खालीलपैकी योग्य व अयोग्य कथन/ने ओळखा : (a) 31वी राष्ट्रीय बाल विज्ञान कांग्रेस (NCSC) 3 ते 6 जानेवारी, 2026 दरम्यान भोपाळ, मध्यप्रदेश येथे आयोजित करण्यात आली होती. (b) 31वी राष्ट्रीय बाल विज्ञान कांग्रेस (NCSC) ही 'आरोग्य आणि कल्याणासाठी परिसंस्था समजून घेणे' या संकल्पनेवर आयोजित करण्यात आली होती.
- (1)(a) योग्य, (b) अयोग्य
- (2)(b) योग्य, (a) अयोग्य
- (3)(a) आणि (b) दोन्हीही योग्य आहेत
- (4)(a) आणि (b) दोन्हीही अयोग्य आहेत
योग्य उत्तर — पर्याय (2), '(b) योग्य, (a) अयोग्य'. हा प्रश्न एका आकड्यावर फिरतो, आणि तो सावकाश वाचण्यासारखा आहे, कारण चालू घडामोडींचे कथन कसे खोटे केले जाते याचे या प्रश्नपत्रिकेतील हे सर्वांत शुद्ध उदाहरण आहे. कथन (b) बरोबर आहे. 31 वी राष्ट्रीय बाल विज्ञान कांग्रेस 'आरोग्य आणि कल्याणासाठी परिसंस्था समजून घेणे' याच मुख्य संकल्पनेवर झाली; सहभागी विद्यार्थ्यांनी आपले गटप्रकल्प याच संकल्पनेच्या चौकटीत उभे केले होते. कथन (a) अयोग्य आहे — पण त्यातली जवळजवळ प्रत्येक गोष्ट बरोबर आहे. 31 वे अधिवेशन खरोखर मध्य प्रदेशातील भोपाळ येथे झाले, आणि ते खरोखर 3 ते 6 जानेवारी या दिवसांतच चालले; मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते त्याचे उद्घाटन झाले. बदललेला एकच घटक म्हणजे वर्ष — ते जानेवारी 2025 मध्ये झाले, जानेवारी 2026 मध्ये नव्हे. शहर, राज्य, तारखा आणि कालावधी हे सर्व जसेच्या तसे आहेत; वर्ष तेवढे नाही. प्रश्नाची संपूर्ण यंत्रणा हीच आहे. ज्या उमेदवाराने या कार्यक्रमाविषयी वाचले आहे, त्याला भोपाळ ओळखीचे वाटेल, जानेवारीच्या तारखा ओळखीच्या वाटतील, संपूर्ण कथन परिचित वाटेल — आणि तो ते बरोबर म्हणून खूण करेल, म्हणजे पर्याय (3) 'दोन्हीही योग्य' वर जाऊन बसेल. यावरचा बचाव एखादे तथ्य नसून एक सवय आहे: ज्या कथनात ठिकाण आणि तारीख एकत्र येतात, तिथे वर्ष स्वतंत्रपणे तपासा. परीक्षकाला बदलण्यासाठी वर्ष हा सर्वांत स्वस्त घटक असतो आणि वाचकाला ओलांडून जाण्यासाठी सर्वांत सोपा. इथे प्रश्नपत्रिकेच्या आतच एक पडताळणी उपलब्ध आहे. ही परीक्षा 31 मे 2026 रोजी झाली. जानेवारी 2026 मधली घटना म्हणजे परीक्षेच्या जेमतेम पाच महिने आधीची घटना — स्वतःला विचारा, ती परीक्षेच्याच वर्षात घडल्याचे तुम्हाला खरोखर आठवते का, की ती त्याच्या आधीच्या वर्षी घडल्याचे आठवते? चालू घडामोडींच्या कथनात वर्ष तपासण्याचा हा सर्वांत व्यावहारिक मार्ग आहे. कथन (b) खरे ठरल्यामुळे पर्याय (1) आणि पर्याय (4) लगेच बाद होतात, कारण दोघेही त्याला अयोग्य म्हणतात. मग निवड पर्याय (2) आणि पर्याय (3) यांच्यात उरते, आणि ती पूर्णपणे कथन (a) मधल्या वर्षावर ठरते.
