खालीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ? (a) राष्ट्रीय संस्थात्मक क्रमवारी आराखडा (NIRF) देशभरातील शैक्षणिक संस्थांना क्रमवारी देण्यासाठी एक पद्धतशीर प्रणाली प्रदान करतो. (b) राष्ट्रीय संस्थात्मक क्रमवारी आराखडा (NIRF) ची सुरुवात 2020 साली करण्यात आली. (c) ही क्रमवारी पाच निकषांच्या आधारे निश्चित केली जाते. (d) सस्टेनेबल डेव्हलपमेंट गोल्स (SDGs) या श्रेणीमध्ये इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मद्रास प्रथम क्रमांकावर आहे.
- (1)(a), (b) आणि (c)
- (2)(a), (b) आणि (d)
- (3)(b), (c) आणि (d)
- (4)(a), (c) आणि (d)
योग्य उत्तर — पर्याय (4), '(a), (c) आणि (d)'. या संचातील एका विधानात चुकीचे वर्ष आहे, आणि ते चारपैकी तीन पर्यायांत असल्यामुळे तेवढे ओळखल्याबरोबर प्रश्न सुटतो. विधान (b) हेच खोटे विधान आहे. राष्ट्रीय संस्थात्मक क्रमवारी आराखड्याची सुरुवात 2015 साली, तत्कालीन मनुष्यबळ विकास मंत्रालयाने केली, आणि त्याखालील पहिली क्रमवारी पुढील वर्षी जाहीर झाली. त्यामुळे 2025 ची आवृत्ती ही दहावी ठरते. आराखडा 2020 च्या आधीचा आहे एवढे ठाऊक असणाऱ्या उमेदवाराला — आणि 2010 च्या दशकाच्या उत्तरार्धातील एनआयआरएफ क्रमांकाची जाहिरात कोणत्याही महाविद्यालयाच्या माहितीपत्रकात पाहिलेल्या कोणालाही ते ठाऊक असते — एका फटक्यात पर्याय (1), पर्याय (2) आणि पर्याय (3) बाद करता येतात, कारण तिन्हींत विधान (b) आहे. उरतो तो फक्त पर्याय (4). उरलेली तिन्ही विधाने टिकतात. विधान (a) आराखड्याचा हेतू अचूकपणे मांडते — एनआयआरएफ देशभरातील उच्च शिक्षण संस्थांना श्रेणीनिहाय क्रमवारी देण्यासाठी एक जाहीर व पद्धतशीर प्रणाली पुरवतो; संस्था स्वतः माहिती सादर करतात आणि तिची पडताळणी होते. विधान (c) बरोबर आहे. क्रमवारी पाच व्यापक निकषांवर आधारित असते — अध्यापन, अध्ययन व साधनसामग्री; संशोधन व व्यावसायिक कार्य; पदवी-निष्पत्ती; लोकसंपर्क व समावेशकता; आणि प्रतिमा. प्रत्येक निकषाखाली उपनिकष असतात आणि त्यांचे भारांक जाहीर केलेले असतात; श्रेणीनुसार भारांक बदलतात, पण पाच शीर्षके कायम राहतात — म्हणूनच परीक्षकासाठी हे सुरक्षित विधान ठरते. विधान (d) 2025 च्या आवृत्तीपुरते बरोबर आहे. एनआयआरएफ 2025 मध्ये शाश्वत विकास ध्येये ही नवी श्रेणी सुरू करण्यात आली आणि तिच्यात इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मद्रास प्रथम क्रमांकावर आले; भारतीय कृषी संशोधन संस्था, दिल्ली दुसऱ्या आणि जामिया मिलिया इस्लामिया, दिल्ली तिसऱ्या क्रमांकावर होत्या. त्याच वर्षी आयआयटी मद्रासने एकत्रित (Overall) श्रेणीतील पहिले स्थानही राखले, आणि भारतीय विज्ञान संस्था, बेंगळुरू दुसऱ्या क्रमांकावर होती. या प्रश्नातून घ्यायचा साचा असा — चार विधानांच्या संचात जिथे प्रत्येक पर्याय तीन विधाने घेतो, तिथे एक खोटे विधान सामान्यतः तीन पर्याय बाद करते, कारण ते फक्त एकाच पर्यायातून गैरहजर असू शकते. म्हणून उरलेली विधाने पडताळण्याआधी तपासता येणारा घटक शोधा — तो जवळजवळ नेहमी वर्ष, आकडा किंवा विशेषनाम असतो.
