ਤਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੱਠੜੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ – ਵਿਵਰਣ ਕਰੋ। [10M]

(c) ਅਨੇਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ-ਜੇਵਿਕ ਸਾਧਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰੋ। [10M]

(d) ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਮਾਜਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਧਤਮਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ? ਸੰਖੇਪ ਨੋਟ ਲਿਖੋ। [10M]

(e) ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਿਮਬਣਾ ਯੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਿੱਤੋ। [10M]

(a) ਦਿਲਹੁ ਮੁਹਬਤਿ ਜਿਨ੍ਹ੍ਹ ਸੇਈ ਸਰੀਆ ॥ ਜਿਨਿ ਮਨ ਮੋਹਿ ਮੁਖਿ ਹੇਰਿ ਸਿ ਕਾਂਦੇ ਰਹਿਆ ॥੧॥ ਰਤੇ ਇਸਕ ਖੁਆਬੀ ਗੀਤੁ ਦੀਵਾਨ ਕੇ ॥ ਵਿਦਿਆਨ ਨਾਮ ਤਹੁ ਤੇ ਭੁਇ ਭਾਰ ਭਈਏ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ ਆਪ ਲੈਣੇ ਨਰ ਲਾਇ ਦਹਿ ਦਰਵੇਸੇ ਮ ॥ ਤਿਨਿ ਪੰਚ ਜਣੇਈ ਪਈ ਆਏ ਸਨਨ ਦੇ ॥੨॥ [10M]

(b) ਨਵਾਂ ਕਰਹਿ ਜੇ ਆਪਣੈ ਤਾ ਨਵਤੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪਾਇਆ ॥ ਦੇਹ ਜੀਉ ਬਹੁਤ ਜਨਮ ਧਰੀਆ ਤਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਬਦ ਸੁਣਾਇਆ ॥ ਸਤਿਗੁਰ ਸੇਵਾ ਦਾਤਾ ਕੈ ਨਾਹੀ ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਲੇਖ ਸਮਾਇਆ ॥ ਸਤਿਗੁਰ ਮਿਲਿਐ ਸਭੁ ਪਾਇਆ ਜਿਨੀ ਵਿਚਹੁ ਆਪੁ ਗਵਾਇਆ ॥ ਜਿਨਿ ਸੇਵਿ ਸਚੁ ਭੁਲਾਇਓ ॥੧॥੮॥ [10M]

(c) ਬਾਘਾਂ ਪ੍ਰਿਥੁ ਭਏ ਕੈਬਲ ਬਨਾਇਆ ॥ ਸਾ ਪਨ ਸਿਧ ਰਸ ਬੈਸੇ ਅੰਗ ਸਮਾਇਆ ॥ ਹਰਿ ਅੰਗ ਸਮਾਈ ਜਾ ਪ੍ਰਭੁ ਭਈ, ਸਾ ਸੇਵਗਾਇ ਨਾਟੇ ॥ ਨਦ ਨਦਰਾ ਮਿਲਿ ਮਦਸੁ ਘਰ ਉਪਜੈ, ਨੀਲ ਅਹਿ ਰਸੁ ਮੁਹਰੈ ॥ ਨਾਨਕ ਬਿਨੁ ਪ੍ਰਭ ਰਸੁ ਦੇਈ ਬੰਢੀਆ, ਕੈਬਲ ਸਬਦ ਸੁਣਾਵੈ ॥੨॥ [10M]

(d) ਮੈਂਹਿ ਛੱਡ ਰਾਏ ਆਪਿ ਲੋੰਢ ਰਾਏ ਮੈਂ ਵਿਰਕ ਜੀ ਦਲੀਤ ॥ ਰਾਤੀ ਸੈਨਿ ਦਾ ਦਿਨ ਮੁਖ ਸੁੰਢੀ ਅੰਖੀ ਪ੍ਰਭਲਿਆ ਨੀਰ ॥ ਫਰਛੀਆਂ ਤੇ ਤਤਵਦਾਰਾਂ ਕੋਇ ਇਸਕ ਦੇ ਇਕੇ ਤੀਰ ॥ ਇਸਕੇ ਸੈਨ ਨਾ ਜਾਨਮੁ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹ੍ਹ ਜਸ ਗਜਿਤ ਭੈਰੀਆ ॥ ਇਹ ਕਥਾ ਸਾਵਣਿ ਆਇਆ ਨਾਂ ਆਪਣੇ ਦੂਰੀ ਬਿਰਹੇ ਹੀ ਪੀਰ ॥ [10M]

(e) ਪਿਅਰਿ ਬਹਾਵਰੀ ਨਮ ਨ ਤੋਏ ਗੰਭੀ, ਪਰੀਆਂ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਚ ਮਪਾਵਈ ਨੀ ॥ ਹੋਈ ਸੁਖਮ ਸਾਵੰਨ ਸਦ ਆਣੇ ਛੋਡ, ਤਦੇ ਲਾਲੂਈ ਆਣੇ ਵਿਚਾਵਈਆ ਨੀ ॥ ਲਾਲੀਆੰ ਕੱਲ ਹਰਤਲੀਆਂ ਹਾਲੀਆੰ ਨੇ, ਐਂਹ ਬੂਈ ਨੰ ਇੱਕੋ ਲਈਆ ਨੀ ॥ ਘਬਰਾਵਤਾ ਚੱਕੀਆਂ ਟਵਾਉਂਦੀ ਨੀ, ਜਿੰਨੂੰ ਟੁੜਦਾ ਗੂੰਡ ਕੰਵਈਆਂ ਨੀ ॥ [10M]

(a) ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ‘ਟਕਸਾਲੀ’ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ? ਵਿਸਥਾਰ ਕਰੋ। [20M]

