ब्राझिलच्या ब्रिक्स चेयरशिप, 2025 च्या प्रमुख प्राधान्यांमध्ये पुढील बाबींचा समावेश आहे : (a) जागतिक आरोग्य सहकार्य (b) हवामान बदल (c) महिला मुक्तीला प्रोत्साहन (d) बहुस्तरीय व्यवस्थेत सुधारणा (e) व्यापार, गुंतवणूक व वित्त
- (1)फक्त (a), (c), (d)
- (2)फक्त (b), (d), (e)
- (3)फक्त (a), (b), (e)
- (4)वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर — पर्याय (3), 'फक्त (a), (b), (e)'. ब्राझीलने 2025 चे ब्रिक्सचे अध्यक्षपद 'अधिक समावेशक व शाश्वत प्रशासनासाठी दक्षिणेकडील देशांचे सहकार्य बळकट करणे' या घोषवाक्याखाली स्वीकारले आणि सहा प्राधान्यक्षेत्रे जाहीर केली — जागतिक आरोग्यातील सहकार्य; व्यापार, गुंतवणूक व वित्त; हवामान बदल; कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे प्रशासन; बहुपक्षीय शांतता व सुरक्षा रचना; आणि स्वतः ब्रिक्सचा संस्थात्मक विकास. याच अध्यक्षपदाखालील सतरावी शिखर परिषद जुलै 2025 मध्ये रिओ दि जानेरो येथे झाली. आता प्रश्नातील पाच बाबी या यादीवर तपासा. बाब (a) — जागतिक आरोग्य सहकार्य — ही यादीतील पहिलीच प्राधान्यबाब आहे. बाब (b) — हवामान बदल — यादीत आहे, आणि ज्या वर्षी ब्राझील संयुक्त राष्ट्रांच्या हवामान परिषदेचे यजमानपदही सांभाळत होता, त्या वर्षी तिला विशेष महत्त्व मिळाले. बाब (e) — व्यापार, गुंतवणूक व वित्त — हीही यादीत आहे; सदस्य देशांमधील स्थानिक चलनांतील देवाणघेवाणीची साधने आणि व्यापार सुलभीकरण याच शीर्षकाखाली हाताळले गेले. या तिन्ही टिकतात. बाब (c) — महिला मुक्तीला प्रोत्साहन — जाहीर झालेल्या सहा प्राधान्यक्षेत्रांत नाही. याचा अर्थ ब्रिक्स हा विषय हाताळत नाही असा नव्हे; या गटात अनेक विषयांवर मंत्रिस्तरीय बैठका व कार्यगट चालतात. पण प्रश्न विशेषतः 2025 च्या अध्यक्षपदाच्या प्रमुख प्राधान्यांविषयी आहे, आणि हा त्यांपैकी नाही. बाब (d) ही या पानावरची सर्वांत वादग्रस्त नोंद आहे आणि तिच्याविषयी प्रामाणिक राहणे आवश्यक आहे. जाहीर सहा प्राधान्यांपैकी एक बहुपक्षीय शांतता व सुरक्षा रचनेविषयी आहे आणि सहावे स्वतः ब्रिक्सच्या संस्थात्मक विकासाविषयी. प्रश्नातील त्रोटक वाक्य 'बहुस्तरीय व्यवस्थेत सुधारणा' त्या नेमक्या मर्यादा गाळून टाकते, आणि आयोगाची अंतिम उत्तरतालिका ते बरोबर मानत नाही; इथे तीच तालिका अंतिम प्रमाण आहे. मराठी स्तंभात हे वाक्य आणखी एका कारणाने अडचणीचे ठरते — इंग्रजी स्तंभातील 'Multilateral System' साठी इथे 'बहुस्तरीय व्यवस्था' असा शब्द वापरला आहे, तर 'multilateral' साठी मराठीतील रूढ शब्द 'बहुपक्षीय' आहे; 'बहुस्तरीय' म्हणजे अनेक स्तर असलेली. त्यामुळे मराठी वाचणाऱ्याला हे वाक्य आणखी अस्पष्ट वाटते. पण लक्षात घ्या — बाब (d) चा निवाडा तुम्हाला करावाच लागत नाही. दोनच निर्णयांनी प्रश्न सुटतो: बाब (a) निश्चित यादीत आहे आणि बाब (c) निश्चित यादीत नाही. पर्याय (1) मध्ये (c) आहे, म्हणून तो जातो. पर्याय (4) मध्येही (c) आहे, म्हणून तोही जातो. पर्याय (2) मध्ये (a) नाही, म्हणून तो जातो. (a) समाविष्ट करणारा आणि (c) वगळणारा एकच पर्याय उरतो — पर्याय (3). विधानांच्या संचात एक बाब निश्चित आत आणि एक निश्चित बाहेर असेल, तर पर्याय आधी त्याच जोडीवर तपासा; चारपैकी तीन पर्याय बहुधा तिथेच गळून पडतात.
