MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 97 / 100

योग्य उत्तर — पर्याय (2), सुवर्ण 75, रौप्य 69, कांस्य 64. नवी दिल्लीत झालेल्या वर्ल्ड पॅरा अ‍ॅथलेटिक्स ग्रँड प्रिक्स 2026 च्या टप्प्यात भारताने एकूण 208 पदके जिंकून पदकतालिकेत पहिले स्थान मिळवले — 75 सुवर्ण, 69 रौप्य आणि 64 कांस्य. ही स्पर्धा जवाहरलाल नेहरू स्टेडियमवर तीन दिवस चालली आणि मार्च 2026 च्या मध्यावर संपली. रशिया 35 पदकांसह दुसऱ्या स्थानी राहिला, त्यांपैकी 15 सुवर्ण होती. पर्याय नेमके काय करतात ते काळजीपूर्वक पाहा, कारण त्यावरून प्रश्न सोडवण्याची पद्धतच बदलते. चारही पर्यायांत तेच तीन आकडे आहेत — 75, 69 आणि 64 — फक्त त्यांचा क्रम बदललेला आहे. म्हणजे चारही पर्यायांत एकूण बेरीज 208 येते, आणि 'भारताने एकूण किती पदके जिंकली' हे आठवून प्रश्न सोडवण्याचा प्रयत्न पूर्णपणे निष्फळ ठरतो. प्रश्न भारताच्या एकूण पदकसंख्येविषयी नाहीच; तो प्रत्येक आकडा कोणत्या पदकाचा आहे याविषयी आहे. प्रत्यक्षात घडलेली विभागणी सुवर्णाकडून कांस्याकडे उतरत जाणारी आहे — सर्वाधिक सुवर्ण, त्याहून कमी रौप्य, आणि सर्वांत कमी कांस्य. हे थांबून पाहण्यासारखे आहे, कारण एखाद्या देशाच्या पदकतालिकेचा नेहमीचा आकार असा नसतो; सामान्यतः सुवर्णांची संख्या सर्वांत कमी असते. इथला उलटा आकार या स्पर्धेच्या असमतोल स्वरूपातून आला. सुमारे 257 खेळाडूंच्या आणि आठ देशांच्या या स्पर्धेत भारताचा चमू इतरांच्या तुलनेत कितीतरी मोठा होता, त्यामुळे अनेक प्रकारांत भारतीय खेळाडू मुख्यतः एकमेकांशीच स्पर्धा करत होते — एकाच शर्यतीत अनेक भारतीय व्यासपीठावर, आणि बहुतेकदा सर्वांत वरच्या पायरीवरही भारतीयच. म्हणून इथला तर्कमार्ग असा — आधी हे ओळखा की तिन्ही आकडे ठरलेले आहेत आणि फक्त त्यांची जुळणी विचारली आहे; मग ती जुळणी काटेकोरपणे उतरत्या क्रमाची होती हे आठवा, म्हणजे सुवर्णापासून कांस्यापर्यंत 75, 69, 64. पर्याय (1) ही नेमकी उलटी मांडणी आहे, पर्याय (3) रौप्य व कांस्य यांची अदलाबदल करतो, आणि पर्याय (4) सुवर्ण व रौप्य यांची. तिन्ही आकडे योग्य जागी असलेला एकच पर्याय आहे — पर्याय (2).