(b) ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਮ ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਵਰਣ ਕਰੋ। [15M]

(c) ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ-ਵਿੱਥੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਰ-ਤੱਥ’ ਦੇ ਕਵਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਸਹਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੋ। [15M]

(a) ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਪਾਰਗਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫੀਅਚਾਰ ਦੇ ਧਾਰਨਾ-ਉੱਦਭਵ, ਸਮੀ ਅਤੇ ਭਾਵਤੀ ਪਰੀਪਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਿਰਜਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅਸਲ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਓ। [20M]

(b) ‘ਰੂਹਾ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਜਪੂਜੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਬੌਧਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਹਨ। ਇਸ ਕਵਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਜਪੂਜੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣਾਂ ਤੇ ਕਹੋ। [15M]

(c) ਬੁੱਢੇ ਸ਼ਾਹ ਸੁਫੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਰਸਮਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਭਿਅਤ ਸੁਫੀ ਸਲੀਕਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੂੜਤਾ ਦੇ ਰੂਹ ਬਚਾਅ, ਊਹਾਅ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਲੇ ਪੋਤ ਰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਖੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਕਵਤ ਦੇ ਅਨੁਸੂਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਸਮ ਧਾਰਾਂਕ ਪਰਸੰਗ-ਕਿਰਿਆ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਚਰੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਮੱਥੋਂ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਜਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਸਰੂਪ ਤੇ ਬਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੀ ਬੂਢੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਕਾਣੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਰੋ। [15M]

(a) ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਫੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਵਿਦਮਾਨ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰੋ। [15M]

(b) ਪੰਜਾਬੀ ਯੁੱਧ-ਵਿਰਸਾਵੰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਦੇ ਅਹਿਮ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰੋ। [20M]

(c) ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਲਿਖਤ-ਲਿਪੀਆਂ ਨੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ? ਵਿਸਥਾਰ ਕਰੋ। [15M]

(a) ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਿਰਚਾਈ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਖੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਥਾ-‘ਹੀਰ’ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਸੂਫੀਰਤ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪੰਥ ਮੁਹਰੀਆ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਗਾਲ ਵਿਖਾਈ ਉਸਨੇ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਥਾਰਥਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਕਵਤ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ? ਆਪਣੇ ਉੱਤਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਿੱਥੇ ‘ਹੀਰ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਕਰੋ। [20M]

(b) ਸ਼ੈਖ ਫਰੀਦ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਾਰ-ਦਰਦ ਨਸਮਤਨਾ ਦਾ ਬੋਧ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨੇਕੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਨਸਮਤਨਾ ਦੀ ਇਸ ਭੇਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਰਮਤਾ ਨਹੀਂ ਸਗੇ ਕਿਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਤ ਨੂੰ ਤਰੀਕ-ਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ। [15M]

(c) ਬੁੱਢੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਲਮ ਬੇਧੀਏ ਤੇ ਚੋਟਨ ਤੇ ਟਸੀਦੀ ਦਾ ਇਕ ਅਨਿਆ ਨਾਥ ਹੈ ਜਿਸੇ ਆਪਣੇ ਦਰਦਾ ਦੀ ਮੈਕੀ ਤਾਂ ਰਹਿਰਹਿ ਏ, ਪਰ ਬਲੀ ਸਬ ਕੁਝ ਤੇ ਮੋਹਾਂ ਈਕਨਮ ਨਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਬੁੱਢੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਕਾਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਕੇ ਕਰੋ। [15M]

(a) ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀ-ਵਿਗਿਆਨ (Phonology), ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ (Morphology) ਅਤੇ ਵਾਕ-ਵਿਗਿਆਨ (Syntax) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਹਚਾਣ ਕਰਵਾਓ। [20M]

(b) ਜਨਸੰਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਤਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਵਰਤਕ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਭਿਆਨ ਕਰੋ। [15M]

(c) ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਨੇਤਰ ਦਾ ਭਿਆਨਕਰਣ ਇਕ ਰੁਚੀਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਵ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ। [15M]

(a) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੱਕ ਸੰਵਿਦਾ ਸਿਸਟਮ ਕਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜਿਆ ਸੰਵਿਦਾ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ-ਸਿਆਹਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਅਹਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ। [20M]

(b) ਕਿੱਥਾ ‘ਹੀਰ’ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕਥਾ ਦੀ ਲੇਖ ਕਥਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਉਹ ਸਾਰਥਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਧਾ ਅਸਾਜ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੂਹਤ ਹਾਲਾਤ ਕਲਮਬੱਧ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਕਵਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਿਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਕੇ ਕਰੋ। [15M]

(c) ਬੁੱਢੇ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੇਜੀ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨਣਾ ਅਤੇ ਸਮਸਿਆ ਦੀਆਂ ਯਥੀ-ਯਥਾਤੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਕਰਦਾ ਮੰਨਖਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਜਾਤ ਮਹੱਤ ਅਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਲীল ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਕਾਵੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਨਦੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਚਰਚਾ ਕਰੋ। [15M]

(a) ਨਵ-ਚਰਨਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਵੇਂ ਸੰਕੇਤ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰੀਤਿ ਨੂੰ ਟੇਕਾਂ ਸਹਿਤ ਵਿਵਰਣ ਕਰੋ। [10M]

(b) ਡਾ. ਹਰਦਤਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰੋ। [10M]

