MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 98 / 100

योग्य उत्तर — पर्याय (4), '(e), (b), (a), (d), (c)', म्हणजे तामीळ, संस्कृत, तेलगू, ओडिया, पाली. भारत सरकारने 2004 पासून टप्प्याटप्प्याने अभिजात भाषेचा दर्जा दिला आहे, आणि प्रश्नातील पाच भाषांना तो याच क्रमाने मिळाला: तामीळ पहिली — 2004 मध्ये तिला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाला. संस्कृत त्यानंतर, 2005 मध्ये. तेलगू 2008 मध्ये आली, आणि तिच्याबरोबरच कन्नडलाही तोच दर्जा मिळाला; कन्नड इथे पर्यायांत नाही. ओडिया 2014 मध्ये जोडली गेली. आणि पाली ऑक्टोबर 2024 च्या मोठ्या टप्प्यात आली, जेव्हा एकाच वेळी पाच भाषांना मान्यता मिळाली — मराठी, पाली, प्राकृत, आसामी आणि बंगाली — आणि अभिजात भाषांची एकूण संख्या अकरावर गेली. 2013 मध्ये मान्यता मिळालेली मल्याळम ही या क्रमातील सहावी भाषा असून तीही इथे पर्यायांत दिलेली नाही. हा प्रश्न पूर्णपणे सोडवणारे एकच तथ्य आहे, आणि ते जवळजवळ प्रत्येक उमेदवाराकडे असते — हा दर्जा सर्वप्रथम तामीळला मिळाला. आता प्रत्येक पर्यायाची पहिली नोंद पाहा: पर्याय (1) ओडियाने सुरू होतो, पर्याय (2) तेलगूने, पर्याय (3) संस्कृतने, आणि फक्त पर्याय (4) तामीळने. दुसरे काहीही तपासण्याची गरजच उरत नाही. क्रम लावण्याच्या प्रश्नात संपूर्ण साखळी पुन्हा उभी करण्याआधी, ज्या घटकाच्या जागेविषयी तुम्ही सर्वाधिक निश्चित आहात — बहुधा पहिला किंवा शेवटचा — त्यावर पर्याय तपासा; पर्यायांची यादी नेमक्या त्याच जागेवर एकमेकांशी असहमत असते. दुसऱ्या टोकालाही स्वतंत्र पडताळणी मिळते. पाली 2024 मध्ये आली आणि या पाचांपैकी ती एका दशकाने सर्वांत अलीकडची आहे, म्हणून ती शेवटी असलीच पाहिजे. पर्याय (1), (3) आणि (4) हे तिघेही पालीने संपतात, तर पर्याय (2) ओडियाने संपतो — म्हणजे हा निकष एकटा पुरेसा नाही. पण तामीळ पहिली आणि पाली शेवटची हे दोन आधार एकत्र लावले की पर्याय (4) एकटाच उरतो. मराठी माध्यमाच्या उमेदवारासाठी या प्रश्नाला एक अतिरिक्त धागा आहे, आणि तो लक्षात ठेवण्यासारखा आहे. पालीला ज्या टप्प्यात मान्यता मिळाली, त्याच ऑक्टोबर 2024 च्या टप्प्यात मराठीलाही अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाला. म्हणजे 'पाली सर्वांत शेवटी' हे इथले निर्णायक तथ्य मराठीच्या मान्यतेच्या तारखेशीच जोडलेले आहे — आणि ती तारीख महाराष्ट्रातील उमेदवाराच्या लक्षात राहणे स्वाभाविक आहे.