- (1)(a) योग्य, (b) अयोग्य — हा पर्याय नेमके उलटे सांगतो. तो वर्ष चुकीचे असलेले कथन (a) बरोबर मानतो आणि संकल्पनेचे कथन (b) चूक ठरवतो — प्रत्यक्षात 'आरोग्य आणि कल्याणासाठी परिसंस्था समजून घेणे' हीच त्या अधिवेशनाची मुख्य संकल्पना होती. संकल्पनेचे नाव लांब असल्यामुळे ते बनावट वाटण्याची शक्यता असते, आणि हा पर्याय नेमक्या त्याच अस्वस्थतेवर बांधलेला आहे. लांब व वर्णनात्मक नाव खोटे असतेच असे नाही; कार्यक्रमांच्या संकल्पना बहुधा अशाच लांब असतात.
- (3)(a) आणि (b) दोन्हीही योग्य आहेत — हा सर्वाधिक निवडला जाणारा चुकीचा पर्याय आहे, कारण त्यातले एक कथन खरे आहे आणि दुसरे खऱ्याच्या अगदी जवळचे. भोपाळ, मध्य प्रदेश, 3 ते 6 जानेवारी आणि मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते उद्घाटन — सर्व बरोबर; फक्त वर्ष 2025 ऐवजी 2026 असे दिले आहे. वाचताना जुळणाऱ्या तपशिलांची संख्या मोजण्याऐवजी न जुळणारा एकच तपशील शोधावा लागतो, आणि इथे तो वर्षाचा आहे.
- (4)(a) आणि (b) दोन्हीही अयोग्य आहेत — हा पर्याय दोन्ही कथने नाकारतो, म्हणजे संकल्पनेचे कथन (b) ही चुकीचे ठरवतो — आणि ते टिकत नाही. ज्या उमेदवाराला या अधिवेशनाविषयी काहीच माहीत नाही तो सर्वच नाकारण्याच्या मोहात पडतो, पण दोन कथनांच्या प्रश्नात 'दोन्ही अयोग्य' हा पर्याय दोन स्वतंत्र दाव्यांची जबाबदारी घेतो. एकाही कथनाविषयी खात्री नसताना तो निवडणे म्हणजे दुप्पट धोका पत्करणे.
राष्ट्रीय बाल विज्ञान कांग्रेस हा भारत सरकारच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाअंतर्गत काम करणाऱ्या राष्ट्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान संपर्क परिषदेचा (NCSTC) उपक्रम आहे. त्याचा हेतू विज्ञानाची माहिती देणे एवढा नसून, दहा ते सतरा वयोगटातील मुलांना वैज्ञानिक पद्धत प्रत्यक्ष वापरायला लावणे हा आहे. रचना सोपी पण काटेकोर आहे. मुले गटाने काम करतात, त्या वर्षीच्या जाहीर संकल्पनेच्या चौकटीत स्वतःच्या परिसरातील एखादा प्रश्न निवडतात, त्यावर निरीक्षण व माहिती संकलन करून प्रकल्प तयार करतात, आणि तो जिल्हा व राज्य फेऱ्यांतून पुढे जाऊन राष्ट्रीय पातळीवर मांडतात. संकल्पना दरवर्षी जाहीर होते आणि तिच्याखाली उपसंकल्पना दिल्या जातात, जेणेकरून वेगवेगळ्या भौगोलिक व सामाजिक परिस्थितीतील मुलांना स्थानिक प्रश्न निवडता येईल. परीक्षेच्या दृष्टीने या कार्यक्रमाची ओळख तीन तपशिलांत बांधता येते — तो कोणत्या विभागाचा आहे (विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग, NCSTC मार्फत), त्या वर्षीची संकल्पना कोणती, आणि अधिवेशन कुठे व कधी झाले. या प्रश्नाने नेमके शेवटचे दोन तपशील घेतले आहेत आणि त्यांतल्या एकात बदल केला आहे.
