MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 93 / 100

योग्य उत्तर — पर्याय (4), 2000 ते 2013. आशियातील अ‍ॅथलेटिक्सची खंडस्तरीय शिखर संस्था असलेल्या आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स संघटनेचे अध्यक्षपद सुरेश कलमाडी यांनी 2000 पासून तेरा वर्षे भूषवले. जुलै 2013 मध्ये त्यांचा कार्यकाळ संपला, कारण अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत कतारच्या दहलान जुमान अल-हमाद यांनी त्यांचा पराभव केला. ही लढत अतिशय अटीतटीची ठरली — अल-हमाद यांना वीस मते मिळाली, कलमाडींना अठरा, आणि सात मते बाद ठरली. विशेष म्हणजे ही निवडणूक पुण्यात, त्याच वर्षी शहराने आयोजित केलेल्या आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स अजिंक्यपद स्पर्धेच्या निमित्ताने झाली. या प्रश्नात पक्के करण्याजोगा घटक शेवटचे वर्ष आहे, कारण तेच संपूर्ण उत्तर स्थिर करते. कलमाडींनी हे पद 2013 मध्ये गमावले — म्हणजे पर्याय (2) '1992 ते 2008' आणि पर्याय (3) '1996 ते 2012' हे दोन्ही लगेच बाद होतात, कारण दोघांचाही शेवट त्याआधीच होतो. पर्याय (1) '1990 ते 2000' चा शेवट नेमका ज्या वर्षी कार्यकाळ सुरू झाला त्या वर्षी होतो आणि तो असे दशक दाखवतो ज्यात ते या खंडस्तरीय संस्थेचे अध्यक्षच नव्हते. उरतो तो पर्याय (4) — आणि त्या वेळच्या वृत्तांतांशीही तो जुळतो, कारण तो पराभव 'तेरा वर्षांच्या कारकिर्दीचा शेवट' म्हणूनच नोंदवला गेला; 2000 ते 2013 हा नेमका तोच कालावधी आहे. महाराष्ट्राच्या उमेदवारासाठी या प्रश्नाला एक स्थानिक आधार आहे आणि तो वापरण्यासारखा आहे. कलमाडींचा राजकीय पाया पुणे हा होता आणि ते तिथून लोकसभेवर निवडून जात असत; ज्या निवडणुकीत त्यांनी आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स संघटनेचे अध्यक्षपद गमावले तीही 2013 मध्ये पुण्यातच, तिथे भरलेल्या आशियाई अजिंक्यपद स्पर्धेच्या वेळी झाली. व्यक्ती, शहर आणि वर्ष यांना एका धाग्यात बांधले की केवळ कालखंड आठवण्याचा हा प्रश्न पुन्हा उभा करता येण्याजोगा होतो — आणि क्रीडा-प्रशासनावरील प्रश्नांत नेमकी हीच पद्धत सर्वाधिक उपयोगी पडते, कारण तिथे तारखा एकट्या लक्षात राहत नाहीत.

• (1)1990 ते 2000 — हा पर्याय संपूर्ण कालखंड एक दशक मागे सरकवतो आणि नेमक्या ज्या वर्षी कार्यकाळ सुरू झाला त्या वर्षी तो संपवतो. 1990 चे दशक हे कलमाडींच्या क्रीडा-प्रशासनातील चढत्या काळाचे असले तरी आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स संघटनेचे अध्यक्षपद त्यांच्याकडे 2000 मध्ये आले. 'सुरुवातीचे वर्ष' आणि 'शेवटचे वर्ष' यांची अशी अदलाबदल करून पर्याय बनवणे हा कालखंडाच्या प्रश्नांतील नेहमीचा प्रकार आहे, आणि त्यावरचा उपाय म्हणजे नेहमी शेवटच्या वर्षापासून तपासणी सुरू करणे.
• (2)1992 ते 2008 — हा पर्याय सुरुवातीचे व शेवटचे अशी दोन्ही वर्षे चुकवतो. तो कार्यकाळ आठ वर्षे आधी सुरू करतो आणि पाच वर्षे आधी संपवतो. 2008 हे वर्ष बीजिंग ऑलिंपिकमुळे क्रीडाविषयक संदर्भांत सहज आठवते, आणि त्यामुळे ते खरे वाटण्याची शक्यता वाढते — पण कलमाडींनी हे पद 2013 पर्यंत सांभाळले. पर्यायातील एखादे वर्ष स्वतंत्रपणे स्मरणात असले, तरी ते त्या पदाशी जोडलेलेच आहे असे मानू नये.
• (3)1996 ते 2012 — हा सर्वांत जवळ जाणारा चुकीचा पर्याय आहे आणि म्हणून सर्वांत धोकादायक. त्याचा शेवट खऱ्या शेवटाच्या फक्त एक वर्ष आधी होतो, आणि सोळा वर्षांचा कालावधी दाखवून तो दीर्घ कारकिर्दीची छाप कायम ठेवतो. पण पराभवाची निवडणूक जुलै 2013 मध्ये पुण्यात झाली, त्यामुळे 2012 मध्ये कार्यकाळ संपणे शक्यच नाही. कालखंडाच्या प्रश्नांत एका वर्षाचा फरक हाच नेहमीचा सापळा असतो आणि तो निर्णायक घटनेच्या वर्षानेच तोडता येतो.

आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स संघटना ही आशिया खंडातील अ‍ॅथलेटिक्सची शिखर संस्था असून सदस्य राष्ट्रीय महासंघ तिच्या अध्यक्षाची निवड करतात. जागतिक पातळीवरील शिखर संस्थेच्या खाली खंडस्तरीय संघटना आणि त्यांच्या खाली राष्ट्रीय महासंघ अशी क्रीडा-प्रशासनाची त्रिस्तरीय रचना असते; खंडस्तरीय संघटना आशियाई अजिंक्यपद स्पर्धांचे नियोजन करते, पात्रता व्यवस्था चालवते आणि सदस्य महासंघांमधील समन्वय सांभाळते. या रचनेमुळेच खंडस्तरीय संघटनेचे अध्यक्षपद प्रशासकीय व राजनैतिक दोन्ही दृष्टींनी महत्त्वाचे ठरते. भारतासारख्या देशासाठी असे पद मिळणे म्हणजे स्पर्धांचे यजमानपद, वेळापत्रक व मानांकनाच्या निर्णयांत आवाज मिळणे. म्हणूनच खंडस्तरीय संघटनांतील भारतीय पदाधिकारी हा चालू घडामोडींच्या प्रश्नांतील एक स्वतंत्र उपघटक बनतो. निवडणुकीची पद्धतही लक्षात ठेवण्याजोगी आहे — मते राष्ट्रीय महासंघ देतात, प्रत्येक सदस्य महासंघाला मत असते, आणि साध्या बहुमताने अध्यक्ष निवडला जातो. 2013 च्या निवडणुकीत वीस विरुद्ध अठरा असा दोन मतांचा फरक पडला आणि सात मते बाद ठरली — म्हणजे बाद मतांची संख्याच निकाल फिरवण्याइतकी होती. अशा तपशिलामुळे ती निवडणूक क्रीडा-प्रशासनाच्या इतिहासात नोंदवली गेली.

कलमाडी यांची क्रीडा-प्रशासनातील कारकीर्द तीन पदांनी ओळखली जाते आणि तिन्ही स्वतंत्रपणे विचारली जाऊ शकतात. आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स संघटनेचे अध्यक्षपद 2000 ते 2013, भारतीय ऑलिंपिक संघटनेचे अध्यक्षपद 2006 ते 2011, आणि 2010 च्या दिल्ली राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेच्या आयोजन समितीचे अध्यक्षपद. या तिन्हींतील कालखंड एकमेकांत मिसळण्याची शक्यता मोठी असते, म्हणून प्रत्येक पदासमोर त्याचा स्वतंत्र कालावधी लिहून ठेवणे उपयुक्त ठरते. महाराष्ट्राच्या दृष्टीने त्यांचा संदर्भ पुण्याशी जोडलेला आहे — तिथून ते लोकसभेवर निवडून जात, आणि 2013 ची आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स अजिंक्यपद स्पर्धा पुण्यात भरली, त्याच वेळी झालेल्या निवडणुकीत त्यांनी खंडस्तरीय अध्यक्षपद गमावले. राज्यसेवा प्रश्नपत्रिकेत महाराष्ट्राशी संबंधित व्यक्तींचे प्रश्न वारंवार येतात, आणि तिथे व्यक्ती-शहर-वर्ष अशी तिहेरी नोंद ठेवणे हा सर्वांत उपयुक्त सराव आहे. प्रश्नाच्या रचनेविषयी एक निरीक्षण नोंदवण्यासारखे आहे. चारही पर्याय कालखंड देतात आणि त्यांचे कालावधी अनुक्रमे दहा, सोळा, सोळा व तेरा वर्षे आहेत — म्हणजे कालावधीच्या लांबीवरून काहीही ठरवता येत नाही. अशा प्रश्नात केवळ एक टोक, शक्यतो शेवटचे वर्ष, निश्चित माहीत असणे पुरेसे ठरते; आणि इथे ते वर्ष एका ठळक घटनेशी — पराभवाच्या निवडणुकीशी — जोडलेले असल्याने ते लक्षात ठेवणे तुलनेने सोपे आहे.

