MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 94 / 100

योग्य उत्तर — पर्याय (4), 'वरीलपैकी सर्व'. महिला तंत्रज्ञान केंद्रे ही मोजक्या राज्यांपुरती मर्यादित प्रायोगिक योजना नाही; तो विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाचा दीर्घकाळ चालणारा कार्यक्रम असून त्यातून देशभर पसरलेली अनेक केंद्रे उभी राहिली आहेत, आणि प्रश्नात नमूद केलेल्या पाचही राज्यांना आयोगाच्या उत्तरतालिकेने मान्यता दिली आहे. इथे राज्यांची संपूर्ण यादी पाठ नसतानाही चालणारा एक स्वच्छ निर्मूलनाचा मार्ग आहे. प्रत्येक अर्धवट पर्याय काय वगळतो ते पाहा. पर्याय (1) गुजरात आणि महाराष्ट्र वगळतो. पर्याय (2) तामीळनाडू आणि सिक्कीम वगळतो. पर्याय (3) तामीळनाडू आणि उत्तर प्रदेश वगळतो. आता स्वतंत्रपणे नोंदलेली केंद्रे आठवा — तामीळनाडूतील कोइम्बतूर जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाला सेवा देणारे केंद्र, महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्याच्या पाटण तालुक्यातील केंद्र, आणि उत्तर प्रदेशातील सीतापूर येथील कृषी विज्ञान केंद्रातील केंद्र. महाराष्ट्र वगळत असल्यामुळे पर्याय (1) पडतो; तामीळनाडू वगळत असल्यामुळे पर्याय (2) पडतो; आणि तामीळनाडू व उत्तर प्रदेश दोन्ही वगळत असल्यामुळे पर्याय (3) पडतो. प्रत्येक अर्धवट पर्याय अशा राज्यावर अडखळतो जिथे केंद्र असल्याचे नोंदलेले आहे, आणि म्हणून पर्याय (4) एकटाच उभा राहतो. सुटकेच्या पर्यायाकडून हीच शिस्त अपेक्षित असते. या प्रश्नपत्रिकेत हा पर्याय अकरा वेळा दिलेला आहे — मराठी स्तंभात आठ वेळा 'वरीलपैकी सर्व' आणि तीन वेळा 'वरील सर्व' अशा दोन रूपांत — आणि तो तेव्हाच बरोबर असतो जेव्हा यादीतली प्रत्येक बाब तपासून टिकते; त्यांतली एक जरी पडली की तो चुकतो. यादी सर्वसमावेशक 'दिसते' म्हणून तो निवडायचा नसतो. तो सिद्ध करण्याचे दोनच मार्ग आहेत — एकतर प्रत्येक बाब स्वतंत्रपणे पडताळायची, किंवा इथल्याप्रमाणे प्रत्येक पर्यायी उत्तर अशी बाब वगळते हे दाखवायचे जी वगळताच येत नाही. पर्यायांतील राज्यांच्या भूगोलाकडेही पाहण्यासारखे आहे. निवडलेली पाच राज्ये चार वेगवेगळ्या प्रदेशांत विखुरलेली आहेत — पश्चिम भारत, दक्षिण, हिमालयीन ईशान्य आणि गंगेचे मैदान. हा विस्तार स्वतःच कार्यक्रमाच्या रचनेविषयी सूचक आहे. ग्रामीण महिलांपर्यंत योग्य व स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप तंत्रज्ञान पोहोचवणे हा ज्या योजनेचा घोषित हेतू आहे, ती अनेक वेगवेगळ्या कृषी-हवामान व सामाजिक परिस्थितींत चालावीच लागते; आणि तिला तीनच राज्यांपुरते मर्यादित ठरवणारा कोणताही पर्याय कार्यक्रमाकडे नसलेली संकुचितता त्याच्यावर लादतो.