31 वे अधिवेशन भोपाळ येथे 3 ते 6 जानेवारी 2025 या काळात झाले. त्याचे आयोजन मध्य प्रदेश विज्ञान व तंत्रज्ञान परिषदेने राष्ट्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान संपर्क परिषदेच्या सहकार्याने केले, आणि उद्घाटन मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते झाले. देशभरातील तसेच आखाती देशांतील भारतीय शाळांतील बालवैज्ञानिक, शिक्षक व मार्गदर्शक त्यात सहभागी झाले होते. चालू घडामोडींच्या तयारीसाठी यातून एक व्यापक धडा निघतो. वार्षिक कार्यक्रमांविषयीचे प्रश्न — विज्ञान कांग्रेस, क्रीडा स्पर्धा, चित्रपट महोत्सव, आंतरराष्ट्रीय परिषदा — जवळजवळ नेहमी चार रकान्यांतून बांधले जातात: कितवे अधिवेशन, कुठे, केव्हा, आणि संकल्पना काय. यांपैकी कोणताही एक रकाना बदलून खोटे कथन तयार करता येते, आणि सर्वांत सहज बदलला जाणारा रकाना वर्षाचा असतो, कारण उरलेले तपशील ओळखीचे राहिल्यामुळे कथन खरे वाटत राहते. म्हणून नोंदवही करताना या चारही रकान्यांची एकच ओळ लिहावी आणि तिच्या शेजारी 'हे परीक्षेच्या कोणत्या वर्षात घडले' असे स्वतंत्र नोंदवावे. मराठी माध्यमाच्या उमेदवारांसाठी एक अतिरिक्त सूचना — प्रश्नपत्रिकेत कार्यक्रमाचे नाव 'राष्ट्रीय बाल विज्ञान कांग्रेस' असे मराठीत भाषांतरित होऊन येते, तर तयारीच्या साहित्यात ते बहुधा इंग्रजी संक्षेप NCSC या रूपात भेटते; दोन्ही रूपे एकत्र नोंदवली नसतील तर परिचित कार्यक्रमही ओळखू येत नाही.
- 31 वी राष्ट्रीय बाल विज्ञान कांग्रेस मध्य प्रदेशातील भोपाळ येथे 3 ते 6 जानेवारी 2025 या काळात झाली — प्रश्नातील कथन (a) ठिकाण व तारखा अचूक देते, पण वर्ष 2026 असे चुकीचे देते
- तिची मुख्य संकल्पना 'आरोग्य आणि कल्याणासाठी परिसंस्था समजून घेणे' अशी होती — प्रश्नातील कथन (b) याबाबत अचूक आहे
- हा उपक्रम भारत सरकारच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाअंतर्गत असलेल्या राष्ट्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान संपर्क परिषदेचा (NCSTC) आहे; 31 व्या अधिवेशनाचे आयोजन मध्य प्रदेश विज्ञान व तंत्रज्ञान परिषदेने केले
- मुले गटाने सहभागी होतात, त्या वर्षीच्या जाहीर संकल्पनेच्या चौकटीत आपल्या परिसरातील एखादा प्रश्न निवडून प्रकल्प करतात, आणि जिल्हा व राज्य फेऱ्यांतून राष्ट्रीय पातळीपर्यंत पोहोचतात
- 31 व्या अधिवेशनाचे उद्घाटन मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते भोपाळ येथे झाले; देशभरातील तसेच आखाती देशांतील भारतीय शाळांतील बालवैज्ञानिकही त्यात सहभागी झाले
(b) बरोबर असल्याने पर्याय (1) व (4) बाद; (2) आणि (3) यांच्यात फरक फक्त वर्षाचा. उत्तर: पर्याय (2).