- (1)(a), (b) आणि (c) — हा पर्याय एनआयआरएफची सुरुवात 2020 साली झाल्याचे विधान (b) स्वीकारतो, जे चुकीचे आहे — आराखडा 2015 मध्ये सुरू झाला आणि पहिली क्रमवारी पुढील वर्षी आली. शिवाय हा पर्याय शाश्वत विकास ध्येयांच्या श्रेणीतील निकालाचे विधान (d) वगळतो, जे 2025 च्या आवृत्तीपुरते बरोबर आहे. उरलेली दोन विधाने बरोबर असल्यामुळे हा पर्याय खरा वाटतो, आणि नेमकी हीच त्याची रचना आहे.
- (2)(a), (b) आणि (d) — हाही पर्याय चुकीचे विधान (b) आत घेतो, आणि याशिवाय पाच निकषांचे विधान (c) बाहेर ठेवतो. प्रत्यक्षात (c) हे संचातील सर्वांत स्थिर विधान आहे — अध्यापन-अध्ययन व साधनसामग्री, संशोधन व व्यावसायिक कार्य, पदवी-निष्पत्ती, लोकसंपर्क व समावेशकता, आणि प्रतिमा ही पाच शीर्षके श्रेणी बदलली तरी तीच राहतात. एक चुकीचे विधान घेणे आणि एक स्थिर विधान सोडणे, अशी दुहेरी चूक इथे आहे.
- (3)(b), (c) आणि (d) — हा पर्यायही चुकीचे विधान (b) आत घेतो, आणि त्याशिवाय आराखड्याच्या हेतूचे विधान (a) वगळतो — जे संचातील सर्वांत निर्विवाद विधान आहे, कारण देशभरातील शैक्षणिक संस्थांना पद्धतशीरपणे क्रमवारी देणे हेच एनआयआरएफचे मूळ काम आहे. तिन्ही चुकीचे पर्याय एकाच पद्धतीने बांधलेले आहेत: प्रत्येक जण विधान (b) आत घेतो आणि उरलेल्या तीन बरोबर विधानांपैकी एक बाहेर ठेवतो.
राष्ट्रीय संस्थात्मक क्रमवारी आराखडा हा भारत सरकारने स्वीकारलेला उच्च शिक्षण संस्थांच्या क्रमवारीचा अधिकृत मार्ग आहे. त्याची पद्धत जाहीर असते — कोणते निकष, कोणते उपनिकष आणि प्रत्येकाचा भारांक किती, हे प्रसिद्ध केले जाते; संस्था स्वतः विहित नमुन्यात माहिती सादर करतात, आणि तिची पडताळणी करून क्रमवारी तयार होते. पाच व्यापक निकष असे: अध्यापन, अध्ययन व साधनसामग्री (शिक्षक-विद्यार्थी प्रमाण, शिक्षकांची पात्रता, आर्थिक साधने); संशोधन व व्यावसायिक कार्य (शोधनिबंध, उद्धरणे, स्वामित्वहक्क, प्रकल्पनिधी); पदवी-निष्पत्ती (उत्तीर्णतेचे प्रमाण, नोकरी वा पुढील शिक्षण, पीएच.डी.); लोकसंपर्क व समावेशकता (प्रादेशिक व लैंगिक विविधता, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल विद्यार्थी, दिव्यांगांसाठी सुविधा); आणि प्रतिमा (शैक्षणिक वर्तुळ व नियोक्त्यांचे मत). क्रमवारी संस्थांच्या श्रेणीनुसार स्वतंत्रपणे जाहीर होते — एकत्रित, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, वैद्यक, विधी, औषधनिर्माणशास्त्र, वास्तुकला, महाविद्यालये, विद्यापीठे, संशोधन संस्था अशा अनेक श्रेणी. श्रेणीनुसार निकषांचे भारांक बदलतात, कारण संशोधन संस्थेला आणि पदवी महाविद्यालयाला एकाच मापाने तोलणे अर्थपूर्ण ठरत नाही. दरवर्षी नव्या श्रेणी जोडल्या जातात, आणि 2025 मध्ये शाश्वत विकास ध्येये ही श्रेणी अशीच जोडली गेली — तिथे संस्थांचे मूल्यमापन पर्यावरणपूरक कार्यपद्धती व सामाजिक परिणाम या आधारावर होते.