(c) “ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਲੋਕ ਮਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸੰਚਿਤ ਪੌੜੀ ਹੈ।” ਚਰਚਾ ਕਰੋ। [10M]

(d) ਚਤਰਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਪੱਖ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ। [10M]

(e) ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਉੱਤੇ ਸੈਮਕ੍ਰੂ, ਧਾਰਸੀ ਅਤੇ ਪਖ਼ਤੂਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੋ। [10M]

(a) ਮੁਆਫੀ, ਸੁਗਰ, ਉਸਰ ਤੇ ਕਿਸਮਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਹੱਥੇ, ਸਲਿਆਈ ਵੀ ਬਖਰੀ ਕਾਹੁਣੁ, ਵਖੀ ਬੇਣਾ ਵੰਦੇ? ਤੂੰ ਜਾਤਾ, ਅਣੇ ਵਿਸਵਾਸੀ, ਮੁਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਾਈਆਂ, ਪਰ ਇਸ ਨਵੇਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਤੂੰ, ਜਾਤੂਗਰੀ ਨੰ ਵੰਦੇ। [10M]

(b) ਚੰਦ ਕੋਰ ਦੀ ਮੇਹਿ ਤੇ ਨਸਤ ਦਈ, ਦਯਾਸ਼ਾਲੀਆਂ ਹੇਠ ਬਹਰੀਆਂ ਨੀ। ਉਸਨੇ ਤਰਤ ਲਾਹੋਰ ਵੀ ਭੁਰੁ ਦੀਤਾ, ਭੇਲਾ ਸਾਧ ਕੇ ਵਿਚ ਮੁਹਰੀਆਂ ਨੀ। ਪਿਛੇ ਤਿਸਤ ਬੇਰੀ ਗਈ ਚੰਦ ਰੰਗ, ਵਦੇ ਆਣੇ ਮੁਸਾਫਿਰ ਦਲਰੀਆਂ ਨੀ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹਿਦਾ ਕੋਰ ਨ ਸੀਮਿਆ ਏ, ਕਿਉਕਿ, ਹੇਠ ਤੇ ਚੰਗੜਾ ਤੇਰੀਆਂ ਨੀ। [10M]

(c) ਮੁੰਡੇ ਸਹੀਰ ਵਿੱਚ ਮੰਢੂ ਵੀ ਖ਼ੇਮਾਂ ਲੇਉ ਨਾਲੇ ਹਰ ਸਬਰ ਵੀਪੇ ਪੇਹ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਜੇ ਹਰ ਸਬਰੀ ਉਧੇਰੀ ਖ਼ੇਮਾਂ ਲੇਉ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪੇਹ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਮੰਢੂ ਵੇਲਨਾ ਨਾ ਵੰ ਧਰਦਾ। ਪੇਹਨ ਨੇ ਜਿਨਾ ਵਿਦਸਾ ਕਦੇ ਵਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਢੂਕ ਕਕੀ, ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਉਸ ਗਜ਼ਾ ਵਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਿੰਨ-ਜਿੰਨ ਉਹਦੀ ਖ਼ਿਆਲ ਬਣਾਉਣ ਮਬਤੂ ਹੋਈ ਗਈ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਰੀਆਂ ਜਿੰਨਾਂ ਵਿਵਸਥਾ ਇਹ ਸਬੀਰ ਵਿੱਚ ਕਰਤ ਦੀ ਰਤਨਾਤ ਵਧ ਗਈ। [10M]

(d) ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਨਾ ਫ਼ੇਲਾਵਾਂ ਏ! ਪਰ ਤੇਰਾ ਮਖਾ ਗਰਗਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਏ ਬੇਨ? ਤੁਆ ਤਾਂ ਬੇਨ! ਆਪਣੀ ਬੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਲਈ ਏ। ਅਜੋਈ ਗੁਜ਼ਮਾ? ਤੇਰੇ ਤ੍ਰੇਸ਼ ਇਸ ਲਈ ਆਧੀ ਹਾਂ। ਆਮਿਲ ਤਰੀ ਤਾਂ ਹਾਂ, ਵੇਲਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹਤੇ ਤਰੀ ਯੰਨੇ ਮੇਟੇ ਤਰਤਾ ਕਰੀ ਏ। ਕਲਾ ਵੀ ਬੇਨ ਸੰਗੇ ਲਈਏ। ਤਰਦੀ ਮਿੰਨੂੰ ਉਹਨ ਐ, ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੱਤੇ ਥਾਉ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁੜ ਦਿੱਤਾ ਓਸਨੇ? ਕਿਉਂ ਸਾਡਾ ਮਿੰਨੂ ਪੂਟਣਾ ਲੱਗੀ ਏ? [10M]

(e) ਉਸਨੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਦਵਨ ਦੌਲ੍ਹੇ ਸਨ ਤੇ ਲਿਵ ਵਿੱਚ ਬੰਗ। ਉਹ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀਹ ਸੁਟਦਾ ਵਿਆਪਾ ਸੀ। ਪਿੰਡਾ ਖੁਆਪਾ ਵੰਗ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪਯਰ ਪਾਵਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹਾਲੇ ਰਾਹ ਤੱਕ ਤਕਾਈ ਐ। ਖਿਆਲ ਊਣ੍ਹੇ ਲੰਗੀ ਐ। ਇਕ ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਬ ਬਾਅਦੋਂ, ਕਈਵੇਂ ਯਾਰ ਲੀਹ ਲੀਹ ਕਰ ਹੰਢੇ ਨੇ ਵੀ ਹਸਨੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਤੇ ਉਸਨੇ ਚੁਰ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ। [10M]

