Literature-Marathi — UPSC Mains Optional PYQ (2023–2025)

(a) ‘भाषा ही व्यक्तिपरिचय सूचक व्यवस्था असते.’ या विधानाची सार्थकता पटवून द्या. [10M]

(b) ‘शब्दसंपत्ती’ ही संकल्पना स्पष्ट करा. [10M]

(c) प्रमाण भाषा म्हणजे काय ते सांगून प्रमाण भाषेचे महत्त्व विशद करा. [10M]

(d) प्रयोग म्हणजे काय ? ते सांगून कर्मणी प्रयोगाचा परिचय करून द्या. [10M]

(e) लोकनाट्यांच्या परंपरेत ‘दख्खन’ या लोकनाट्याचे वैशिष्ट्ये विशद करा. [10M]

(a) Marathi passage beginning – “पींडिता : देशभक्त : सर्वांनी काही देणं असं …” [10M]

(b) Marathi passage beginning – “बुध्दाला विना शिरून कारुण्याच्या गाणा न विणल्यावर …” [10M]

(c) Marathi passage beginning – “तुमची औद्योगिक रज झरे की, हंसांच्या लोकमताची तप झरे …” [10M]

(d) Marathi passage beginning – “माम गाव ! अगं, विचारच आहेस काय? युद्ध हे आहे भाऊजं …” [10M]

(e) Marathi passage beginning – “मगन मनाला जां देवळ चालल्यासारखं वाटतं …” [10M]

(a) भाषेची लक्षणे विशद करा. [20M]

(b) मराठीतील विविध बोली कोणत्या ते सांगून बोलींचे सामाजिक व वाङ्मयीन महत्त्व विशद करा. [15M]

(c) मराठी लोकगीतातून प्रकट होणाऱ्या स्त्रीमनोच्या भावविश्वाचे विवेचन करा. [15M]

(a) “‘सुग्रीवळ’ हे समर्पक चरित्र आहे” – Discuss this statement. [15M]

(b) Giving primacy to the values of truthfulness and morality, how does M. P. present social dexterity in ‘सार्वत्रिक सहकार्य’? Explain. [15M]

(c) Examine the validity of the statement, “ ‘बाळाबन्सच्या’ कादंबरीतील गणपांचा उठाव खास नोंदवण्यासारखा आहे”. [20M]

(a) लोकसंवादमाध्यमी संकेतव्यवस्था साग्र स्पष्ट करा. [20M]

(b) ‘डेल हायम्स’ ची ‘देशभाषात्मकक्षमता’ (Communicative competence) चे स्वरूप स्पष्ट करा. [15M]

(c) विभक्तीचे प्रकार सांगून द्वितीया व सप्तमी या विभक्तींचे प्रयोगासहित विवेचन करा. [15M]

(a) “‘स्वागत रेखा’ आणि विनोद-गुरु संवाद हेच ‘माघानं नमस्कार’ या नाटकाचे खरे बल आहे” – Discuss. [15M]

(b) With reference to the poetry-collection ‘शिकारा’, discuss the special features of Uddhav Shelke’s language-style. [15M]

(c) “Due to its effortless realism, Baburao Bagul’s short-story collection transcends Dalit boundaries; ‘जेव्हा मी जात सोडली होती’ यावरून स्पष्ट करा.” [20M]

(a) अपभ्रंश शब्द म्हणजे काय ते सांगून अपभ्रंश शब्दांच्या प्रकारांचा परामर्श घ्या. [20M]

(b) डांगी ही मराठीची बोली की गुजरातीची बोली यासंदर्भातील वादविवादाची सविस्तर मीमांसा करा. [15M]

(c) यादवकाळीन मराठी भाषेची वैशिष्ट्ये उदाहरणांसहित विशद करा. [15M]

(a) What distinguishes Sharad Tulpuḷe’s novel ‘जसं हे बोलतं तसं’ from other contemporary Marathi novels? Discuss. [15M]

(b) Explain how V. E. Soman’s work ‘आठवणीचे पक्षी’ expresses the cooperation of the common man. [15M]

(c) Give a detailed account of how the novel ‘एकेक पान गलासतंय’ depicts the creation of literature out of everyday life and the changing contexts. [20M]

(a) ‘श्रीगुंड्यझुण्डी ...’ यांच्या आधाराने रचनात्मक लेखनशैलीची वैशिष्ट्ये सादर लिहा. [10M]