एनआयआरएफची निर्मिती एका ठोस गरजेतून झाली. आंतरराष्ट्रीय क्रमवारींमध्ये भारतीय संस्थांचे स्थान मर्यादित राहत होते आणि त्या क्रमवारींचे निकष भारतीय संदर्भात नेहमी लागू पडत नव्हते — उदाहरणार्थ, प्रादेशिक विविधता किंवा वंचित घटकांचा प्रवेश हे भारतीय धोरणासाठी महत्त्वाचे मुद्दे तिथे मोजलेच जात नाहीत. एनआयआरएफने लोकसंपर्क व समावेशकता हा स्वतंत्र निकष ठेवून हा फरक भरून काढला. परीक्षेच्या दृष्टीने या घटकाचे तीन स्तर आहेत आणि तिन्हींची तयारी वेगळी असते. पहिला स्थिर स्तर — आराखडा कधी सुरू झाला, कोणत्या मंत्रालयाचा आहे, निकष किती व कोणते; हा एकदा वाचून पक्का करता येतो. दुसरा वार्षिक स्तर — त्या वर्षी कोणत्या श्रेणीत कोण प्रथम; हा दरवर्षी बदलतो. तिसरा नव्या रचनेचा स्तर — त्या वर्षी कोणती नवी श्रेणी जोडली गेली; 2025 मध्ये ती शाश्वत विकास ध्येयांची होती. या प्रश्नाने तिन्ही स्तरांतून एकेक विधान घेतले आहे, आणि खोटे विधान पहिल्या म्हणजे स्थिर स्तरातून घेतले आहे — जे प्रत्यक्षात सर्वांत सहज पडताळता येणारे आहे. मराठी स्तंभाविषयी एक नोंद — आयोगाने 'National Institutional Ranking Framework' चे भाषांतर 'राष्ट्रीय संस्थात्मक क्रमवारी आराखडा' असे केले आहे आणि कंसात इंग्रजी संक्षेप दिला आहे. तयारीच्या साहित्यात हा आराखडा बहुधा एनआयआरएफ याच संक्षेपाने भेटतो, त्यामुळे मराठी नाव आणि संक्षेप एकत्र नोंदवून ठेवणे उपयुक्त ठरते.
- राष्ट्रीय संस्थात्मक क्रमवारी आराखडा 2015 मध्ये तत्कालीन मनुष्यबळ विकास मंत्रालयाने सुरू केला आणि पहिली क्रमवारी पुढील वर्षी जाहीर झाली; 2025 ची आवृत्ती दहावी होती
- क्रमवारी पाच व्यापक निकषांवर ठरते — अध्यापन, अध्ययन व साधनसामग्री; संशोधन व व्यावसायिक कार्य; पदवी-निष्पत्ती; लोकसंपर्क व समावेशकता; आणि प्रतिमा
- क्रमवारी श्रेणीनिहाय जाहीर होते आणि श्रेणीनुसार निकषांचे भारांक बदलतात; एनआयआरएफ 2025 मध्ये शाश्वत विकास ध्येये ही नवी श्रेणी जोडली गेली, जिथे पर्यावरणपूरक कार्यपद्धती व सामाजिक परिणाम यांवर मूल्यमापन होते
- एनआयआरएफ 2025 च्या शाश्वत विकास ध्येये श्रेणीत इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मद्रास प्रथम, भारतीय कृषी संशोधन संस्था दिल्ली द्वितीय आणि जामिया मिलिया इस्लामिया दिल्ली तृतीय क्रमांकावर होते
- एनआयआरएफ 2025 च्या एकत्रित श्रेणीतही आयआयटी मद्रासने पहिले स्थान राखले आणि भारतीय विज्ञान संस्था, बेंगळुरू दुसऱ्या क्रमांकावर होती
(b) हे पर्याय (1), (2) व (3) मध्ये आहे, म्हणून एक चुकीचे वर्ष तीन पर्याय पाडते. उत्तर: पर्याय (4).
