MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 89 / 100

योग्य उत्तर — पर्याय (2), '(a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)'. स्तंभ 'अ' मध्ये 2025 च्या नोबेल पुरस्कारांची प्रशस्तिपत्रे जवळजवळ शब्दशः दिली आहेत, आणि स्तंभ 'ब' मध्ये प्रत्येक पुरस्काराचा एकेक मानकरी. नोंद (a) — इलेक्ट्रिक सर्किटमधील मॅक्रोस्कोपिक क्वांटम मेकॅनिकल टनेलिंग आणि एनर्जी क्वांटायझेशनचा शोध — हे 2025 चे भौतिकशास्त्रातील नोबेल आहे. ते जॉन क्लार्क, मिशेल एच. देव्होरे आणि जॉन एम. मार्टिनिस यांना विभागून मिळाले. हातात मावेल इतक्या मोठ्या विद्युत मंडलातही क्वांटम वर्तन दिसू शकते — म्हणजे अडथळ्यातून पलीकडे झिरपणे आणि ऊर्जेने ठरावीक विलग पातळ्याच घेणे — हे त्यांच्या प्रयोगांनी दाखवले, आणि आजच्या अतिवाहक क्वांटम बिटांचा (qubits) पाया त्यातच आहे. म्हणून (a) ची जोडी (iv) जॉन क्लार्क यांच्याशी. नोंद (b) — धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्कचा विकास — हे 2025 चे रसायनशास्त्रातील नोबेल असून ते सुसुमु किताकावा, रिचर्ड रॉबसन आणि ओमर एम. याघी यांना विभागून मिळाले. धातूचे अणू आणि सेंद्रिय रेणू यांच्या जाळीतून पोकळ्या असलेली अतिशय सच्छिद्र संरचना तयार करता येते, आणि त्या पोकळ्यांत वायू साठवणे, पाणी शोषणे किंवा प्रदूषक वेगळे करणे शक्य होते. म्हणून (b) ची जोडी (iii) रिचर्ड रॉबसन यांच्याशी. नोंद (c) — परिधीय रोगप्रतिकारक सहनशीलतेशी संबंधित शोध — हे 2025 चे शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल असून ते मेरी ई. ब्रुनको, फ्रेड रॅम्सडेल आणि शिमोन साकागुची यांना विभागून मिळाले. शरीराची रोगप्रतिकारक यंत्रणा स्वतःच्याच पेशींवर हल्ला करू नये यासाठी जी नियंत्रण-व्यवस्था काम करते, तिच्याविषयीचे हे संशोधन आहे. म्हणून (c) ची जोडी (ii) फ्रेड रॅम्सडेल यांच्याशी. नोंद (d) — व्हेनेझुएलाच्या लोकांसाठी लोकशाही हक्कांचा प्रचार — हा 2025 चा शांततेचा नोबेल, व्हेनेझुएलातील विरोधी पक्षनेत्या मारिया कोरिना माचाडो यांना. म्हणून (d) ची जोडी (i) शी. या प्रश्नातून जाण्याचा वेगवान मार्ग शांतता पुरस्कारच आहे. पर्यायांच्या स्तंभात नोंद (d) चे काय होते ते पाहा — पर्याय (1) तिला जॉन क्लार्क देतो, पर्याय (3) आणि पर्याय (4) दोघेही रिचर्ड रॉबसन देतात, आणि फक्त पर्याय (2) माचाडो देतो. म्हणजे ज्याला केवळ शांततेचा नोबेल माहीत आहे — आणि सर्वसामान्य बातम्यांत पोहोचणारा तोच एक पुरस्कार असतो — तो तिन्ही वैज्ञानिक प्रशस्तिपत्रांना हातही न लावता उत्तर काढू शकतो. दुसरी पडताळणी नोंद (c) वर मिळते: परिधीय रोगप्रतिकारक सहनशीलतेला फ्रेड रॅम्सडेल फक्त पर्याय (1) आणि (2) जोडतात, आणि पर्याय (1) आधीच (d) वर पडलेला आहे. छपाईविषयी एक नोंद — प्रश्नपत्रिकेत शांततेच्या मानकरीचे नाव 'मारिया कॅरिना माचाडो' असे छापले आहे; प्रत्यक्ष नाव मारिया कोरिना माचाडो असे आहे. नाव इतके जवळचे आहे की कोणाचा उल्लेख आहे याविषयी संभ्रम राहत नाही, आणि जुळणीवर त्याचा काहीही परिणाम होत नाही.