(a) ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ ਨਿਮਣ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਚਰਚਾ ਕਰੋ। [20M]

(b) ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੋਗਰੇਸ਼ਨਿਸਟ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੋ। [15M]

(c) ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦਰਿਆ ਸਿੰਘ ‘ਸਿੰਧੂ’ ਨੂੰ ‘ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਸਿਤਾਰਾ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰੋ। [15M]

(a) ਨਾਵਾਂ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗਾਵ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਅਨਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਥਾਵਾਂ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਾਵਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਕਈ ਅਨੁਭੂਤਿਕ ਕਿਰਤ। ਇਸ ਕਵਤ ਦੇ ਰੇਫਰੈਂਸ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਓ। [20M]

(b) ਪਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਰਤੋਂ ਸਾਰੀ ਰਸਮਕਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਜੀਵਨ ਢਿਡਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਹਿਰਦ ਤਰਤਨ ਕੀਤਾ। ਤਾਇਰੂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਇਸ ਰਸਾਤਲ ਬਾਵਲਾ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮਝਾਓ। [15M]

(c) ਮੇਗਾ ‘ਮਫ਼ਕਸਨਾ’ ਸਰਕਸਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਬਲਕਣ ਸਮਾਜ ਨੇ ਪਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਗਠਾਰ ਦੇ ਕਿਰਹੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਪਯਾਨ ਸਿੱਖ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਦਿਖਾਈ ਹੈ? ਇਸਨੂੰ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਰਕਸਨਾ ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਿਲਾ ਤਥਾ ਦੀ ਵਿਤਾਨ ਸੰਧ ਉਭਰ ਕੇ ਸਮਝਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? [15M]

(a) “ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ ਦੀ ਮਾਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਰੂਮਾਨ ਦੇ ਕਈ ਪਹਲੂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਦਾਵੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦੇ ਮਾਂ ਕਾਵਿ ‘ਮਹੱਤੁ ਅਰਸ਼ਾ’, ‘ਵਿਸ਼ਵ ਨੂਰ’, ‘ਮਹਾਂਸੰਲੀ’ ਅਤੇ ‘ਰਥ ਕਾ ਕੂੰਦਾ’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਰੋ। [15M]

(b) ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੋ। [15M]

(c) ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਹਾਨੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੰਡੀਤ ਰਾਮਚੰਦੂਰ ਦੀ ਟੇਕ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ। [20M]

(a) ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਸਧੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਤਰਿਤ ਸਮਝਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਦਸੀ ਜਾਂ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੀ ਸੇਖੋਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰੋ। [20M]

(b) ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿੱਖੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੇ ਆਯਾਮ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਸਿਰਸਰੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਕਾਵਲੀ ਆਤਮਕਵਾਦ ਧਾਰੂ ਰਹਿਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਤ ਨੂੰ ਸੇਖੀ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਵਲੀ ਸਿਰਸਰੀ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕਰੋ। [15M]

(c) ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਤਕੀ ਦੀ ਸਿਟਿਆਚਾਰਕ ਰਚਨਾ ਹੇਠਾਂ ਹੁਨਾਨੀਐਤ ਅਤੇ ਸੈਤਾਨੀਐਤ ਦੀਆਂ ਸੁੱਕਮ ਪਰ ਅਮਿਤ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗੌਣਤ ਗਾਥਾ ਨਾਲ ਉਤਰਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਟਿਆਚਾਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਗੋਰਦ ਤੇ ਵੀ ਸੁਧਰੋ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹਾਰਚਾਰਤਕ ਮੰਦੀ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਅਦਹ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਸਾ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਕਵਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ। [15M]

(a) ਨಾಟಕਕਾਰ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨાટਕ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਦਿਤੀ ਟੇਕ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨੋਟ ਲਿਖੋ। [20M]

(b) ਗਿਆਨਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਇੱਕ ਨਿਪੁਣ ਨਿਫ਼ਤਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰੋ। [15M]

(c) ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਹਿਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਟੇਕ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰੋ। [15M]

(a) Shah Mohammad is one of the rare poet-historians who, while depicting the Anglo-Sikh wars and the post-annexation Punjab, records the contemporary socio-political scene with deep insight. Discuss, in the light of Jangnama, Shah Mohammad’s portrayal of the social and political milieu of his times. [20M]

(b) Gurbaksh Singh treats the literary essay as the ‘action of life’ and endeavours to translate this ideal into both his life and his writings. Examine, with suitable examples from his essay collections Jeevan da Raag, Navein Sansar and Geerian Uddan, how Gurbaksh Singh realises his concept of the personal essay. [15M]

(c) Balwant Gargi is a dramatist whose language exerts a magical spell on the reader. Analyse, with critical comments, the stylistic and linguistic features of Gargi’s dramatic language that create this special impact. [15M]

(a) «ਜਿਤੁ ਵਿਦਿਆਇ ਪਤੁ ਵਧੀ ਸਾਚੈ ਲਇ ਅਲਿਖਾਇ । ਮਲੁ ਜਿ ਕੂੜੀ ਸੁਟੀਆ ਧੁਰ ਦਿਸ਼ਣੈ ਆਇ । ਸਿਝਿ ਨਿਚਾਣੀ ਕਲਮੀ ਰਤਾ ਰੁ ਰਵਾਇ । ਸਾਚੇ ਲਿਖੇ ਦਾ ਚਲਣੀ ਜਿੰਊਂ ਬੂ ਸਮਝਾਇ । ਜਿੰਊਂ ਦਰਘਰਿ ਮੰਜੀ ਦੂਥ ਲੈ ਜਾਈ ਦਰਸਾਇ । ਆਪਹੁ ਰਹੈ ਸਿੰਝੋ ਕੈ ਗਇਓ ਲਹਿ ਜਾਇ । ਦਾਵਣ ਨਿਚੀ ਦੁਖਸੰਤ ਕਉਣੀ ਨ ਸੁਣੀ ਆਇ । ਫਰੀਦਾ ਕਿਤੀ ਪੰਦਤੀ ਖਸਾ ਨ ਅਪਹੁ ਮੁਹਾਇ ॥੧॥» [10M]