- (1)फक्त (a), (c), (d) — हा पर्याय महिला मुक्तीला प्रोत्साहन ही बाब (c) आत घेतो, जी जाहीर सहा प्राधान्यक्षेत्रांत नाही, आणि त्याच वेळी हवामान बदल व व्यापार-गुंतवणूक-वित्त या दोन्ही निश्चित प्राधान्यबाबी बाहेर ठेवतो. ब्रिक्ससारख्या गटाच्या कार्यक्रमपत्रिकेवर सामाजिक न्यायाशी संबंधित विषय असतीलच असे वाटणे स्वाभाविक आहे, पण प्रश्न कार्यक्रमपत्रिकेविषयी नसून त्या वर्षीच्या अध्यक्षपदाच्या जाहीर प्राधान्यांविषयी आहे — आणि ती यादी मर्यादित व नावानिशी जाहीर झालेली असते.
- (2)फक्त (b), (d), (e) — हा पर्याय जागतिक आरोग्य सहकार्य ही बाब (a) वगळतो, जी ब्राझीलच्या अध्यक्षपदाच्या यादीतील पहिलीच प्राधान्यबाब आहे. महामारीनंतरच्या काळात दक्षिणेकडील देशांमधील आरोग्य-सहकार्य हा ब्राझीलच्या मांडणीचा गाभा होता, त्यामुळे तो वगळणारा कोणताही पर्याय टिकत नाही. शिवाय हा पर्याय वादग्रस्त बाब (d) आत घेतो, म्हणजे तो एक निश्चित बाब सोडून एक अनिश्चित बाब उचलतो — नेमकी उलटी निवड.
- (4)वरीलपैकी सर्व — हा सुटकेचा पर्याय पाचही बाबी प्राधान्यक्षेत्रांत असल्याचे मानतो, म्हणजे महिला मुक्तीच्या बाब (c) चीही जबाबदारी घेतो — आणि तीच त्याला बुडवते. या प्रश्नपत्रिकेत हा पर्याय अकरा वेळा दिलेला आहे (मराठी स्तंभात आठ वेळा 'वरीलपैकी सर्व' व तीन वेळा 'वरील सर्व'), आणि तो तेव्हाच बरोबर असतो जेव्हा प्रत्येक बाब स्वतंत्रपणे तपासून टिकते. जाहीर प्राधान्यक्षेत्रांच्या यादीत नसलेली एकही बाब असली की हा पर्याय संपतो.
ब्रिक्सचे अध्यक्षपद दरवर्षी आळीपाळीने एका सदस्य देशाकडे येते. अध्यक्ष देश त्या वर्षाचे घोषवाक्य आणि प्राधान्यक्षेत्रे जाहीर करतो, वर्षभर मंत्रिस्तरीय व तांत्रिक बैठकांची मालिका चालवतो, आणि वर्षअखेरीस शिखर परिषदेचे यजमानपद भूषवतो. त्या वर्षीच्या घोषणापत्राचा आशय मुख्यतः याच जाहीर प्राधान्यांच्या चौकटीत ठरतो — म्हणूनच 'अध्यक्षपदाची प्राधान्ये' हा परीक्षेत स्वतंत्र प्रश्न बनतो. या रचनेमुळे एक महत्त्वाचा फरक लक्षात ठेवावा लागतो. गटाच्या कार्यक्रमपत्रिकेवर असलेले विषय आणि त्या वर्षीच्या अध्यक्षपदाने जाहीर केलेली प्राधान्यक्षेत्रे या दोन वेगळ्या याद्या आहेत. पहिली मोठी आणि पसरट असते; दुसरी लहान, नावानिशी जाहीर केलेली आणि म्हणून तपासता येण्याजोगी. प्रश्न दुसऱ्या यादीविषयी असेल तर पहिल्या यादीतील विषय उत्तर म्हणून चालत नाहीत — आणि हा प्रश्न नेमका त्याच फरकावर बांधलेला आहे. ब्रिक्सच्या स्वतःच्या संस्था दोन आहेत — शांघाय येथे मुख्यालय असलेली नवीन विकास बँक, आणि सदस्य देशांना अल्पकालीन चलन-दबावात मदत करणारी आकस्मिक राखीव व्यवस्था. गटाचा विस्तार जानेवारी 2024 पासून झाला आणि ब्राझीलच्या अध्यक्षपदाच्या काळातच, जानेवारी 2025 मध्ये, इंडोनेशिया पूर्ण सदस्य म्हणून सामील झाला. 2026 चे अध्यक्षपद भारताकडे आहे.