- एनआयआरएफची सुरुवात 2020 मध्ये झाली असे मानणे. 2020 हे वर्ष राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणामुळे लक्षात राहते आणि म्हणून ते शिक्षणविषयक कोणत्याही उपक्रमाला चिकटवले जाते; एनआयआरएफ मात्र 2015 चा आहे
- निकषांची संख्या चुकीची आठवणे. व्यापक निकष पाच आहेत; उपनिकष अनेक आहेत आणि श्रेणीनुसार भारांक बदलतात, पण पाच शीर्षके कायम राहतात
- एनआयआरएफ आणि नॅक (NAAC) यांची गल्लत करणे. एनआयआरएफ क्रमवारी देतो, तर नॅक मूल्यांकन करून श्रेणी व गुण देते; दोन्हींची उद्दिष्टे व पद्धती वेगळ्या आहेत
- त्या वर्षीच्या श्रेणीनिहाय निकालांवर अंदाज बांधणे. एकत्रित श्रेणीतील अव्वल संस्था आणि एखाद्या विशिष्ट श्रेणीतील अव्वल संस्था वेगवेगळ्या असू शकतात, आणि नव्या श्रेणी दरवर्षी जोडल्या जातात
एनआयआरएफवरचे प्रश्न तीन साच्यांत येतात. पहिला याच प्रश्नासारखा विधानांचा संच — त्यात हेतू, सुरुवातीचे वर्ष, निकषांची संख्या आणि त्या वर्षीचा एखादा निकाल अशी मिश्र विधाने असतात, आणि खोटे विधान बहुधा वर्ष किंवा संख्येत केलेले असते. दुसरा साचा एका ओळीचा तथ्य-प्रश्न — 'एनआयआरएफ कोणत्या मंत्रालयाचा आहे?', 'त्याची क्रमवारी किती निकषांवर ठरते?' किंवा 'अमुक श्रेणीत प्रथम क्रमांक कोणाचा?'. तिसरा साचा तुलनात्मक — एनआयआरएफ, नॅक, विद्यापीठ अनुदान आयोग व अखिल भारतीय तंत्रशिक्षण परिषद यांच्या कामांच्या जोड्या लावणारा. पहिल्या व तिसऱ्या साच्यासाठी स्थिर माहिती पुरेशी असते; दुसऱ्या साच्यातील निकालांसाठी परीक्षेच्या वर्षीची आवृत्ती स्वतंत्रपणे पाहावी लागते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही
राष्ट्रीय संस्थात्मक क्रमवारी आराखड्याच्या (NIRF) पाच व्यापक निकषांमध्ये खालीलपैकी कोणत्याचा समावेश होत नाही ?
- (a)अध्यापन, अध्ययन व साधनसामग्री
- (b)संशोधन व व्यावसायिक कार्य
- (c)लोकसंपर्क व समावेशकता
- (d)आर्थिक स्वयंपूर्णता
उत्तर(d) आर्थिक स्वयंपूर्णता हा एनआयआरएफचा स्वतंत्र निकष नाही. पाच व्यापक निकष असे — अध्यापन, अध्ययन व साधनसामग्री; संशोधन व व्यावसायिक कार्य; पदवी-निष्पत्ती; लोकसंपर्क व समावेशकता; आणि प्रतिमा. आर्थिक साधनांचा विचार पहिल्या निकषाखालील उपनिकष म्हणून होतो, स्वतंत्र शीर्षक म्हणून नाही.
- सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही
एनआयआरएफ 2025 मध्ये नव्याने सुरू करण्यात आलेली श्रेणी खालीलपैकी कोणती ?
- (a)मुक्त विद्यापीठे
- (b)कौशल्य विद्यापीठे
- (c)शाश्वत विकास ध्येये
- (d)नवोन्मेष
उत्तर(c) शाश्वत विकास ध्येये — एनआयआरएफ 2025 मध्ये ही नवी श्रेणी जोडली गेली आणि तिथे संस्थांचे मूल्यमापन पर्यावरणपूरक कार्यपद्धती व सामाजिक परिणाम या आधारावर झाले. या श्रेणीत आयआयटी मद्रास प्रथम, भारतीय कृषी संशोधन संस्था दिल्ली द्वितीय आणि जामिया मिलिया इस्लामिया दिल्ली तृतीय क्रमांकावर होते.