(b) मोरोपंतांच्या ‘श्लोककाव्यमाला’चे वैशिष्ट्ये सांगा. [10M]

(c) आधुनिकतावाद म्हणजे काय ते सांगून साहित्याशी त्याचा अनुबंध स्पष्ट करा. [10M]

(d) समाजशास्त्रीय समीक्षादृष्टीनं मर्यादा स्पष्ट करा. [10M]

(e) चळवळींच्या साहित्यनिर्मितीवर होणारा परिणाम स्त्रीवादी साहित्याच्या आधारावर स्पष्ट करा. [10M]

(a) Marathi verse beginning – “श्रीराम गोविंदसेंचं मस्तक करून हरी हा बाई…” [10M]

(b) Marathi verse beginning – “प्रभु त्रिपुंडचंद्र साहिला रमणमोकी…” [10M]

(c) Marathi verse beginning – “सपरणारे तळे होऊन आशापुर्ती…” [10M]

(d) Marathi verse beginning – “सर्व नाही नाकारत माझे शब्द केवळ निवचले…” [10M]

(e) Marathi verse beginning – “कोठेही ते मला कोठेना उत्कृष्टता ही देवळात…” [10M]

(a) “संत तुकारामांची कविता म्हणजे सामाजिक विषमतेवर चाललेले एक उत्तम शस्त्र आहे” — या विधानाची साक्ष्याधारित चर्चा करा. [20M]

(b) शैलीवैज्ञानिक समीक्षा साहित्याच्या योग्य मूल्यांकनास सक्षम आहे का ? साक्ष्यसह विवेचना करा. [15M]

(c) प्रयोगधर्मी कालखंडातील मराठी नाट्यवाङ्मयाच्या कामगिरीचे यथोचित मूल्यमापन करा. [15M]

(a) State the essence of Namdev’s preaching-poetry on the basis of the abhangs you have studied. [15M]

(b) “प्रासादिकता ही सौंदर्य व जिचा सांगोपांगत अंगावर वग्न हे लक्षण महत्त्वाचे वैशिष्ट्य होय,” – Discuss this aesthetic principle with reference to Vaidya’s criticism, citing both critic and text. [15M]

(c) “भारतीय तत्वसेवेच्या कल्पनाविस्तारात रघुनाथ पंडित अधिक रमतो,” – Examine this statement with reference to ‘दंशती-स्वरवन्त’. [20M]

(a) शाहिरी कवितेची परंपरा विशद करून शाहिरी रामजोशी यांच्या लावणीवाङ्मयाची वैशिष्ट्ये नमूद करा. [20M]

(b) ‘बहुविध वाड्मय’ हे इतिहासाचे अधिकृत साधन ठरू शकते का ? साद्यंत चर्चा करा. [15M]

(c) साहित्य समीक्षेतील आस्वाद, आकलन व मूल्यांकन ही त्रिसूत्री स्पष्ट करा. [15M]

(a) With suitable illustrations, describe how varied themes are realised in Balkavi’s poetry. [15M]

(b) Discuss how the poem ‘विठोबा’ powerfully expresses collective feeling in the post-Independence period. [15M]

(c) By introducing the symbol of the ‘sunflower’, what unique and important contribution did Narayan Surve make to modern Marathi poetry? Explain with reference to his poem ‘जातिनाम’. [20M]

(a) साहित्यनिर्मितीमागील विविध प्रेरणा स्पष्ट करा. [20M]

(b) नवकवितेच्या पारंपरेत ब. शि. ______ यांच्या कवितेचे विश्लेषण करा. [15M]

(c) मराठीतील ऐतिहासिक कादंबरी लेखनाची वैशिष्ट्ये उदाहरणांसहित लिहा. [15M]

(a) “Only because of the beautiful fusion of ‘bhakti’ and ‘lavanya’ does Ravi’s poetry give joy to connoisseurs” – Evaluate this statement with reference to the collection ‘संपूर्ण कवितांचा संग्रह’. [15M]

(b) How does the poem ‘या सगळे जीव जगत नाही?’ give a new shape to the consciousness of life and sorrow in the selected collection? Explain. [15M]

(c) V. V. Dandekar’s poetry powerfully conveys intellectual vigour while simultaneously offering delicate emotional experience. Clarify this statement with reference to ‘दुर्गंधा’. [20M]