• (1)सुवर्ण - 64, रौप्य - 69, कास्य - 75 — हा पर्याय खऱ्या विभागणीच्या अगदी उलट आहे — तो सर्वांत मोठा आकडा कांस्याला आणि सर्वांत लहान सुवर्णाला देतो. पदकतालिकेचा 'नेहमीचा' आकार तोच असल्यामुळे, म्हणजे सुवर्ण कमी व कांस्य जास्त, हा पर्याय सवयीने खरा वाटतो. पण या स्पर्धेत भारताचा चमू इतरांच्या तुलनेत कितीतरी मोठा असल्याने अनेक प्रकारांत भारतीय खेळाडूच एकमेकांशी स्पर्धा करत होते, आणि त्यामुळे विभागणी उलटी झाली. सामान्य अपेक्षेवरून आकडे जुळवणे हा इथला मुख्य सापळा आहे.
• (3)सुवर्ण - 75, रौप्य - 64, कास्य - 69 — हा सर्वांत जवळ जाणारा चुकीचा पर्याय आहे, कारण त्याने सुवर्णाचा आकडा बरोबर ठेवला आहे आणि फक्त रौप्य व कांस्य यांची अदलाबदल केली आहे. सुवर्ण 75 एवढेच आठवणारा उमेदवार इथे सहज अडकतो. खरी विभागणी काटेकोरपणे उतरत जाणारी आहे — 75, 69, 64 — त्यामुळे रौप्य कांस्यापेक्षा अधिक असले पाहिजे. एक आकडा बरोबर ठेवून उरलेल्या दोहोंची अदलाबदल करणे ही अशा प्रश्नांतील सर्वांत सामान्य रचना आहे.
• (4)सुवर्ण - 69, रौप्य - 75, कास्य - 64 — हा पर्याय कांस्याचा आकडा बरोबर ठेवतो पण सुवर्ण व रौप्य यांची अदलाबदल करतो, म्हणजे सर्वाधिक पदके रौप्याची असल्याचे दाखवतो. भारताने या स्पर्धेत सर्वाधिक पदके सुवर्णाची जिंकली आणि म्हणूनच ती पदकतालिकेतील अव्वल कामगिरी ठरली. तिन्ही चुकीचे पर्याय एकाच पद्धतीने बांधले आहेत — तेच तीन आकडे, फक्त वेगळ्या क्रमाने — त्यामुळे बेरीज कोणत्याही पर्यायाला बाद करत नाही आणि क्रमच निर्णायक ठरतो.

वर्ल्ड पॅरा अ‍ॅथलेटिक्स ग्रँड प्रिक्स ही जागतिक पॅरा अ‍ॅथलेटिक्स संस्थेच्या मान्यतेने वेगवेगळ्या देशांत भरणाऱ्या स्पर्धांची मालिका आहे. या स्पर्धा अजिंक्यपद स्पर्धा नाहीत; त्यांचा मुख्य उद्देश खेळाडूंना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यताप्राप्त वेळा व अंतरे नोंदवण्याची संधी देणे, मानांकनाचे गुण मिळवून देणे आणि मोठ्या स्पर्धांसाठीची पात्रता निकषपूर्ती करू देणे हा असतो. म्हणूनच एका टप्प्यात मोठ्या संख्येने प्रकार आणि मोठ्या संख्येने पदके असतात. पॅरा अ‍ॅथलेटिक्समधील वर्गीकरण-पद्धत समजून घेतल्याशिवाय पदकसंख्या समजत नाही. खेळाडूंची विभागणी अपंगत्वाच्या प्रकारानुसार व तीव्रतेनुसार वर्गांत केली जाते — T हे धावणे व उड्यांच्या प्रकारांसाठी आणि F हे फेकीच्या प्रकारांसाठी, त्यापुढील अंक अपंगत्वाचा गट दर्शवतो. एकाच अंतराच्या शर्यतीचे अनेक वर्ग असल्यामुळे प्रत्येक वर्गात स्वतंत्र पदके दिली जातात, आणि एका स्पर्धेत एकूण पदकांची संख्या मोठी होते. भारतासारख्या मोठा चमू पाठवणाऱ्या यजमान देशासाठी हे थेट पदकसंख्येत उतरते. यातून एक सावधगिरीही निघते. अशा स्पर्धेतील पदकसंख्या ही जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेतील किंवा पॅरालिंपिकमधील पदकसंख्येशी तुलना करण्याजोगी नसते, कारण सहभागी देशांची संख्या, स्पर्धेची पातळी आणि प्रकारांची संख्या यांत मोठा फरक असतो. प्रश्नात स्पर्धेचे नाव नेमके कोणते आहे, हे म्हणूनच काळजीपूर्वक वाचावे लागते.