• (1)(d), (e), (a), (b), (c) — हा क्रम ओडियाने सुरू होतो, म्हणजे 2014 मध्ये मान्यता मिळालेली भाषा सर्वांत आधी ठेवतो आणि 2004 ची तामीळ दुसऱ्या जागी. उर्वरित क्रमही उलटासुलटा आहे — तो संस्कृतला तेलगूनंतर ठेवतो, प्रत्यक्षात संस्कृत 2005 ची आणि तेलगू 2008 ची आहे. पालीचे शेवटचे स्थान बरोबर असले तरी तेवढ्याने पर्याय वाचत नाही; पहिल्या जागेची तपासणी हा या प्रश्नातला सर्वांत स्वस्त निर्णय आहे आणि तिथेच हा पर्याय पडतो.
• (2)(a), (e), (b), (c), (d) — हा पर्याय तेलगूने सुरू होतो आणि ओडियाने संपतो — म्हणजे दोन्ही टोके चुकीची. तेलगूला 2008 मध्ये मान्यता मिळाली, तर तामीळला 2004 मध्ये; आणि ओडिया 2014 ची असून पाली 2024 ची, म्हणून ओडिया शेवटी येऊच शकत नाही. चारही पर्यायांपैकी हा एकटाच पालीने संपत नाही, त्यामुळे 'पाली सर्वांत अलीकडची' हे एकच तथ्य माहीत असणाऱ्या उमेदवाराला तो लगेच बाद करता येतो.
• (3)(b), (a), (e), (d), (c) — हा सर्वांत मोहक चुकीचा पर्याय आहे, कारण त्याचा शेवट पालीने बरोबर होतो आणि मधला क्रमही अंशतः जुळतो. पण तो संस्कृतला सर्वांत आधी ठेवतो. संस्कृत ही सर्वांत प्राचीन भाषा आहे या समजुतीतून हा पर्याय खरा वाटतो — आणि नेमकी तीच गफलत इथे रचली आहे. प्रश्न भाषांच्या प्राचीनतेचा क्रम विचारत नाही; तो त्यांना अभिजात भाषेचा दर्जा मिळालेल्या मान्यतेचा क्रम विचारतो, आणि त्यात तामीळ 2004 मध्ये पहिली, संस्कृत 2005 मध्ये दुसरी आहे.

अभिजात भाषेचा दर्जा हा भारत सरकारने दिलेला मान्यतेचा एक प्रकार असून त्याचा हेतू भाषेच्या प्राचीन वारशाचे जतन, अभ्यास व संशोधन यांना चालना देणे हा आहे. हा दर्जा मिळालेल्या भाषेसाठी अभ्यासकेंद्रे, पुरस्कार, पीठे व संशोधन प्रकल्प यांची तरतूद केली जाते. मूळ निकष 2004 मध्ये ठरवले गेले आणि ते साधारणपणे असे — भाषेच्या सर्वांत प्राचीन ग्रंथांची किंवा नोंदलेल्या इतिहासाची प्राचीनता एक हजार वर्षांहून अधिक असावी; पिढ्यान्पिढ्यांच्या भाषकांनी मौलिक वारसा मानलेले प्राचीन साहित्य असावे; साहित्यपरंपरा मूळ स्वरूपाची असावी, दुसऱ्या भाषिक समूहाकडून उसनी घेतलेली नसावी; आणि अभिजात भाषा व तिचे आजचे रूप यांच्यात खंड असू शकतो. 2024 मध्ये भाषातज्ज्ञ समितीने हे निकष सुधारित केले आणि त्यानंतरच्या टप्प्यात पाच भाषांना एकत्र मान्यता मिळाली. एक फरक स्पष्टपणे लक्षात ठेवावा लागतो — अभिजात भाषेचा दर्जा आणि आठव्या अनुसूचीतील समावेश या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. आठवी अनुसूची ही राज्यघटनेतील यादी असून तिचा संबंध राजभाषा-धोरण, परीक्षांचे माध्यम आणि भाषांच्या विकासाशी आहे; तिथे सध्या बावीस भाषा आहेत. अभिजात भाषेचा दर्जा राज्यघटनेतून येत नाही; तो शासनाच्या निर्णयाने दिला जातो आणि त्याचा हेतू प्राचीन साहित्याच्या अभ्यासाला चालना देणे हा आहे.