• सुरेश कलमाडी हे 2000 ते 2013 अशी तेरा वर्षे आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स संघटनेचे अध्यक्ष होते
• जुलै 2013 मध्ये कतारच्या दहलान जुमान अल-हमाद यांच्याकडून त्यांचा पराभव झाला — अल-हमाद यांना वीस मते, कलमाडींना अठरा, आणि सात मते बाद ठरली
• ही निवडणूक पुण्यात झाली, जिथे त्याच वर्षी आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स अजिंक्यपद स्पर्धा भरली होती; कलमाडींचा राजकीय पायाही पुणेच होता
• ते 2006 ते 2011 या काळात भारतीय ऑलिंपिक संघटनेचे अध्यक्ष होते आणि 2010 च्या दिल्ली राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेच्या आयोजन समितीचे अध्यक्षपदही त्यांनी भूषवले
• आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स संघटना ही आशिया खंडातील अ‍ॅथलेटिक्सची शिखर संस्था असून तिच्या अध्यक्षाची निवड सदस्य राष्ट्रीय महासंघ मतदानाने करतात

• कालखंडाच्या प्रश्नात सुरुवातीच्या वर्षापासून तपासणी सुरू करणे. शेवटचे वर्ष बहुधा एका ठळक घटनेशी जोडलेले असते — इथे 2013 ची पराभवाची निवडणूक — आणि त्यावरून बहुतेक पर्याय एका फटक्यात बाद होतात
• कालावधीच्या लांबीवरून अंदाज बांधणे. इथल्या चार पर्यायांचे कालावधी दहा, सोळा, सोळा व तेरा वर्षे आहेत, म्हणजे लांबीवरून काहीही ठरवता येत नाही
• एकाच व्यक्तीच्या वेगवेगळ्या पदांचे कालखंड एकत्र करून टाकणे. आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स संघटना 2000-2013, भारतीय ऑलिंपिक संघटना 2006-2011, आणि 2010 ची राष्ट्रकुल आयोजन समिती — तिन्ही स्वतंत्र नोंदी ठेवाव्या लागतात
• एका वर्षाच्या फरकाचा पर्याय दुर्लक्षित करणे. इथला पर्याय (3) '1996 ते 2012' खऱ्या शेवटाच्या फक्त एक वर्ष आधी संपतो, आणि नेमकी अशीच रचना कालखंडाच्या प्रश्नांत सर्वाधिक चुका घडवते

क्रीडा-प्रशासनावरचे प्रश्न तीन साच्यांत येतात. पहिला याच प्रश्नासारखा कालखंडाचा — 'अमुक व्यक्तीने अमुक पद कोणत्या काळात भूषवले'; इथे चारही पर्याय कालखंड असतात आणि एक टोक निश्चित माहीत असणे पुरेसे ठरते. दुसरा साचा पद-व्यक्ती जोडणीचा — 'खालीलपैकी कोण अमुक संस्थेचे अध्यक्ष होते' किंवा जोड्या लावण्याचा प्रकार, ज्यात एकाच व्यक्तीची अनेक पदे किंवा एकाच संस्थेचे अनेक अध्यक्ष दिले जातात. तिसरा साचा घटनांचा — कोणती स्पर्धा कोणत्या शहरात व कोणत्या वर्षी भरली, आणि तिथे काय घडले. तिन्हींसाठी उपयुक्त तयारी म्हणजे 'व्यक्ती — पद — संस्था — कालावधी — निर्णायक घटना' अशी पाच रकान्यांची नोंद, आणि निर्णायक घटनेच्या वर्षाला अधोरेखन; कारण तेच वर्ष प्रत्यक्ष प्रश्नात उत्तर ठरवते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  2013 मध्ये सुरेश कलमाडी यांचा आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स संघटनेच्या अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत कोणी पराभव केला ?

  • (a)दहलान जुमान अल-हमाद, कतार
  • (b)रणधीर सिंग, भारत
  • (c)शेख अहमद अल-फहाद अल-सबाह, कुवेत
  • (d)सेबॅस्टियन को, ग्रेट ब्रिटन

  उत्तर(a) कतारचे दहलान जुमान अल-हमाद — जुलै 2013 मध्ये पुण्यात झालेल्या या निवडणुकीत त्यांना वीस मते मिळाली, कलमाडींना अठरा, आणि सात मते बाद ठरली. याच पराभवाने कलमाडींची तेरा वर्षांची कारकीर्द संपली. उरलेली नावे इतर क्रीडा संस्थांशी संबंधित आहेत आणि या निवडणुकीशी त्यांचा संबंध नाही.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  2010 च्या दिल्ली राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेच्या आयोजन समितीचे अध्यक्षपद खालीलपैकी कोणी भूषवले ?

  • (a)रणधीर सिंग
  • (b)सुरेश कलमाडी
  • (c)अभय सिंग चौताला
  • (d)नारायण रामचंदानी

  उत्तर(b) सुरेश कलमाडी — 2010 च्या दिल्ली राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेच्या आयोजन समितीचे अध्यक्षपद त्यांच्याकडे होते. त्याच काळात ते भारतीय ऑलिंपिक संघटनेचे अध्यक्ष (2006 ते 2011) आणि आशियाई अ‍ॅथलेटिक्स संघटनेचे अध्यक्ष (2000 ते 2013) होते; या तिन्ही पदांचे कालखंड स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवावे लागतात.