• (1)(a)-(i), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(iv) — हा पर्याय रसायनशास्त्र आणि वैद्यकशास्त्र या दोन्ही जोड्या बरोबर देतो, पण भौतिकशास्त्र व शांतता या दोन जोड्यांची अदलाबदल करतो — तो विद्युत मंडलातील क्वांटम टनेलिंगच्या शोधाला मारिया माचाडो जोडतो आणि व्हेनेझुएलाच्या लोकशाही हक्कांच्या प्रचाराला जॉन क्लार्क. हा सर्वांत मोहक चुकीचा पर्याय आहे, कारण दोन जोड्या तपासून समाधान मानणारा उमेदवार इथेच थांबतो. जोड्यांच्या प्रश्नात दोन जुळण्या बरोबर दिसल्या म्हणून उर्वरित गृहीत धरू नये.
• (3)(a)-(iv), (b)-(ii), (c)-(i), (d)-(iii) — हा पर्याय भौतिकशास्त्राची जोडी बरोबर देतो, पण उरलेल्या तिन्हींचे फेरवाटप करतो — धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्कला फ्रेड रॅम्सडेल, रोगप्रतिकारक सहनशीलतेला मारिया माचाडो आणि व्हेनेझुएलाच्या लोकशाही हक्कांना रिचर्ड रॉबसन. शांततेच्या नोबेलची एकच जोडी पक्की असली तरी हा पर्याय बाद होतो, आणि म्हणूनच पर्यायांचा स्तंभ आधी वाचून 'कोणत्या रकान्यावर चारही पर्याय वेगळे आहेत' हे शोधण्यात वेळ वाचतो.
• (4)(a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iv), (d)-(iii) — या पर्यायात एकही जोडी बरोबर नाही — चारही नावे एका जागी सरकवली आहेत. तो क्वांटम टनेलिंगला मारिया माचाडो, धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्कला फ्रेड रॅम्सडेल, रोगप्रतिकारक सहनशीलतेला जॉन क्लार्क आणि व्हेनेझुएलाच्या लोकशाही हक्कांना रिचर्ड रॉबसन जोडतो. अशा 'सर्वच सरकवलेल्या' पर्यायाचे काम यादीत गोंधळ वाढवणे एवढेच असते; एकही खात्रीची जोडी असली तरी तो बाद होतो.

नोबेल पुरस्कार अल्फ्रेड नोबेल यांच्या मृत्युपत्रानुसार 1901 पासून दिले जातात. भौतिकशास्त्र व रसायनशास्त्राचे पुरस्कार रॉयल स्वीडिश विज्ञान अकादमी निवडते, शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्राचा पुरस्कार स्टॉकहोममधील कारोलिन्स्का संस्था, साहित्याचा पुरस्कार स्वीडिश अकादमी, आणि शांततेचा पुरस्कार नॉर्वेच्या संसदेने नेमलेली नॉर्वेजियन नोबेल समिती — शांततेचा पुरस्कार ओस्लो येथे तर उर्वरित स्टॉकहोम येथे प्रदान केले जातात. अर्थशास्त्राचा पुरस्कार हा तांत्रिकदृष्ट्या मूळ नोबेल पुरस्कार नाही. तो 1968 मध्ये स्वीडनच्या मध्यवर्ती बँकेने सुरू केलेला 'स्वेरिजेस रिक्सबँक पुरस्कार' असून तो अल्फ्रेड नोबेल यांच्या स्मरणार्थ दिला जातो; उर्वरित पुरस्कारांबरोबरच जाहीर होत असल्याने त्याची गणना अनेकदा एकत्र केली जाते, पण प्रश्नपत्रिकांत हा फरक विचारला जातो. एक नियमही लक्षात ठेवण्यासारखा — एका पुरस्कारात तीनपेक्षा अधिक व्यक्ती वाटेकरी असू शकत नाहीत, आणि शांतता पुरस्कार वगळता तो मरणोत्तर दिला जात नाही. 2025 च्या भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र व वैद्यकशास्त्र या तिन्ही पुरस्कारांत नेमके तीन-तीन मानकरी असणे हे या मर्यादेचेच उदाहरण आहे, आणि म्हणूनच प्रश्नात प्रत्येक शोधासमोर तिघांपैकी एकच नाव दिलेले दिसते.