• (1)फक्त (b), (c), (e) — हा पर्याय गुजरात आणि महाराष्ट्र ही दोन्ही राज्ये वगळतो. महाराष्ट्र वगळणे हेच त्याला बुडवण्यास पुरेसे आहे, कारण सातारा जिल्ह्याच्या पाटण तालुक्यातील महिला तंत्रज्ञान केंद्र स्वतंत्रपणे नोंदलेले आहे. राज्यसेवा परीक्षा देणाऱ्या उमेदवाराने या तपशिलाकडे विशेष लक्ष द्यावे — राज्यातील योजना-स्थळांची नावे माहीत असणे हा राज्यसेवेच्या तयारीचा नेहमीचा फायदा असतो आणि इथे तो थेट गुणांत उतरतो.
• (2)फक्त (a), (d), (e) — हा पर्याय तामीळनाडू आणि सिक्कीम वगळतो. तामीळनाडू वगळणे टिकत नाही, कारण कोइम्बतूर जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाला सेवा देणारे महिला तंत्रज्ञान केंद्र नोंदलेले आहे. सिक्कीमसारखे लहान राज्य अशा यादीत नसेलच असे गृहीत धरण्याचा मोहही इथे टाळावा लागतो; योग्य तंत्रज्ञानावर आधारित कार्यक्रम मुद्दामच वेगवेगळ्या कृषी-हवामान परिस्थितींत राबवले जातात, आणि डोंगराळ राज्ये त्यात वगळली जात नाहीत.
• (3)फक्त (a), (c), (d) — हा पर्याय तामीळनाडू आणि उत्तर प्रदेश ही दोन्ही राज्ये वगळतो, म्हणजे तो दोनदा कोसळतो — कोइम्बतूर जिल्ह्यातील केंद्रामुळे एकदा, आणि सीतापूर येथील कृषी विज्ञान केंद्रातील केंद्रामुळे दुसऱ्यांदा. तिन्ही अर्धवट पर्याय एकाच पद्धतीने बांधले आहेत: प्रत्येक जण नेमकी दोन राज्ये गाळतो, त्यामुळे संपूर्ण यादी माहीत नसलेला उमेदवार त्यांतील कोणताही एक निवडून चूक करू शकतो.

महिला तंत्रज्ञान केंद्रे ही विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाची योजना असून तिचे प्रस्ताव विभागाच्या 'समता, सक्षमीकरण व विकासासाठी विज्ञान' या विभागामार्फत मागवले जातात. योजनेचा हेतू संशोधन करणे हा नसून, आधीच सिद्ध झालेले उपयुक्त तंत्रज्ञान ग्रामीण महिलांपर्यंत नेणे, त्यांना ते प्रत्यक्ष चालवायला शिकवणे आणि त्यातून उत्पन्नाचा स्रोत उभा करून देणे हा आहे. 'योग्य तंत्रज्ञान' (appropriate technology) ही यामागची मध्यवर्ती कल्पना समजून घेण्यासारखी आहे. ती अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाची मागणी करत नाही; स्थानिक कच्च्या मालावर चालणारे, कमी भांडवलात उभे राहणारे, दुरुस्तीस सोपे आणि स्थानिक कौशल्याने चालवता येणारे तंत्रज्ञान अशी तिची अट असते. अन्नप्रक्रिया व मूल्यवर्धन, दुग्धव्यवसाय, मधुमक्षिकापालन, मशरूम उत्पादन, हस्तकला, वस्त्रोद्योग, पाणी शुद्धीकरण, सौर व अपारंपरिक ऊर्जा साधने अशी कामे या केंद्रांतून हाती घेतली जातात. विभागाचा महिलांसाठीचा विज्ञान-तंत्रज्ञान कार्यक्रम 1980 च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून चालत आलेला आहे, आणि महिला तंत्रज्ञान केंद्रे हा त्याचा एक भाग आहे. प्रश्नपत्रिकेच्या मराठी स्तंभात या कार्यक्रमाचे नाव 'महिला तंत्रज्ञान केंद्र' असे दिले आहे, तर इंग्रजी स्तंभात 'Women Technology Parks'; म्हणजे मराठीत 'पार्क' ऐवजी 'केंद्र' हा शब्द वापरला आहे. कार्यक्रम एकच आहे, पण तयारीच्या साहित्यात शोधताना दोन्ही रूपे लक्षात असणे उपयुक्त ठरते.