(b) «ਪਤਾਲਾ ਪਤਾਲ ਲਖ ਆਗਾਸਾ ਆਗਾਸ । ਉਪਰਿ ਔਕ ਭਾਣੈ ਸਬ ਬੇਦ ਕਰਤਨਿ ਇਕ ਦਾਸ । ਸਸਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਾਰਹਿ ਕਰਤੈ ਅਸਭੁ ਇਕ ਪਾਸ । ਹੋਇ ਹੋਇ ਓ ਰਲਿ ਨੀਰੈ ਰਲੇ ਆਪੇ ਹੋਇ ਦਿਨਾਸ । ਨਾਨਕ ਵਤਾ ਆਸਣੇ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਆਪੁ ॥੨੨॥» [10M]

(c) «ਪ੍ਰਿਥਿ ਪ੍ਰਿਥਿ ਗਈ ਡੋਲਹਿ ਦਰਵਾਰਿ, ਪ੍ਰਿਥਿ ਪ੍ਰਿਥਿ ਤਰਣਿਧ ਸਗਾ । ਪ੍ਰਿਥਿ ਪ੍ਰਿਥਿ ਬੈਸਿ ਪਾਲੀ, ਪ੍ਰਿਥਿ ਪ੍ਰਿਥਿ ਰਤਨਿਧ ਭਾਗ । ਪਦਮ ਬਸੇ ਬਰਸਾਂ ਬਰਸ, ਪਦਮਿਧ ਸੇਵ ਮਰ । ਪਦਮਿਧ ਸੇਵ ਅਨੰਤਾ, ਪਦਮਿਧ ਸੇਵ ਮਰ । ਨਾਨਕ ਦੇਖਿ ਇਕ ਗਾਲ, ਹਉ ਰੁਖਦੀ ਖਸਿਏ ਭਰ ॥੧॥» [10M]

(d) «ਜੇ ਨੱਕੁ ਸਾਢੇ ਅਣਦ ਵੱਸੇ, ਜਦ ਅਸਤੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਿਉਂ ਰਤਾਇਆ, ਉਮਰੋ ਸੀਜੀ ਹੋਈ, ਸਿੱਧੀ ਦਾਰਦ ਤਰ ਤੱਕੇ, ਤਿਬਲੇ ਪਵਣਿ ਫੁਰੋਣੀ ਹੋਈ, ਸਿੱਧੀ ਦਾਰਦ ਰੱਗਾ ਲਮੀ, ਸੀਜੀ ਦਗਾ ਨਾ ਬੇਹੀ ।» [10M]

(e) «ਨਕਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਵਿਸਰ ਦੇਵੇ, ਝੂਠ ਬਾਣ ਇਨ੍ਹਾ ਹਿਤਮਾਰਿਆਂ ਨੂੰ । ਖਾਣਉ ਵਦਿਆ ਨਿੰਦ ਵੀਂਆਨ ਵੇਦਨ, ਦੇਖ ਮਾਰ ਦੀ ਜਨਾਨੀ ਸਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ । ਡੀਈ ਦੇ ਜੁਬ ਨ ਤਰੇ ਰੋ ਬਾਂਬਣ, ਕੈਬ ਦੇਸ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾ ਵਿਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ । ਦਸਿਓ ਸ਼ਾਹ ਮਗਿਆਂ ਬਟਾ ਬਚਰ ਆਈ, ਨਤੀਂ ਜਟਣਾਂ ਸਾਂ ਇਨ੍ਹਾ ਗਵਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ।» [10M]

(a) ‘ਨਗਰੀਏ ਜੀ ਨੇ, ਇੰਦ੍ਰਪ੍ਰਸਥੀ ਬਿੰਝ, ਤ੍ਰਿਪ ਬਿੰਝ, ਅਲੰਕਾਰ ਬਿੰਝ (ਰੂਪਕ ਤੇ ਉਪਮਾ), ਤ੍ਰਿਸਟ੍ਰੇਯ ਬਿੰਝ ਤੇ ਛੰਦ, ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਗੁਣਗਾਵਰੀਆਂ ਤੇ ਅਭਿਵ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੜੀ ਸੁਚੱਜਤਾ ਨਾਲ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਚਤਰਮ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੁਝਾਇਆ ਹੈ।’ – ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਫਰੀਦ ਬਾਈ ਦੇ ਬਿੰਨ-ਵਿਵਾਹ ਬਾਰੇ ਉਦਾਹਰਨ ਸਮੇਤ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰੋ । [20M]

(b) ‘‘ਗੁਰਮਤ thought, ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਦੁਝੋਤ ਤੇ ਉਸਦੀ ਹੋਈ ਇਕ ਹਰਿੱਦਯਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮ-ਮਿਸਤਰੀ ਲਈ ਲੁੁ਼ਣਤੇ ਹੋਈ ਬਿਰਤਨਾਤ ਨਲੀਕਾ ਦੇ ਪੁਰਣਹਾ ਰਾਹ, ਜੀਵਨਤਾ ਦੀ ਇਵਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।’ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ, ਉਦਾਹਰਨ ਸਮੇਤ, ਸਮੀਖਿਆ ਕਰੋ । [15M]