या स्पर्धेचे नवी दिल्ली येथील आयोजन भारतासाठी दुहेरी दृष्टीने महत्त्वाचे होते. एक — यजमानपदामुळे मोठा चमू उतरवता आला आणि खेळाडूंना परदेशी प्रवासाच्या खर्चाशिवाय आंतरराष्ट्रीय मान्यताप्राप्त कामगिरी नोंदवता आली. दोन — पॅरा क्रीडा प्रकारांसाठी लागणाऱ्या सुविधा व वर्गीकरण-यंत्रणा देशात उभी राहिल्याचे ते निदर्शक होते. कामगिरीच्या पातळीवर उल्लेखनीय ठरलेल्या खेळाडूंत प्रीती पाल यांचे नाव येते; त्यांनी या स्पर्धेत 200 मीटरमध्ये सुवर्णपदक मिळवले. पॅरिस 2024 पॅरालिंपिकमध्ये ट्रॅकवर दोन कांस्यपदके जिंकून त्यांनी आधीच लक्ष वेधले होते, त्यामुळे त्यांचे नाव चालू घडामोडींच्या नोंदवहीत आधीपासून असते. परीक्षेच्या दृष्टीने या प्रकारच्या प्रश्नाची तयारी वेगळ्या पद्धतीने करावी लागते. पदकसंख्येचे तीन आकडे पाठ करणे अवघड आणि अविश्वसनीय असते; त्याऐवजी दोन गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात — एकूण पदकसंख्या आणि विभागणीचा आकार (सुवर्णाकडून कांस्याकडे उतरत जाणारी की चढत जाणारी). पर्यायांत तेच आकडे फिरवून दिले असतील तर एकूण बेरीज उपयोगी पडत नाही आणि आकारच निर्णायक ठरतो, जसे इथे झाले आहे. मराठी स्तंभात 'सुवर्ण, रौप्य, कास्य' अशी शब्दयोजना असून पदकसंख्या अंकांत दिली आहे, त्यामुळे भाषेचा अडथळा नाही — अडथळा फक्त क्रमाचा आहे.

• नवी दिल्ली येथील वर्ल्ड पॅरा अ‍ॅथलेटिक्स ग्रँड प्रिक्स 2026 च्या टप्प्यात भारताने एकूण 208 पदके जिंकली — 75 सुवर्ण, 69 रौप्य आणि 64 कांस्य — आणि पदकतालिकेत पहिले स्थान मिळवले
• ही स्पर्धा जवाहरलाल नेहरू स्टेडियमवर तीन दिवस चालली आणि मार्च 2026 च्या मध्यावर संपली
• स्पर्धेत सुमारे 257 खेळाडू आठ देशांचे प्रतिनिधित्व करत होते — भारत, रशिया, नेपाळ, भूतान, हाँगकाँग चीन, सर्बिया, बॉस्निया आणि हर्झेगोविना व इजिप्त — आणि भारताचा चमू सर्वांत मोठा होता
• रशिया 35 पदकांसह (त्यांपैकी 15 सुवर्ण) दुसऱ्या स्थानी आणि बॉस्निया आणि हर्झेगोविना तीन पदकांसह तिसऱ्या स्थानी राहिले
• पॅरिस 2024 पॅरालिंपिकमध्ये ट्रॅकवर दोन कांस्यपदके जिंकणाऱ्या प्रीती पाल यांनी या स्पर्धेत 200 मीटरमध्ये सुवर्णपदक मिळवले