या प्रकारच्या प्रश्नाची तयारी दोन पातळ्यांवर करावी लागते. पहिली — योजनेची ओळख: ती कोणत्या मंत्रालयाची, तिचा हेतू काय, आणि लाभार्थी कोण. दुसरी — प्रत्यक्ष स्थळांची काही ठोस उदाहरणे, कारण नेमके याच पातळीवर प्रश्न बांधले जातात. महिला तंत्रज्ञान केंद्रांबाबत कोइम्बतूर (तामीळनाडू), सातारा जिल्ह्यातील पाटण (महाराष्ट्र) आणि सीतापूर (उत्तर प्रदेश) ही तीन स्थळे स्वतंत्रपणे नोंदलेली आहेत, आणि याच तीन नावांनी या प्रश्नातले तिन्ही अर्धवट पर्याय बाद होतात. महाराष्ट्राच्या उमेदवारासाठी सातारा जिल्ह्यातील पाटण हा तपशील विशेष उपयोगी आहे. पाटण हा सह्याद्रीच्या पायथ्याचा डोंगराळ तालुका असून तिथे कोयना जलाशयाचा परिसर येतो; अशा भागात अन्नप्रक्रिया, वनोपज व लघुउद्योगावर आधारित उपजीविका-तंत्रज्ञान हा नेमका या कार्यक्रमाचा विषय ठरतो. राज्यसेवा प्रश्नपत्रिकेत केंद्रीय योजनांच्या महाराष्ट्रातील अंमलबजावणी-स्थळांविषयी प्रश्न येतात, त्यामुळे अशी स्थळे नोंदवून ठेवणे फायद्याचे असते. एक व्यापक निरीक्षणही नोंदवण्यासारखे आहे. 'खालीलपैकी कोणत्या राज्यांत ही योजना राबवली जाते' या स्वरूपाचे प्रश्न बहुधा 'वरीलपैकी सर्व' या उत्तरावर संपतात, कारण राष्ट्रीय योजना सामान्यतः एका प्रदेशापुरत्या मर्यादित नसतात. पण हे निरीक्षण गृहीतक म्हणून वापरणे धोक्याचे आहे; ते फक्त इशारा म्हणून वापरावे आणि निर्णय अर्धवट पर्याय काय वगळतात यावरून घ्यावा.

• महिला तंत्रज्ञान केंद्रे ही विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाची योजना असून तिचे प्रस्ताव विभागाच्या 'समता, सक्षमीकरण व विकासासाठी विज्ञान' या विभागामार्फत मागवले जातात
• योजनेचा हेतू ग्रामीण महिलांपर्यंत योग्य व उपजीविकाभिमुख तंत्रज्ञान पोहोचवणे, त्यांना ते चालवण्याचे प्रशिक्षण देणे आणि त्यातून उत्पन्नाचा स्रोत उभा करणे हा आहे
• स्वतंत्रपणे नोंदलेली केंद्रस्थळे — तामीळनाडूतील कोइम्बतूर जिल्हा, महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्याचा पाटण तालुका, आणि उत्तर प्रदेशातील सीतापूर येथील कृषी विज्ञान केंद्र
• विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाचा महिलांसाठीचा विज्ञान-तंत्रज्ञान कार्यक्रम 1980 च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून चालत आलेला आहे; महिला तंत्रज्ञान केंद्रे हा त्याचाच एक भाग आहे
• प्रश्नपत्रिकेच्या मराठी स्तंभात या कार्यक्रमाला 'महिला तंत्रज्ञान केंद्र' म्हटले आहे, तर इंग्रजी स्तंभात 'Women Technology Parks'; आयोगाच्या उत्तरतालिकेने प्रश्नातील पाचही राज्यांना — गुजरात, तामीळनाडू, सिक्कीम, महाराष्ट्र व उत्तर प्रदेश — मान्यता दिली आहे