(c) ‘ਸਿੱਧੂ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਤੁ, ਆਪਣੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੰਘਾ ਦਾ ਉਹ ਪਹੁਲਵਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਖ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਜੀਵ ਨਵੀਂ ਲਬ ਨਹੀਂ ਰਖਦਾ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਦਾਂ, ਹਾਸਿਆਂ, ਗਾਉਂਣਾਂ, ਭੂਮਾਂ, ਤਕਮਸਾਂ, ਭਰਾ-ਭਣੀਆਂ, ਚਲਾਓਂ, ਡੋਲੀਆਂ, ਮਗਲਿਆਂ, ਨੌਲੀਆਂ ਤੇ ਬੰਨੂਆਂ ਮਾਚਾਂ ਦਾ ਜੰਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਮ ਰਹਿਰਹ ਹੈ।’ – ਸਿੱਧੂ ਸਾਧ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਕਾਵিতਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰੋ । [15M]

(a) ‘ਗਜ਼ਲ ਵਿਧਾ ਨੇ, ਮਾਨਵ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਅਣਮੋਲ ਆਤਮਕ ਮੁੱਕਦਾ ਦਾ ਅਕਸ ਆਯਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੇਟ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਹਾਲੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਆਯਾ ਹੈ, ਨਸਲਨਸਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਹਾਲੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀਏ, ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੰਨ-ਢੰਗਾਂ ਜਾਂ ਭਾਵ-ਕਾਵਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰੋਜੀ ਪੁਸਤਕ ਉਤਾਰੀਆਂ, ਸਬ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਗਰੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।’ – ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ, ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰੋ । [20M]

(b) ‘‘ਜਪੁਜੀ ਬਾਣੀ, ਸਾਧਾਰ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ, ‘ਸਤਿਆ’ (Truth), ‘ਮਿਥਿਆ’ (God) ਤੇ ‘ਸੁੰਦਰਤਾ’ (Beautiful) ਹੈ।’ – ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਹਸਤੀ ਵਿੱਚ ਜਪੁਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਸ਼ਤੀ-ਟਿੱਪਣੀ ਕਰੋ । [15M]

(c) ‘‘ਵਲਿਉ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਹੀਰ’, ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਨਾਟਕੀ-ਦੇਰਸਨ, ਨਾਟਕੀ-ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।’ – ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਵਲਿਉ ਸ਼ਾਹ ਰচিত ‘ਹੀਰ’ ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਕਰੋ । [15M]

(a) ‘‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਬਾਈ ਦੀਆਂ ਮੱਖੇਂਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਰਚਰ ਦਰਸ਼ਨ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਮਤ ਦਾ ਆਧਿਆਤਮਕ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕੋਣ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਤਾ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਨਕੀਰੀ ਦਿਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।’ – ਇਸ ਕਵਨ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਕਰੋ । [20M]

(b) ‘‘ਸਾਈਂ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਰੱਖ ਦਾ ਆਸਮਾਨ ਹੈ ਕਿ, ਕਿਸ ਮਗੀਰ ਦੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਿਸ ਵੇਖੇ ਵਿੱਚ ਕੈ ਅੰਫ ਬੀਡ ਕਰਕੇ ਬੇਨਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।’ – ਇਸ ਕਵਨ ਨੂੰ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਕਾਵੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰੋ । [15M]

(c) ‘‘ਵਲਿਉ, ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਵਾਦਸਾਹ ਹੈ ! ਉਹ ਕਿਸੇ ਬਧੀ ਵੀ ਕਾਬਲੀ ਕਾਨੂਨੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ । ਹਰ ਡੌਰ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮਕਸਦ ਕੋਲ, ਇਕੱਲੇ ਜਿ਋ੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸਜੇਵਨਾ ਨਾਲ ਨਰਹਦਾ ਹੈ । ਜਗਤ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦਾ ਉਹ ਭਰਤ ਵਿਸਟਵੀ, ਦਿਨੋਦੀ, ਹਸੀਲਾ ਵਿਭਾਨਕਰ ਹੈ !’’ – ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਕਵਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ? ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ‘ਹੀਰ’ ਦੇ ਅਖਾਤ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰੱਖ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ । [15M]

(a) «ਆਈਆਂ ਪਤਲਤਾਂ ਬੀਰ ਕੇ ਝੁਪਣਾ, ਅੱਗੈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਾਸਰੇ ਜੂਝੇ । ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਏ ਘਰ ਹੋਏ ਸਿੱਖ, ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਫੜਗੀ ਦੇ ਮੋਹ ਸੁਝੇ । ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਸਸਤਾਰ ਅਤੜੇ ਵਾਲੇ, ਬੰਦ ਸਸਤਰੀ ਜੋਦ-ਵਿਦੇ ਸੁਝੇ । ਸ਼ਾਹ ਮੁਹਿਮਮ ਸਿੱਖਾਂ ਨੋ ਟੱਲਿਆ ਦੇ, ਵੰਗਾ ਲਿੱਥਿਆਂ ਲੂਣ ਨਿਉਝੇ ਸੁਝੇ ।» [10M]