(a) परस्परांनी थांबून आसावरेडक आणि विवसरस करून : केशरोकाळी रत्नाकरासी कठीण । चांद्रद सत्ते नेविलेली होती; त्यातून आणि काही प्रश्न (म) वरी नेविकीं चालली : मग प्रश्न (म) वरी गोफाच्या वाताचें संवाद; अनवोळा लाजून आसावरेडक आणि विवसरस केले. [10M]

(b) ‘‘स्वतःत मात्र सुख हणवाकर्ती एकंदर सर्व मानवी प्राणाय जातिक व मानसिक पीडा दिसली नाही, म्हणून त्यास पुण्य म्हणावे.’’ [10M]

(c) माझ्या बोलण्यातली खिमा तुम्ही समजून घ्या ! त्या तुम्हाला वाटलेल्या गुन्हावाची पुरावा, जाईच्या सुकलेल्या पिवळ्या, सुटलेल्या हास्यासार, बांगड्यांच्या चुड्या आणि शिंपल्यां भोवती मणी-आणिलेल्या किती तरी गोष्टी सांगडल्या ? हे तर आमच्या काळाच्या सारीं बांधलं आहे. कधीच जिवें म्हणणे सुंदर विचारांत हरवलेल्या वीसत सापडणाऱ्या स्वप्नसमा दिसणं असे समजता. [10M]

(d) आपली सत्ताधारी बोकें आत्मत्याग कामिनीय मुळा म्हणाला, “भारत, व्यथा पोलीस स्टेशनमधून येते.” “कशी.” “तुम्हीं या मूळियां मार सहन केला तरी कसा?” “त्यांना मार मी कुठे खाऊ? म्हणूं आम्हीं मारूं! चळ कामिनीय……” [10M]

(e) पद्मर चाचं वाऱ्यावरचं. पण कांहीं जाड. आतली विद्गण मनो नको म्हणणं तयार तरी व वृंत घेऊनच पेवात सापडली होती. कसा कुण्या तोडून पद्मर जाड बार, लागल. असं करणं कर ठेवं देखील, कर ठेवं देखील. इथें आहे निकडे हिर. अग्निबाण युद्ध फोकाच्या पडल्यावाणी वाऱू लागल. पण वाऱ्यावर कीच बाबा. जातील हें वी दिवस. [10M]

(a) Describe in detail how the contemporary political, social, religious and geographical situation has been artistically portrayed through the Smritisangraha. [15M]

(b) Explain Jyotiba Phule’s compassionate stand towards human life as expressed in the book ‘Sarvajanik Satyadharma’. [15M]

(c) Discuss how the novelist Keshavrao, in ‘Shravanparna’, examines the aesthetic dialogue of beauty and fragrance found in everyday religious practice. [20M]

(a) ‘Sayang Namaskar’ is said to be a complete philosophical treatise. Do you agree? Present a critical discussion. [15M]

(b) Explain the temperament of the protagonist in the novel ‘Jan He Lokanch Jete’. [15M]

(c) Examine the statement that Uddhav Shelke’s ‘Shivacha’ offers a convincing vision of his wide experiential universe. [20M]

(a) “Babusab Bawre is the finest artist portraying Dalit life.” Elucidate with reference to ‘Jehva Mi Jaat Todli Hoti’. [15M]

(b) Discuss the structural pattern of the novel ‘Ekek Paan Gajalyacha’. [15M]

(c) Discuss in detail how the anguish, heat and sorrow of Dalit life in Marathwada are depicted in ‘Athavaniche Pakshi’. [20M]

(a) बुई आणि सातूची काफी गज देख। मांडिला परसा सत्तासती नाम म्हणे शिवां विवाचे अंगी। त्यापैकी मी जगी धन्य झालो॥ [10M]

(b) दुसंत मणामधी भरली जरा नाही ढळी ढेवीनं सिरग्या मोत्याचा भांग रे गड्या हेंच नाही तुम्हीं सखुंनी विरह पुन्हा नाही फिरह कुणाची सांग॥ [10M]

(c) त्यासाठी एक कलशांत तटी निकेला जो नागरां उठवितां विरेश केला। पैठणी एक रच, लांबिलेला दुसा जो, पक्षी नभ, तृणांनि, भूय जन पाहती॥ [10M]

