MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 9 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — सदाशिव मलकापूरकर. हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनमध्ये चंद्रशेखर आझाद यांच्याभोवती जमलेल्या क्रांतिकारकांच्या वर्तुळातील तो एक, आणि विशेषतः झाशीच्या गटातील. काकोरी प्रकरणानंतरच्या वर्षांत आझाद यांना निवाऱ्याचा व आधाराचा सर्वांत जवळचा आश्रय म्हणजे बुंदेलखंडात स्थायिक झालेल्या महाराष्ट्रीय कुटुंबांतील हे तरुण होते. मलकापूरकर याला अटक झाली ती ज्या गावाभोवती खटला केंद्रित होता त्या गावाच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या खटल्यात — भुसावळ, म्हणजे खानदेशातील जळगाव जिल्ह्यातले मोठे रेल्वे जंक्शन — आणि त्या खटल्यात त्याला दीर्घ कारावास भोगावा लागला. महाराष्ट्रात त्याचे नाव आणखी एका कारणाने टिकून आहे. संपूर्ण चळवळीत ज्या मोजक्या माणसांना आझाद यांनी आपल्या स्वतःच्या कुटुंबाच्या विश्वासात घेतले, त्यांपैकी तो एक; तुरुंगातून सुटल्यानंतर आझाद यांच्या आईची देखभाल त्यानेच केली, आणि तिच्या अखेरच्या क्षणीही तोच जवळ होता. काकोरी, लाहोर किंवा मीरत या खटल्यांच्या तुलनेत भुसावळ बॉम्ब खटल्याची कागदोपत्री नोंद कितीतरी कमी असूनही मराठी क्रांतिकारक साहित्यात त्याचे नाव राहिले, ते या वैयक्तिक तपशिलामुळे. हा निव्वळ एका नोंदीच्या स्मरणाचा प्रश्न आहे; त्यात तर्क लावण्यासारखी कोणतीही अंतर्गत रचना नाही — तपासण्यासाठी विधाने नाहीत, अरुंद करण्यासाठी संच नाहीत, आणि उरलेली तिन्ही नावेही हास्यास्पद वाटावीत अशी नाहीत. परीक्षेच्या हॉलमध्ये याचा थेट परिणाम होतो. चुकीच्या उत्तराला नेमून दिलेल्या गुणांच्या एक चतुर्थांश गुण वजा होत असल्याने, अशा आकाराचा प्रश्न तेव्हाच सोडवण्यासारखा असतो जेव्हा बरोबर नाव तुम्ही ठामपणे ओळखू शकता — उरलेली नावे केवळ 'कमी शक्य' वाटणे पुरेसे नाही. एकाच दशकातील, सारख्याच वाटणाऱ्या चार महाराष्ट्रीय नावांत अंदाज मारण्याचे अपेक्षित मूल्य ऋण असते; मलकापूरकर हा आझाद यांच्या झाशीच्या सहकाऱ्यांपैकी होता ही ओळखच इथे दोन गुण मिळवून देते.

• (2)विश्वनाथ वैशंपायन — यातील सर्वांत बळकट सापळा हाच, आणि आझाद यांच्या वर्तुळाविषयी खरोखर वाचलेला उमेदवार व एकच नाव पाठ केलेला उमेदवार यांच्यात फरक करणाराही हाच. विश्वनाथ वैशंपायन हा त्याच झाशीच्या गटातील खराखुरा व महत्त्वाचा सदस्य होता — आझाद यांच्या अगदी निकटच्या सहकाऱ्यांपैकी एक, आणि पुढे त्यांच्याविषयी विस्ताराने लिहिणाराही तोच. म्हणजे या प्रश्नाला हवे असलेले सगळे संदर्भ या नावाभोवती आधीच जमलेले आहेत. पण भुसावळ खटला नोंदीत मलकापूरकराशी जोडलेला आहे, वैशंपायनाशी नाही. विरोध अधिक नेटका दिसावा म्हणून हे कार्ड वैशंपायनाला दुसऱ्या कोणत्या खटल्याला मुद्दाम जोडत नाही: इथला सापळा नेमका हाच आहे की संभाव्य वाटणारा संबंध आठवलेल्या संबंधासारखा भासतो, आणि पर्यायी तथ्य रचून सांगणे म्हणजे तीच चूक दुरुस्त करण्याऐवजी पुन्हा करणे.