- ठिकाण व तारखा जुळल्यामुळे संपूर्ण कथन बरोबर मानणे. या प्रश्नात शहर, राज्य, दिवस व कालावधी हे चारही अचूक आहेत आणि फक्त वर्ष बदललेले आहे — जुळणाऱ्या तपशिलांची संख्या मोजण्याऐवजी न जुळणारा एक तपशील शोधावा लागतो
- लांब व वर्णनात्मक नाव असलेली संकल्पना बनावट वाटून ती नाकारणे. कार्यक्रमांच्या संकल्पना बहुधा अशाच लांब असतात, आणि इथे 'आरोग्य आणि कल्याणासाठी परिसंस्था समजून घेणे' ही खरी संकल्पना आहे
- परीक्षेच्या वर्षातच घडलेली म्हणून एखादी घटना गृहीत धरणे. परीक्षा 31 मे 2026 ची आहे; जानेवारी 2026 मधली घटना पाच महिनेच जुनी असती, आणि ती खरोखर त्याच वर्षात घडल्याचे आठवते का हे स्वतःला विचारावे लागते
- राष्ट्रीय बाल विज्ञान कांग्रेस आणि भारतीय विज्ञान कांग्रेस यांची गल्लत करणे. पहिली शालेय विद्यार्थ्यांची असून विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाच्या NCSTC मार्फत चालते; दुसरी संशोधक व शास्त्रज्ञांची स्वतंत्र वार्षिक परिषद आहे
वार्षिक कार्यक्रमांवरचे प्रश्न दोन साच्यांत येतात. पहिला याच प्रश्नासारखा — दोन कथने देऊन कोणते योग्य व कोणते अयोग्य ते विचारणारा; इथे एक कथन संकल्पनेचे आणि दुसरे ठिकाण-तारखेचे असते, आणि बदल बहुधा ठिकाण-तारखेच्या कथनात, विशेषतः वर्षात केलेला असतो. दुसरा साचा एका ओळीचा — 'अमुक अधिवेशन कुठे झाले?' किंवा 'त्याची संकल्पना काय होती?'. तिसरा, थोडा कमी येणारा प्रकार म्हणजे संस्थात्मक — हा उपक्रम कोणत्या विभागाचा किंवा कोणत्या परिषदेचा. तिन्हींसाठी तयारीची पद्धत एकच — प्रत्येक कार्यक्रमाची 'कितवे, कुठे, केव्हा, संकल्पना' अशी चार रकान्यांची एक ओळ, आणि तिथे वर्ष स्वतंत्रपणे अधोरेखित करून ठेवणे. या प्रश्नाचे संपूर्ण गुण त्या एका अधोरेखनावर अवलंबून आहेत.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही
राष्ट्रीय बाल विज्ञान कांग्रेस (NCSC) हा उपक्रम खालीलपैकी कोणत्या संस्थेमार्फत राबवला जातो ?
- (a)राष्ट्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान संपर्क परिषद, विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग
- (b)राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद
- (c)भारतीय विज्ञान कांग्रेस संघटना
- (d)वैज्ञानिक व औद्योगिक संशोधन परिषद
उत्तर(a) राष्ट्रीय विज्ञान व तंत्रज्ञान संपर्क परिषद (NCSTC), जी भारत सरकारच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाअंतर्गत काम करते. मुले गटाने त्या वर्षीच्या संकल्पनेखाली स्थानिक प्रश्नावर प्रकल्प करतात आणि जिल्हा व राज्य फेऱ्यांतून राष्ट्रीय पातळीवर पोहोचतात. भारतीय विज्ञान कांग्रेस ही संशोधक व शास्त्रज्ञांची स्वतंत्र वार्षिक परिषद असून ती वेगळी आहे.
- सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही
31 व्या राष्ट्रीय बाल विज्ञान कांग्रेसची मुख्य संकल्पना खालीलपैकी कोणती होती ?
- (a)शाश्वत विकासासाठी विज्ञान
- (b)आरोग्य आणि कल्याणासाठी परिसंस्था समजून घेणे
- (c)हवामान बदल आणि तरुण वैज्ञानिक
- (d)स्वच्छ ऊर्जेसाठी नवसंशोधन
उत्तर(b) 'आरोग्य आणि कल्याणासाठी परिसंस्था समजून घेणे' — याच संकल्पनेच्या चौकटीत सहभागी विद्यार्थ्यांनी आपले गटप्रकल्प उभे केले. हे अधिवेशन मध्य प्रदेशातील भोपाळ येथे 3 ते 6 जानेवारी 2025 या काळात झाले; प्रश्नपत्रिकेतील कथनात ठिकाण व तारखा अचूक असूनही वर्ष 2026 असे चुकीचे दिले होते.