2025 च्या पुरस्कारांची संपूर्ण यादी एकत्र लक्षात ठेवणे उपयुक्त ठरते, कारण प्रश्न कोणत्याही एका शाखेवरून बांधला जाऊ शकतो. भौतिकशास्त्र — जॉन क्लार्क, मिशेल एच. देव्होरे व जॉन एम. मार्टिनिस, विद्युत मंडलातील मॅक्रोस्कोपिक क्वांटम टनेलिंग व ऊर्जेच्या क्वांटायझेशनसाठी. रसायनशास्त्र — सुसुमु किताकावा, रिचर्ड रॉबसन व ओमर एम. याघी, धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्कच्या विकासासाठी. शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्र — मेरी ई. ब्रुनको, फ्रेड रॅम्सडेल व शिमोन साकागुची, परिधीय रोगप्रतिकारक सहनशीलतेविषयीच्या शोधांसाठी. शांतता — व्हेनेझुएलाच्या मारिया कोरिना माचाडो. साहित्य — हंगेरीचे लास्लो क्रास्नाहोर्काई. अर्थशास्त्र — जोएल मोकीर, फिलिप अगियों व पीटर होविट, नावीन्याधारित आर्थिक वाढीच्या स्पष्टीकरणासाठी. या घटकाची तयारी करताना दोन स्तंभांची नोंद पुरेशी असते — शाखा आणि 'कशासाठी' — कारण जुळणीचे प्रश्न बहुधा शोधाचे वर्णन आणि मानकरी यांना जोडतात, तिन्ही नावे विचारत नाहीत. मराठी स्तंभात वैज्ञानिक संज्ञा मुख्यतः इंग्रजीचे लिप्यंतरण करून दिल्या आहेत — 'मॅक्रोस्कोपिक क्वांटम मेकॅनिकल टनेलींग', 'धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्क', 'परिधीय रोगप्रतिकारक सहनशीलता' — त्यामुळे इंग्रजी वृत्तांतून तयारी केली असल्यास प्रशस्तिपत्र ओळखणे अवघड जात नाही. स्तंभांची शीर्षकेही 'अ' व 'ब' अशी मराठीत दिली आहेत, इंग्रजी स्तंभात ती 'A' व 'B' आहेत — रचना तीच.

• भौतिकशास्त्र 2025 — जॉन क्लार्क, मिशेल एच. देव्होरे आणि जॉन एम. मार्टिनिस, विद्युत मंडलातील मॅक्रोस्कोपिक क्वांटम मेकॅनिकल टनेलिंग व ऊर्जेच्या क्वांटायझेशनच्या शोधासाठी
• रसायनशास्त्र 2025 — सुसुमु किताकावा, रिचर्ड रॉबसन आणि ओमर एम. याघी, धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्कच्या विकासासाठी
• शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्र 2025 — मेरी ई. ब्रुनको, फ्रेड रॅम्सडेल आणि शिमोन साकागुची, परिधीय रोगप्रतिकारक सहनशीलतेविषयीच्या शोधांसाठी
• शांतता 2025 — व्हेनेझुएलाच्या मारिया कोरिना माचाडो, व्हेनेझुएलाच्या लोकांसाठी लोकशाही हक्कांचा प्रचार आणि न्याय्य व शांततामय संक्रमणासाठीच्या संघर्षाबद्दल; प्रश्नपत्रिकेत हे नाव 'मारिया कॅरिना माचाडो' असे छापले आहे
• 2025 चा साहित्याचा नोबेल हंगेरीच्या लास्लो क्रास्नाहोर्काई यांना, आणि अल्फ्रेड नोबेल यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा स्वेरिजेस रिक्सबँक अर्थशास्त्र पुरस्कार जोएल मोकीर, फिलिप अगियों व पीटर होविट यांना नावीन्याधारित आर्थिक वाढीच्या स्पष्टीकरणासाठी