ब्राझीलच्या 2025 च्या अध्यक्षपदाची सहा प्राधान्यक्षेत्रे एकत्र वाचली की त्यांतली रचना स्पष्ट होते. दोन क्षेत्रे ठोस विषयांची — जागतिक आरोग्य सहकार्य आणि हवामान बदल. दोन आर्थिक व तांत्रिक — व्यापार, गुंतवणूक व वित्त, आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे प्रशासन. आणि दोन संस्थात्मक — बहुपक्षीय शांतता व सुरक्षा रचना, आणि ब्रिक्सचा स्वतःचा संस्थात्मक विकास. या तीन जोड्यांच्या रूपात लक्षात ठेवले तर सहाही क्षेत्रे आठवणे सोपे जाते. भारताच्या दृष्टीने या अध्यक्षपदाचे महत्त्व दुहेरी होते. एक — दक्षिणेकडील देशांच्या सहकार्याची मांडणी, जी भारताच्या स्वतःच्या भूमिकेशी जुळणारी आहे. दोन — स्थानिक चलनांतील व्यापार व देवाणघेवाणीच्या साधनांची चर्चा, जी व्यापार-वित्ताच्या प्राधान्यक्षेत्राखाली चालली. 2026 चे अध्यक्षपद भारताकडे असल्याने भारताची प्राधान्यक्षेत्रे कोणती, हा पुढील परीक्षांसाठीचा स्वाभाविक प्रश्न ठरतो. मराठी स्तंभाविषयी दोन नोंदी. एक — प्रश्नात 'चेयरशिप' हा इंग्रजी शब्द तसाच लिप्यंतरित करून वापरला आहे; मराठीत त्यासाठी 'अध्यक्षपद' हा शब्द रूढ आहे. दोन — बाब (d) मधील 'बहुस्तरीय व्यवस्था' हे इंग्रजीतील 'Multilateral System' चे भाषांतर आहे, पण मराठीत 'multilateral' साठी रूढ शब्द 'बहुपक्षीय' आहे आणि 'बहुस्तरीय' म्हणजे अनेक स्तर असलेली व्यवस्था. संज्ञा अशा सरकल्या की वाक्याचा नेमका आशय ओळखणे अवघड होते, आणि म्हणूनच अशा प्रश्नांत निर्णय निश्चित बाबींवरून घेणे अधिक सुरक्षित ठरते.
- ब्राझीलने 2025 मध्ये ब्रिक्सचे अध्यक्षपद 'अधिक समावेशक व शाश्वत प्रशासनासाठी दक्षिणेकडील देशांचे सहकार्य बळकट करणे' या घोषवाक्याखाली भूषवले
- जाहीर सहा प्राधान्यक्षेत्रे — जागतिक आरोग्यातील सहकार्य; व्यापार, गुंतवणूक व वित्त; हवामान बदल; कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे प्रशासन; बहुपक्षीय शांतता व सुरक्षा रचना; आणि ब्रिक्सचा संस्थात्मक विकास
- याच अध्यक्षपदाखालील सतरावी ब्रिक्स शिखर परिषद जुलै 2025 मध्ये रिओ दि जानेरो येथे झाली, त्याआधी वर्षभर शंभरहून अधिक मंत्रिस्तरीय व तांत्रिक बैठका पार पडल्या
- ब्रिक्सचा विस्तार जानेवारी 2024 पासून झाला आणि ब्राझीलच्या अध्यक्षपदाच्या काळात, जानेवारी 2025 मध्ये, इंडोनेशिया पूर्ण सदस्य म्हणून सामील झाला
- गटाच्या स्वतःच्या संस्था म्हणजे शांघाय येथे मुख्यालय असलेली नवीन विकास बँक आणि आकस्मिक राखीव व्यवस्था; 2026 चे अध्यक्षपद भारताकडे आहे
(a) आत आणि (c) बाहेर — एवढ्यानेच पर्याय (1), (2) व (4) बाद होतात → पर्याय (3). (d) वर निवाडा करावाच लागत नाही.