• यादी सर्वसमावेशक 'वाटते' म्हणून 'वरीलपैकी सर्व' निवडणे. तो पर्याय दोनच मार्गांनी सिद्ध होतो — प्रत्येक बाब स्वतंत्रपणे पडताळून, किंवा प्रत्येक पर्यायी उत्तर वगळता न येणारी बाब वगळते हे दाखवून
• लहान किंवा डोंगराळ राज्ये राष्ट्रीय योजनेच्या यादीत नसतील असे गृहीत धरणे. योग्य तंत्रज्ञानावर आधारित कार्यक्रम मुद्दामच वेगवेगळ्या कृषी-हवामान व सामाजिक परिस्थितींत राबवले जातात
• मराठी स्तंभातील 'महिला तंत्रज्ञान केंद्र' आणि इंग्रजी साहित्यातील 'Women Technology Parks' या दोन नावांना दोन वेगळ्या योजना मानणे. कार्यक्रम एकच आहे
• 'राष्ट्रीय योजना म्हणजे उत्तर नेहमी वरीलपैकी सर्व' असा नियम बनवणे. हे केवळ इशारा म्हणून उपयोगाचे आहे; निर्णय अर्धवट पर्याय काय वगळतात यावरूनच घ्यावा लागतो

योजना-आणि-राज्ये या साच्याचे प्रश्न तीन प्रकारे येतात. पहिला याच प्रश्नासारखा — राज्यांची यादी देऊन 'यांपैकी कोणत्या राज्यांत ही योजना राबवली जाते' असे विचारणारा; इथे प्रत्येक अर्धवट पर्याय नेमकी एक-दोन राज्ये गाळतो, आणि उत्तर वगळलेल्या राज्यांच्या तपासणीतून मिळते, समाविष्ट राज्यांच्या नव्हे. दुसरा साचा योजनेच्या ओळखीचा — ती कोणत्या मंत्रालयाची, तिचा हेतू काय, लाभार्थी कोण; इथे मंत्रालयाचे नाव बदलून सापळा रचला जातो. तिसरा साचा स्थळांचा — 'अमुक केंद्र कोणत्या जिल्ह्यात आहे' असा, आणि राज्यसेवा प्रश्नपत्रिकेत तो बहुधा महाराष्ट्रातील स्थळाविषयी असतो. तिन्हींसाठी तयारी एकच — प्रत्येक योजनेसमोर मंत्रालय, हेतू, लाभार्थी आणि दोन-तीन ठोस अंमलबजावणी-स्थळे लिहून ठेवणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  महिला तंत्रज्ञान केंद्रे (Women Technology Parks) ही योजना खालीलपैकी कोणत्या विभागाची आहे ?

  • (a)महिला व बालविकास मंत्रालय
  • (b)विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग
  • (c)ग्रामविकास मंत्रालय
  • (d)सूक्ष्म, लघु व मध्यम उद्योग मंत्रालय

  उत्तर(b) विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग — या केंद्रांचे प्रस्ताव विभागाच्या 'समता, सक्षमीकरण व विकासासाठी विज्ञान' या विभागामार्फत मागवले जातात. ग्रामीण महिलांपर्यंत योग्य व उपजीविकाभिमुख तंत्रज्ञान पोहोचवणे आणि त्यांना ते चालवण्याचे प्रशिक्षण देणे हा योजनेचा हेतू आहे; ती महिला व बालविकास किंवा ग्रामविकास मंत्रालयाची योजना नाही.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  महाराष्ट्रातील महिला तंत्रज्ञान केंद्र खालीलपैकी कोणत्या जिल्ह्यात नोंदलेले आहे ?

  • (a)सातारा
  • (b)नाशिक
  • (c)अमरावती
  • (d)रत्नागिरी

  उत्तर(a) सातारा — जिल्ह्याच्या पाटण तालुक्यातील महिला तंत्रज्ञान केंद्र स्वतंत्रपणे नोंदलेले आहे. पाटण हा सह्याद्रीच्या पायथ्याचा डोंगराळ तालुका असून तिथे अन्नप्रक्रिया, वनोपज व लघुउद्योगांवर आधारित उपजीविका-तंत्रज्ञान हा या कार्यक्रमाचा नेमका विषय ठरतो. याच नोंदीमुळे महाराष्ट्र वगळणारे पर्याय मूळ प्रश्नात बाद होतात.