• एका पुरस्काराचे तिन्ही मानकरी पाठ करण्यात वेळ घालवणे. जुळणीच्या प्रश्नात प्रत्येक शोधासमोर तिघांपैकी एकच नाव दिले जाते, त्यामुळे 'शाखा — कशासाठी' ही जोडी पक्की असणे अधिक उपयुक्त ठरते
• शांततेचा नोबेल स्टॉकहोममध्ये दिला जातो असे समजणे. तो एकटाच ओस्लो येथे, नॉर्वेजियन नोबेल समितीकडून दिला जातो; उरलेले सर्व स्टॉकहोममध्ये
• अर्थशास्त्राचा पुरस्कार मूळ नोबेल पुरस्कारांपैकी एक मानणे. तो 1968 मध्ये स्वीडनच्या मध्यवर्ती बँकेने सुरू केलेला असून अल्फ्रेड नोबेल यांच्या स्मरणार्थ दिला जातो — नोबेल यांच्या मृत्युपत्रात त्याचा उल्लेख नाही
• जोड्यांच्या प्रश्नात दोन जुळण्या बरोबर दिसल्यावर पर्याय निश्चित करणे. इथला पर्याय (1) नेमका याच सवयीवर बांधलेला आहे — त्यात दोन जोड्या बरोबर आहेत आणि उरलेल्या दोन अदलाबदल केलेल्या

नोबेल पुरस्कारांवरचे प्रश्न तीन साच्यांत येतात. पहिला याच प्रश्नासारखा जोड्यांचा — प्रशस्तिपत्राचे वर्णन एका स्तंभात आणि मानकरी दुसऱ्या स्तंभात; इथे बहुधा एक शाखा सामान्य बातम्यांत पोहोचलेली असते (शांतता किंवा साहित्य) आणि तीच सुटकेची वाट ठरते. दुसरा साचा एका ओळीचा — 'अमुक वर्षीचा शांततेचा नोबेल कोणाला मिळाला?' किंवा 'धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्कच्या विकासासाठी कोणत्या शाखेचा नोबेल दिला गेला?'. तिसरा साचा संस्थात्मक — कोणता पुरस्कार कोण निवडते, कुठे प्रदान होतो, किंवा अर्थशास्त्राचा पुरस्कार मूळ नोबेल आहे का. पहिले दोन साचे दरवर्षी बदलतात आणि म्हणून त्यांची तयारी परीक्षेच्या वर्षापुरतीच करावी लागते; तिसरा साचा मात्र कायम तोच राहतो आणि तो एकदाच नीट वाचून पक्का करता येतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  2025 चा शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार खालीलपैकी कोणत्या विषयावरील शोधांसाठी देण्यात आला ?

  • (a)धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्कचा विकास
  • (b)परिधीय रोगप्रतिकारक सहनशीलता
  • (c)एमआरएनए लसतंत्रज्ञान
  • (d)जनुक संपादनाचे तंत्र

  उत्तर(b) परिधीय रोगप्रतिकारक सहनशीलता — हा पुरस्कार मेरी ई. ब्रुनको, फ्रेड रॅम्सडेल आणि शिमोन साकागुची यांना विभागून मिळाला. रोगप्रतिकारक यंत्रणा स्वतःच्याच पेशींवर हल्ला करू नये यासाठीच्या नियंत्रण-व्यवस्थेचे हे संशोधन आहे. धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्कचा विकास हा त्याच वर्षीचा रसायनशास्त्राचा विषय होता, तर उरलेले दोन पर्याय आधीच्या वर्षांतील पुरस्कारांशी संबंधित आहेत.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  नोबेल पुरस्कारांसंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे ?

  • (a)सर्व सहा पुरस्कार स्टॉकहोम येथे प्रदान केले जातात
  • (b)शांततेचा पुरस्कार नॉर्वेजियन नोबेल समिती निवडते आणि तो ओस्लो येथे प्रदान केला जातो
  • (c)अर्थशास्त्राचा पुरस्कार अल्फ्रेड नोबेल यांच्या मृत्युपत्रात नमूद आहे
  • (d)एका पुरस्काराचे वाटेकरी पाचपर्यंत असू शकतात

  उत्तर(b) शांततेचा नोबेल हा एकमेव पुरस्कार नॉर्वेच्या संसदेने नेमलेल्या नॉर्वेजियन नोबेल समितीकडून निवडला जातो आणि ओस्लो येथे प्रदान होतो; उरलेले स्टॉकहोम येथे. अर्थशास्त्राचा पुरस्कार 1968 मध्ये स्वीडनच्या मध्यवर्ती बँकेने सुरू केला असून तो नोबेल यांच्या मृत्युपत्रात नाही, आणि एका पुरस्कारात तीनपेक्षा अधिक वाटेकरी असू शकत नाहीत.