- गटाच्या कार्यक्रमपत्रिकेवरील विषय आणि त्या वर्षीच्या अध्यक्षपदाची जाहीर प्राधान्यक्षेत्रे यांची गल्लत करणे. पहिली यादी मोठी व पसरट असते, दुसरी लहान व नावानिशी जाहीर केलेली — प्रश्न बहुधा दुसरीविषयी असतो
- 'हा विषय महत्त्वाचा आहे, म्हणून तो प्राधान्यक्षेत्रांत असणारच' असे गृहीत धरणे. महिला मुक्तीसारखा विषय ब्रिक्सच्या कामकाजात असला तरी तो 2025 च्या जाहीर सहा प्राधान्यक्षेत्रांत नाही
- मराठी स्तंभातील 'बहुस्तरीय व्यवस्था' म्हणजे 'बहुपक्षीय व्यवस्था' हे न ओळखणे. multilateral साठी मराठीत रूढ शब्द 'बहुपक्षीय' आहे; 'बहुस्तरीय' म्हणजे अनेक स्तर असलेली, जो वेगळा अर्थ आहे
- अनिश्चित बाबीवर वेळ घालवणे. इथे बाब (d) चा निवाडा न करताही, एक निश्चित समाविष्ट बाब आणि एक निश्चित वगळलेली बाब वापरून चारपैकी तीन पर्याय बाद करता येतात
बहुपक्षीय गटांवरचे प्रश्न तीन साच्यांत येतात. पहिला याच प्रश्नासारखा — त्या वर्षीच्या अध्यक्षपदाची प्राधान्यक्षेत्रे, घोषवाक्य किंवा शिखर परिषदेचे ठिकाण; इथे यादीत नसलेली एक बाब घुसवून सापळा रचला जातो. दुसरा साचा संस्थात्मक — गटाची स्थापना, सदस्यसंख्या, नव्याने सामील झालेले देश, आणि गटाच्या स्वतःच्या संस्था व त्यांची मुख्यालये. तिसरा साचा तुलनात्मक — जी-20, शांघाय सहकार्य संघटना, आयबीएसए यांच्याशी सदस्यत्व वा उद्दिष्टांची जोड लावणारा. पहिला साचा दरवर्षी बदलतो आणि त्याची तयारी परीक्षेच्या वर्षापुरतीच करावी लागते; दुसरा व तिसरा साचा स्थिर असून एकदा नीट वाचून पक्का करता येतो. सर्वांत उपयुक्त नोंद म्हणजे प्रत्येक गटासमोर सदस्य, संस्था, मुख्यालय आणि चालू अध्यक्ष अशी चार रकान्यांची ओळ.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही
ब्राझीलच्या 2025 च्या ब्रिक्स अध्यक्षपदाखाली सतरावी ब्रिक्स शिखर परिषद कोणत्या शहरात झाली ?
- (a)ब्राझिलिया
- (b)साओ पाउलो
- (c)रिओ दि जानेरो
- (d)फोर्टालेझा
उत्तर(c) रिओ दि जानेरो — जुलै 2025 मध्ये तिथे सतरावी ब्रिक्स शिखर परिषद झाली, त्याआधी वर्षभर शंभरहून अधिक मंत्रिस्तरीय व तांत्रिक बैठका पार पडल्या. ब्राझीलने हे अध्यक्षपद 'अधिक समावेशक व शाश्वत प्रशासनासाठी दक्षिणेकडील देशांचे सहकार्य बळकट करणे' या घोषवाक्याखाली भूषवले; फोर्टालेझा येथे 2014 ची शिखर परिषद झाली होती.
- सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही
ब्रिक्सच्या नवीन विकास बँकेविषयी खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे ?
- (a)तिचे मुख्यालय शांघाय येथे आहे
- (b)तिचे मुख्यालय नवी दिल्ली येथे आहे
- (c)ती आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीची उपसंस्था आहे
- (d)तिचे सदस्यत्व फक्त संस्थापक पाच देशांपुरते मर्यादित आहे
उत्तर(a) नवीन विकास बँकेचे मुख्यालय शांघाय येथे आहे. ती ब्रिक्सने स्वतः उभारलेली स्वतंत्र संस्था असून आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीची उपसंस्था नाही, आणि तिच्या सदस्यत्वात संस्थापक पाच देशांपलीकडे इतर देशही सामील झाले आहेत. सदस्य देशांना अल्पकालीन चलन-दबावात मदत करणारी आकस्मिक राखीव व्यवस्था ही ब्रिक्सची दुसरी संस्था आहे.