अभिजात भाषांचा संपूर्ण क्रम एकत्र पाहिला की तो सहज लक्षात राहतो — तामीळ 2004, संस्कृत 2005, तेलगू व कन्नड 2008, मल्याळम 2013, ओडिया 2014, आणि मराठी, पाली, प्राकृत, आसामी व बंगाली या पाच भाषा ऑक्टोबर 2024 मध्ये. एकूण संख्या अकरा. महाराष्ट्राच्या उमेदवारासाठी ऑक्टोबर 2024 चा टप्पा स्वतंत्रपणे महत्त्वाचा आहे, कारण त्याच निर्णयाने मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाला. मराठीच्या मागणीचा इतिहास दीर्घ आहे — प्राचीनतेचा पुरावा गोळा करणे, शिलालेखांचे व ताम्रपटांचे दाखले देणे, आणि सुरुवातीच्या साहित्यपरंपरेची स्वतंत्रता सिद्ध करणे यासाठी अभ्यासकांच्या समित्या नेमल्या गेल्या होत्या. म्हणून हा प्रश्न सोडवताना मराठी माध्यमाच्या उमेदवाराकडे एक तयार आधार असतो: मराठीला दर्जा मिळाला ते वर्ष आठवले की पाली, प्राकृत, आसामी व बंगाली या चारही भाषांचे वर्षही आपोआप आठवते, कारण त्या एकाच निर्णयात होत्या. प्रश्नाच्या शब्दयोजनेकडेही लक्ष द्यावे. मराठी स्तंभात 'त्यांना मिळालेल्या मान्यतेनुसार योग्य क्रम लावा' असे म्हटले आहे — म्हणजे मान्यतेचा कालक्रम, भाषेच्या प्राचीनतेचा क्रम नव्हे. हे दोन वेगळे क्रम आहेत: संस्कृत ही तामीळपेक्षा प्राचीन मानली जात असली तरी मान्यता तामीळला आधी मिळाली. प्रश्नात 'मान्यता' हा शब्द असल्यामुळे उत्तर कालक्रमानेच ठरते, आणि हा फरक न पाहणाऱ्या उमेदवाराला संस्कृतने सुरू होणारा पर्याय खरा वाटतो.

• प्रश्नातील पाच भाषांना अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाल्याचा क्रम — तामीळ (2004), संस्कृत (2005), तेलगू (2008), ओडिया (2014), पाली (2024)
• या क्रमात कन्नडलाही 2008 मध्ये तेलगूबरोबरच आणि मल्याळमला 2013 मध्ये मान्यता मिळाली; या दोन्ही भाषा प्रश्नाच्या पर्यायांत दिलेल्या नाहीत
• ऑक्टोबर 2024 मध्ये एकाच वेळी पाच भाषांना मान्यता मिळाली — मराठी, पाली, प्राकृत, आसामी आणि बंगाली — आणि अभिजात भाषांची एकूण संख्या अकरावर गेली
• मूळ निकषांनुसार भाषेच्या प्राचीन ग्रंथांची किंवा नोंदलेल्या इतिहासाची प्राचीनता एक हजार वर्षांहून अधिक असावी, पिढ्यान्पिढ्यांनी मौलिक वारसा मानलेले प्राचीन साहित्य असावे, साहित्यपरंपरा मूळ स्वरूपाची असावी, आणि अभिजात भाषा व तिचे आजचे रूप यांच्यात खंड असू शकतो; हे निकष 2024 मध्ये भाषातज्ज्ञ समितीने सुधारित केले
• अभिजात भाषेचा दर्जा आणि राज्यघटनेच्या आठव्या अनुसूचीतील समावेश या वेगळ्या गोष्टी आहेत — आठव्या अनुसूचीत सध्या बावीस भाषा असून तिचा हेतू वेगळा आहे