(d) परी भया से नेत्र पाळू पूर, हेउं गजाल्यासीं करी जबवे। नभें बुडं सुंगत तो दुंरांतचा, दुसरी दूरा त्यांचीही साये॥ [10M]

(e) अनेक अस्सैले लेख करूं प्रसारा विचारांत भं, सोडुनिया आपुले स्वर सेवकच नवच उत्साह प्रभावल गौगौतकी, होडियां आपण रुढ लोकांच्या सीमा पारूं [10M]

(a) Critically evaluate the statement : “The inner world of village deities shows discontent and close resistance as reflected in their abhanga verses.” [15M]

(b) Why is Shalivahana’s ‘Marathi Kavyachi Prabha’ regarded as so influential? Explain. [15M]

(c) With suitable examples, elucidate the artistic features of Subhadra Pandit’s autobiographical poem ‘Dasamiche Swaranga’. [20M]

(a) Discuss the various shades of natural imagery found in Balkavi’s poetry. [15M]

(b) Substantiate, with reference to the collection ‘Visava’, that an intense sense of life continuously flows through Kusumagraj’s poetry. [15M]

(c) Examine how the collection ‘Dhurala’ powerfully expresses the social consciousness and sensitive outlook of common people. [20M]

(a) How is Narayan Surve’s humanistic outlook expressed in his poem ‘Jahirnama’? Discuss. [15M]

(b) Illustrate, with examples, the stylistic features of Kavi Prema’s poetry. [15M]

(c) Discuss with appropriate arguments how the poem ‘Ya Nasel Jiv Sama Nahi’ reflects the distinctive later-phase concerns in Namdev Dhasal’s poetry. [20M]

(a) गायत्री मंत्रांनी कामधेनूस्पर्शी रचिलीः — ‘धाये धाये रेसेः; आणि मग आग्नियूं रथीति:’ … (संपूर्ण उतारा प्रश्नपत्रिकेत दिलेला आहे.) [10M]

(b) “आता आपल्या नीतिमान धार्मिक सरकारने केवळ धर्मनिष्ठ एकटोकाचे ठेऊन …” (संपूर्ण उतारा प्रश्नपत्रिकेत दिलेला आहे.) [10M]

(c) “ज्या कुग्रामातील रस्त्यानेच जवळीक नको जाते, असेही काही अस्तित्वच की जगात …” (संपूर्ण उतारा प्रश्नपत्रिकेत दिलेला आहे.) [10M]

(d) “जेव्हा असंख्य मंडळी अनेक समस्यांनी होणारी गोष्ट करू लागतात …” (संपूर्ण उतारा प्रश्नपत्रिकेत दिलेला आहे.) [10M]

(e) “इहें सुखी सदा सन्मये सकले। उपनिल गप्पने जे दिले ते भाणपेशा विकिरित का करतात …” (संपूर्ण उतारा प्रश्नपत्रिकेत दिलेला आहे.) [10M]

(a) नागदेवाच्या ठिकाणी असणाऱ्या द्रुत्ती-भावना यांचे मनोज मिश्रा आणि त्यांच्या बुद्धिमत्तेची अनुभूती कशामध्ये येते? ‘दूसरेसत्र’ मधील विविध प्रसंगांच्या आधाराने विवेचन करा. [15M]

(b) ‘वारंवार सत्यधर्म’ या पुस्तकातील महात्मा जोतीराव फुले यांच्या विचारसरणीचे स्पष्टीकरण द्या. [15M]

(c) सामाजिक भूमिकेत कोंडीतल्या भावनांचे विश्लेषण श्री. वा. केळकरांनी कसे केले आहे? ‘बाहुलकन्या’ कादंबरीतील घटना-प्रसंगांचे उदाहरण द्या. [20M]

(a) ‘धान्य नमस्कार’ या नाटकातील विनोदाचे विशेष उदाहरण देऊन विचार करा. [15M]

(b) ‘जेव्हा मी जात चोरली होती’ या कथासंग्रहातील सम्यक-सुंदर, निरामय व सरळ जगाचे स्वप्न नागनाथ बापू राऊत यांनी मांडले आहे; असे तुम्हाला वाटते का? सादर-बादर करून स्पष्ट करा. [15M]

(c) उच्चवर्गीय ज्ञाना-अनुभवांतून मानवनतावादी जीवनदृष्टीची अनुभूती ‘चिखल’ कादंबरीच्या आधाराने स्पष्ट करा. [20M]