(b) «ਤੂੰ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਹਕ ਦਾ ਸਹਾਰਾਜਾਦ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਚਾਹੇ ਪੂਜਣ ਰਾਹਾ ਤੂੰ; ਦੁਨੀਆਂ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਨਾ, ਦਲੀਲ ਨਾ, ਅਸਲੀ ਜਾ ਤੂੰ, ਦਰਜਾ ਦਲੀ ਜਾ; ਮੌਸਾਂ ਉਭਾਰੀ ਜਾ ਤੂੰ; ਦੈਸ਼ੀ ਜਾ ਤੂੰ; ਦੇਸੀ ਯਾਦਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅੰਗ ਤੇ ਦਹਲੇ, ਹਾਰੀ ਹਿਮਤ ਤੇ ਜਾਂਦ ਫਸੇਲਾ ਜਾ ਤੂੰ; ਮਾਰ ਮਰ ਸਗਾ ਕਰੋ ਲਈ ਨਾ ਤੂੰ । ਖੰਡ ਅਤੇ ਵੇਖੇ ਖਬਰ ਲਫ਼ਜ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਐਪ ਜ਼ਿੰਦਿਆਂ ਜੀਰ ਜਾ ਪਦਸਰਾ ਹੀ ਸਹੀ, ‘ਆਤਮਕ’ ਨਾਲ ਤਾਂ ਇੰਦੇ ਚਬੰਨ ਨਾ, ਨਕਰਾਂ ਪਾਗ ਪਾ ਪਾਗ ਹੀ ਰਹ ਸਮੰ ਸੀ ।» [10M]

(c) «ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਾਵਿਕੀ ਪੁੱਛੜੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਦਿਨ ਦੇ ਜਲਨ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬੁਰ ਹੋਏ ਹੋਈ, ਪਰ ਘਰ ਦਾ ਮੌਲ ਅਜਬ ਤਕ ਮੋਹ ਪਿੰਦਾ ਦਾ ਛੱਡਾ ਨਾਪ ਬਣ ਕੇ ਈਹੇ ਰਖ ਹੀ ਪਰੀ, ਕਲਮ ਤੇ ਕਲਨਾ ਨੜਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਦਿਨ ਦੀ ਹੱਟ ਦਾ ਦੇਖੇ ਪੁਰਾ ਵਿਚ ਵੀ ਵਸਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ । ਅਮਿਤ ਜਦ ਦੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੀ ਮੇਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਪਾ ਸ਼ਕ, ਮੈਂ ਮੈਂ ਹਰਾ ਦੇ ਘਰ ਲਈ ਰਖ ਮੁ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ।» [10M]

(d) «ਸਾਧਾਂ ਨਤਾਂ ਸਬ ਧਰਮ-ਮੁਕਾਮ, ਸਬ ਆਤਮ-ਅਤਮ, ਸਬ ਅਲੋਈਏ, ਮਰਾਤਮਾ ਤੇ ਸਹਿਤ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਧਆ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਰਕਤ ਨਤਾਂ । ਅਸੀ ਬੁਟਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੰਨਿਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬਚਰਤਾ ਨੇ ਜੋ ਕਰ ਸੰਭ ਸਧਰ ਨੂੰ ਤਵੀਂ ਮੂੜ ਖੇਡ ਕੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਤਰਤਾ ਨਾਲ ਮਦਰਤੇ ਹਆ ਤੇ ਊਲ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੀਆਂ ਆਤਮਿਕਾਅ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ । ਆਪਣੇ ਇਸ ਆਤਮਿਕਾਅ ਅਤੇ ਬਿਭਾਵਕ ਦਾ ਰਤੀਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਹਿਤ ਖੋਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਅਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ।» [10M]

(e) «ਗਾਫੁਰ : ਜੀ ਯਾ, ਅਖੋਂ ਵਿ ਉਸਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵਕਤ ਜੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵੀ ਫ਼ਸਿਲ : (ਹੱਸਦੀ ਹੈ ।) ੩ ਮਿੰਟਾਂ ਵੀ ਪਛਾਤ ? ਗਾਫੁਰ : ਉਹ ਧੜ ਪਲ ਬਣਦਸਹਾ ਜੀ । ਮੈਥੇ ਤੇ ਤੂੰਦਾ ਵਕਤ ਸਦਾ ਵਜਵਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਦਾ । ਫ਼ਸਿਲ : ਨਸਟਈ ਜਾਂ । ਇਸ ਸਥਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅਮਿਕ ਉੱਤੇ ਮੈਨੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ । ਸਾਰੇ ਇਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪਿਣ ਲਈ ਭੁਤਾ ਖੁੰਦ ਲਵੀਂ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣੇ ਹੋਏ । ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਸੁਲਤਾਨ ਰੁਖਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ । (ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਅਖਰ ਬਦ, ਅਖਬੰਦੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ।)» [10M]

(a) ਸ਼ਾਹ ਮੁਹਿਮਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਜੰਗ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਫਿਰੰਗੀਆਂ’, ‘ਕਿਸ्सा’ ਦੇ ‘ਵਾਰ’ ਦਾ ਕੀ ਜੰਗਨਾਮਾ ? ਇਸ ਫਿਰ ਦਿਤੇ ਉਦਾਹਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ ? ਦਲਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰੋ । [20M]

(b) ‘ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ’ ਵਿੱਚ ਦਿਖੋ ਉਹ ਮਾਂਵਾਂ ਮීਟੀਆਂ ਤੇ ਭੁੱਡੀ ਢਾਹੂ ਸਮਾਜਿਕ ਲਿਆਈਆਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹਨ । ਨਵੇਂ ਜਿੰਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂਵਾਂ ਦੀ ਹਰ ਅਕਰ ਰਗਾਚ, ਮਾਂਵਾਂ ਦੀ ਉਹ ਮਹਿਤਵਧੂ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਸਮਾਗਤ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦਰਸਨ ਖੇੜੂਤੀ ਆਤਮ ਹੈ ।’ – ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਾ ਦੀ ਥੀਮ ਤੇ ਨਵੇਂ ਜਿੰਦਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਜੀਵਨ-ਮੰਜ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਮਾਰਥਕ, ਕਿਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ-ਮੰਜ਼ੂਆ ਦੀ ਸਿਮਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਕਰਦਾ ? ਅਤੇ ਕਿਉਂ ? ਚਰਚਾ ਕਰੋ । [15M]