• प्राचीनतेचा क्रम आणि मान्यतेचा क्रम एक समजणे. संस्कृत तामीळपेक्षा प्राचीन मानली जात असली तरी अभिजात दर्जा तामीळला 2004 मध्ये, म्हणजे संस्कृतच्या आधी मिळाला — प्रश्नातील 'मान्यता' हा शब्द निर्णायक आहे
• क्रम लावण्याच्या प्रश्नात संपूर्ण साखळी पुन्हा उभी करण्यात वेळ घालवणे. पहिली किंवा शेवटची जागा निश्चित माहीत असेल तर तेवढ्यावर पर्याय तपासावेत; इथे 'तामीळ पहिली' या एका तथ्यानेच तीन पर्याय बाद होतात
• अभिजात भाषेचा दर्जा आणि आठव्या अनुसूचीतील समावेश यांची गल्लत करणे. आठवी अनुसूची राज्यघटनेतील यादी आहे आणि तिथे बावीस भाषा आहेत; अभिजात दर्जा शासननिर्णयाने दिला जातो आणि तो अकरा भाषांना मिळाला आहे
• 2024 च्या टप्प्यातील भाषांची यादी अपुरी आठवणे. त्या पाच होत्या — मराठी, पाली, प्राकृत, आसामी आणि बंगाली — आणि त्यांतील एकीचे वर्ष आठवले की उरलेल्या चारींचेही आपोआप आठवते

अभिजात भाषांवरचे प्रश्न तीन साच्यांत येतात. पहिला याच प्रश्नासारखा क्रमाचा — भाषांची यादी देऊन मान्यतेनुसार क्रम लावायला सांगणारा; इथे पर्यायांची पहिली किंवा शेवटची नोंद तपासली की बहुतेक पर्याय गळून पडतात. दुसरा साचा यादीचा — 'खालीलपैकी कोणत्या भाषेला अभिजात दर्जा मिळालेला नाही?' किंवा 'सध्या अभिजात भाषा किती आहेत?'; इथे 2024 चा पाच भाषांचा टप्पा आणि एकूण अकरा हा आकडा उत्तर ठरवतो. तिसरा साचा फरकाचा — अभिजात दर्जा विरुद्ध आठव्या अनुसूचीतील समावेश, किंवा निकष कोणते व ते कोणी सुधारित केले. तिन्हींसाठी एकच नोंद पुरेशी ठरते — भाषा आणि वर्ष अशा दोन स्तंभांची अकरा ओळींची यादी, आणि तिच्या खाली आठव्या अनुसूचीचा वेगळा आकडा.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  ऑक्टोबर 2024 मध्ये एकाच वेळी अभिजात भाषेचा दर्जा मिळालेल्या भाषांमध्ये खालीलपैकी कोणत्या भाषेचा समावेश नाही ?

  • (a)मराठी
  • (b)प्राकृत
  • (c)ओडिया
  • (d)आसामी

  उत्तर(c) ओडिया — तिला अभिजात भाषेचा दर्जा 2014 मध्येच मिळाला होता. ऑक्टोबर 2024 च्या टप्प्यात मराठी, पाली, प्राकृत, आसामी आणि बंगाली या पाच भाषांना एकत्र मान्यता मिळाली आणि अभिजात भाषांची एकूण संख्या अकरावर गेली.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  अभिजात भाषेचा दर्जा आणि राज्यघटनेच्या आठव्या अनुसूचीतील समावेश यांबाबत खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे ?

  • (a)दोन्ही एकच असून आठव्या अनुसूचीतील सर्व भाषा अभिजात आहेत
  • (b)अभिजात दर्जा शासननिर्णयाने दिला जातो, तर आठवी अनुसूची ही राज्यघटनेतील स्वतंत्र यादी आहे
  • (c)अभिजात दर्जा राज्यघटनेच्या नवव्या अनुसूचीत नमूद आहे
  • (d)आठव्या अनुसूचीत समाविष्ट होण्यासाठी अभिजात दर्जा असणे आवश्यक आहे

  उत्तर(b) या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. आठवी अनुसूची ही राज्यघटनेतील यादी असून तिथे सध्या बावीस भाषा आहेत आणि तिचा संबंध राजभाषा-धोरण व भाषाविकासाशी आहे; अभिजात भाषेचा दर्जा राज्यघटनेतून येत नाही, तो शासनाच्या निर्णयाने दिला जातो आणि तो प्राचीन साहित्याच्या अभ्यासाला चालना देण्यासाठी असतो. सध्या अभिजात भाषा अकरा आहेत.