(a) ‘जन हे लेखतु घेणे’ या कादंबरीतील पात्रांच्या संवाद-विन्यासांतून मानवी जीवनानुभूतीचे प्रत्यक्ष दर्शन कशाप्रकारे घडते? सविस्तर लिहा. [15M]

(b) आधुनिक जीवनानुभवाचे प्रतिबिंब उलगडण्याचा प्रयत्न गिरीश देशपांड्यांनी केला आहे; असे तुम्हाला वाटते का? सोदाहरण स्पष्ट करा. [15M]

(c) मराठवाड्यातील बोलीवैशिष्ट्यांचे विशेष ग. फ. सोमनकव यांच्या ‘आठवणींचे पक्षी’ मध्ये आढळतात, याचे सविस्तर स्पष्टीकरण द्या. [20M]

(a) श्रीमंत नाही दुंदळे गोमटी । येथ मायी दुधी येसली॥ कवीरे घर समवरुं सायरी । देवळाचा झूरु माये मना॥ सासीयी आज ससरा निवाळी । जाचे जेथी निळकी वाट पसे॥ [10M]

(b) तेथे उसासं तरी धन्य संयुक्त रे । रूपोज देव, ते नाक धळाई आहे॥ भोई तुही उपद्वल जरी नगलेही । घाले उसासिं सकळेंरीं होय तो की॥ [10M]

(c) करण्याची जर भांभियंतरती युप सायरी चोर नको । आपल्या अविल्या मुभुरा साता मागें दुधी पाहूं नको । दिली दिली देताना निच्च माती सुख दुधी विदु नको । असल्यात गांठीं परसाऱ्यावर सत्कारांचा व्यय रूढ नको । [10M]

(d) भर मार्गांत कधी ऐकला तर मृदुल गाम । अहक्कद्वाही शांताचे रणांगण वेभ्रम । शब्दबंदांच्या ट्यातांत ओंधरे भाव । पारितावकांच्या पुलांचा कोमल प्रभाव । [10M]

(e) तर स्वतः अठळ आहे; अठळ ताण साठी; अठळ आहे सिधारती । एक ढाल आहे शेवट, घाणवेचे नव होईल; अन्यायासाठी सारी सिरी, उदाली पुन्हा; होईल पुन्ही । [10M]

(a) ‘आई मना उमची भावकविता’ म्हणून संत नामदेवांच्या अभंगांचे परीक्षण तुमच्या शब्दांत लिहा. [15M]

(b) खुसलगांडींच्या कल्पनात्मक तल्लखतेचा प्रत्यय ‘दासांनी स्वरावर’ मध्ये कोणकोणत्या तत्त्वांतून येतो, उदाहरणांसहित विवेचन करा. [15M]

(c) वर्णसाहित्य पोचले म्हणजे ‘भारताचा कालमर्यादित इतिहास आहे’ हे मत तुम्हाला योग्य वाटते का? साक्ष्य-बाधक चर्चा करा. [20M]

(a) ‘एक निरस कविता’ या नारायण बालकवांच्या कवितांचा परामर्श घ्या. [15M]

(b) प्रेम यांच्या कवितेतील आठवणींतून जन्मणाऱ्या गूढ प्रतिमांचा अनेकविध उपयोग उदाहरणांसह दाखवा. [15M]

(c) ‘प्रीती’ आणि ‘क्रांती’ या संकल्पना उलगडताना सुसंगत भावानुभव ‘विसावा’ कवितेत कसा व्यक्त होतो, उदाहरणांसह स्पष्ट करा. [20M]

(a) कामगारांच्या जीवनानुभवांची यथार्थ आणि कलात्मक संगती नारायण सुर्वे यांनी ‘रेल्वे’ व ‘औद्योगिया’ मधील कवितांतून कशी मांडली आहे, स्पष्ट करा. [15M]

(b) बौद्धसाहित्यातील बुद्धत्वाची भूमिका व विषयविस्तार कर्दकांच्या ‘मुक्ताय’ कवितांमध्ये कसा दिसतो, विशद करा. [15M]

(c) ‘या सत्वेत जीव रमत नाही’ या कवितासंग्रहाच्या शीर्षकाची यथार्थता ठसठशीतपणे कशी अधोरेखित होते, संबंधित कवितांच्या आधाराने स्पष्ट करा. [20M]