• एकूण पदकसंख्या आठवून प्रश्न सोडवण्याचा प्रयत्न करणे. इथे चारही पर्यायांत तेच तीन आकडे असल्याने बेरीज सर्वत्र 208 येते आणि ती एकही पर्याय बाद करत नाही
• पदकतालिकेचा नेहमीचा आकार गृहीत धरणे. सामान्यतः सुवर्ण कमी व कांस्य जास्त असतात, पण यजमान देशाचा चमू खूप मोठा असेल तर विभागणी उलटी होऊ शकते — इथे तेच झाले
• ग्रँड प्रिक्समधील पदकसंख्येची तुलना पॅरालिंपिक किंवा जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेतील पदकसंख्येशी करणे. सहभागी देश, स्पर्धेची पातळी आणि प्रकारांची संख्या यांत मोठा फरक असतो
• एक आकडा बरोबर दिसला म्हणून पर्याय निवडणे. इथला पर्याय (3) सुवर्णाचा आकडा बरोबर ठेवून रौप्य व कांस्य यांची अदलाबदल करतो, आणि नेमकी अशीच रचना सर्वाधिक चुका घडवते

क्रीडा स्पर्धांच्या पदकसंख्येवरचे प्रश्न तीन साच्यांत येतात. पहिला याच प्रश्नासारखा — तेच आकडे वेगवेगळ्या क्रमाने देऊन सुवर्ण-रौप्य-कांस्य जुळवायला सांगणारा; इथे बेरीज निरुपयोगी ठरते आणि विभागणीचा आकार निर्णायक ठरतो. दुसरा साचा एकूण संख्येचा — 'भारताने अमुक स्पर्धेत एकूण किती पदके जिंकली' किंवा 'पदकतालिकेत भारताचे स्थान कितवे'; इथे आकडे स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवावे लागतात. तिसरा साचा खेळाडू व प्रकाराचा — कोणत्या खेळाडूने कोणत्या प्रकारात पदक मिळवले, आणि कोणत्या वर्गात. तिन्हींसाठी उपयुक्त नोंद म्हणजे प्रत्येक मोठ्या स्पर्धेसमोर ठिकाण, वर्ष, भारताची एकूण पदके, विभागणीचा आकार आणि दोन-तीन ठळक खेळाडू अशी एक ओळ; आकडे एकेकटे पाठ करण्यापेक्षा हा आराखडा अधिक टिकाऊ ठरतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  नवी दिल्ली येथे झालेल्या वर्ल्ड पॅरा अ‍ॅथलेटिक्स ग्रँड प्रिक्स 2026 मध्ये पदकतालिकेत भारताचे स्थान व एकूण पदकसंख्या काय होती ?

  • (a)पहिले स्थान, 208 पदके
  • (b)दुसरे स्थान, 208 पदके
  • (c)पहिले स्थान, 35 पदके
  • (d)तिसरे स्थान, 75 पदके

  उत्तर(a) भारताने एकूण 208 पदके जिंकून पदकतालिकेत पहिले स्थान मिळवले — 75 सुवर्ण, 69 रौप्य आणि 64 कांस्य. रशिया 35 पदकांसह दुसऱ्या स्थानी होता, त्यांपैकी 15 सुवर्ण; आणि बॉस्निया आणि हर्झेगोविना तीन पदकांसह तिसऱ्या स्थानी. स्पर्धेत आठ देशांचे सुमारे 257 खेळाडू सहभागी झाले होते.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  पॅरिस 2024 पॅरालिंपिकमध्ये ट्रॅकवर दोन कांस्यपदके जिंकणाऱ्या आणि नवी दिल्लीच्या वर्ल्ड पॅरा अ‍ॅथलेटिक्स ग्रँड प्रिक्स 2026 मध्ये 200 मीटरमध्ये सुवर्णपदक मिळवणाऱ्या खेळाडूचे नाव काय ?

  • (a)दीप्ती जीवनजी
  • (b)प्रीती पाल
  • (c)सिमरन शर्मा
  • (d)भाग्यश्री जाधव

  उत्तर(b) प्रीती पाल — पॅरिस 2024 पॅरालिंपिकमध्ये त्यांनी ट्रॅकवर दोन कांस्यपदके जिंकली होती, आणि नवी दिल्लीतील ग्रँड प्रिक्स 2026 मध्ये त्यांनी 200 मीटरमध्ये सुवर्णपदक मिळवले. भारताने या स्पर्धेत एकूण 208 पदकांसह पदकतालिकेत पहिले स्थान मिळवले.