(c) ‘ਸਮਾਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਹ ਪੰਥ ਹਨ, ਉਪਜੀਵੀ ਤੇ ਸੁਖਮ, ਅਵਰੜ, ਆਰਥਕ ਤੇ ਆਤਮਕ, ਤੇ ਇਹ ਦੇ ਪੰਥ ਫਿਰ-ਭੂਲੇ ਹਨ । ਬਿਨਲਰਿਕ ਵੇਖ, ਕਦੇ ਹੋਏ ਨਾ ਅਲੰਮ, ਇਕ-ਵਹੂ ਉਹ ਭਤਤੀ ਭੁਲਾਨੀ ਪਾਏ ਹਨ ।’ ਕੀ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਹ ਕਵਨ, ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਕ-ਭੁਜਾ ਸਹਿਤਸਰਤਾ, ਪ੍ਰੇਮਿਯ Punjabi ਕਵੀ, ਸਧ Punjabi ਕਵਿਤ ਸ਼੍ਰਿਸਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਦਾ ਅਹਿਂਬੂ, ਉਸਦੀ ਸਿਪਾਹੀ ਵਿਰਤਸ-ਦ੍ਰਿਸਟਿ, ਸਾਧਿਕਾ-ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ-ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਤੇ ਲਾਮੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ-ਟਿੱਪਣੀ ਕਰੋ । [15M]

(a) ‘ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵੱਕ ਦਈ ਨਵਾਟੀ ਜੀਵੇ ਲਬ ਜੇ, ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਕਿਰਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਮਿਤ ਸੁਖੀ, ਕਰੁੜਤਾ ਤੇ ਆਤਮਕ ਜੰਗ ਸਹਸ ਜਤਨਾ ਦੇ ਸਮਰਥ ਇਸ਼ਾਏਵਾਂ, ਜਿਸ ਤੇ ਖ਼ੁਦਾ’ ਤੇ ‘ਮਿਫਤਾ’ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤੀ ਹੈ।’ – ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਕਵਨ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਉਦਾਹਰਨ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਰੋ । [20M]

(b) ‘ਪ੍ਰੀਤ, ਦਸਤੀ, ਵਫਾ, ਬੇਅ ਅਮਿ੍ਰਤ ਦਾ ਧਾਰਾ ਹੈ; ਸਵੇਰੇ ਜਾਨ ਦੀ ਖੂਮੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਉਸਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਜਿੰਦਗੀ, ਉਹ ਸੁਨਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਤਾਂ ਉਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾਂ, ਸਵੇਰ ਨੇਵੇ ਸਿੰਮੇ ਮੰਗੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਆਹ, ਇੰਨਾਂ ਹੁੰਦਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਸਦਾਵਾਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਇਗਾ।’ – ਇਸ ਕਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਰਸ ਗੁਰਮਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤਿਸਟਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਅਲੋਚਿਆ ਕਰੋ । [15M]

(c) ‘‘ਉਹਨੇ ਨਰਤਾ, ਉਸਦੀ ਆਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਬਚਵੇ ਰੇਲਾ ਦੇ, ਸੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਇੱਕ ਕਰੇ । ਲਿੰਦੂ ਪੇ ਨਰਤਾ, ਕਾਮ ਤੇ ਕਾਨਸਤਾ ਦੇ ਰੇਲਾ ਨੂੰ ਅਵਰਦਸ ਤਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰੇ ਹਨ । ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ-ਵਿਜ਼ਿਆ ਨੂੰ ਟੁੱਟ-ਭਗ਼ ਨੂੰ, ਇਸੀ ਪ੍ਰਾਸਤੀ ਵਿੱਚ ਪਸ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਸਦਾ ਤੇਰ ਤੇ ਨੇਵੇ ਨਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨੋਵ ਮਨਸੀਕ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ।’’ – ਇਸ ਕਵਨ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਬਾਰੇ, ਬਲਵੰਤ ਗਾਇਕੀ ਚੀਤ ‘ਨੋਨਾ ਭੂਟ’, ‘ਪੂਤੀ ਦੀ ਅੰਗ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਲਤਾਨ ਨਸੀਬਾ’ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ-ਟਿੱਪਣੀ ਕਰੋ । [15M]

(a) “If from the parched earth a new shoot has sprung up and Punjabi is adorning itself with fresh embellishments, the secret of the ornamentation rendered by ‘Gavitra’ Ji stands revealed in it; by infusing his own feelings and polished ideas he has made this aesthetic field still greener, and in this very play the scattered echoes of emerging news flashes have shown Punjab in myriad ways.” In the context of the message of Pati Ram ‘Gavitra’s’ poetry collection, critically analyse this statement. [20M]

(b) With reference to ‘Mera Pakistani Safarnama’ and ‘Mera Tusi Safarnama’, give a detailed critical account of Balram’s prose style as a travel-writer. [15M]

(c) “From the very beginning of his writing career, Sant Singh Sekhon, by largely abandoning religious/spiritual, nature-oriented and romantic narration, has called for enriching literary works with social-historical messages and knowledge content.” Evaluate critically how far this statement holds good in relation to his literary philosophy. [15M]