• (3)बापूसाहेब सहस्त्रबुद्धे — योग्य प्रदेशातले आणि योग्य काळातले नाव, आणि ते इथे ठेवलेच आहे कारण ते या यादीत शोभून दिसते. या नावाला हे कार्ड कोणताही खटला किंवा संघटना जोडत नाही, कारण तशी जोड पडताळता आली नाही; आणि कमतरता कबूल करणाऱ्या स्पष्टीकरणापेक्षा तथ्य रचून सांगणारे स्पष्टीकरण अधिक वाईट ठरेल. इथून घ्यायचा धडा पद्धतीचा आहे. स्मरणाच्या प्रश्नातील चारांपैकी तीन नावे तुम्हाला कुठे बसवायची हे ठाऊक नसेल, तर प्रश्न तुम्हाला ती तीन बाद करायला सांगत नाही; चौथे नाव तुम्ही ठामपणे ओळखता का, एवढेच तो विचारतो. ते ओळखता येत नसेल तर प्रश्न म्हणजे निव्वळ अंदाज, आणि चुकीच्या उत्तराला एक चतुर्थांश गुण वजा होणाऱ्या पेपरात चारांतला अंदाज संपूर्ण पेपराच्या हिशेबात तोट्यातच जातो.
• (4)गजानन पोतदार — पर्याय (3) प्रमाणेच हेही क्रांतिकारक दशकांतले शक्य वाटणारे महाराष्ट्रीय नाव आहे, आणि हे कार्ड त्याच्यासाठी चरित्र घडवून देणार नाही. इथला सर्वसाधारण मुद्दा एका नोंदीचे प्रश्न कसे बांधले जातात याविषयीचा आहे. प्रश्न काढणाऱ्याला अशी तीन नावे लागतात जी उमेदवाराला आत्मविश्वासाने बाद करता येणार नाहीत, आणि ती मिळवण्याचा सर्वांत सोपा मार्ग म्हणजे उत्तराच्याच प्रादेशिक व कालिक कुंडातून ती उचलणे — तीच भाषिक समाजरचना, तीच दशके, त्याच प्रकारची कृती. म्हणूनच या प्रकारच्या प्रश्नात वजाबाकी जवळजवळ कधीच चालत नाही, आणि म्हणूनच फायदा देणारी तयारी म्हणजे नावांची लांबलचक यादी नव्हे, तर खटल्यांची छोटी यादी आणि प्रत्येक खटल्याला जोडलेली नावे.

1920 व 1930 च्या दशकांतील क्रांतिकारक चळवळ परीक्षेत तिच्या कट-खटल्यांमधून विचारली जाते, कारण नोंदी, नावे व तारखा तयार झाल्या त्या खटल्यांमधूनच. मुख्य मालिका अशी: लखनौजवळील रेल्वे दरोड्यातून उभा राहिलेला 1925 चा काकोरी खटला; 1928 मध्ये हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनची हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन म्हणून पुनर्रचना; लाहोरमधील सॉंडर्सचा वध आणि एप्रिल 1929 मध्ये मध्यवर्ती कायदेमंडळात टाकलेला बॉम्ब; आणि मार्च 1931 मध्ये भगतसिंग, सुखदेव व राजगुरू यांच्या फाशीत संपलेला लाहोर कट खटला. या सर्व वर्षांत जाळे सांभाळणारे चंद्रशेखर आझाद कधीच जिवंत सापडले नाहीत; फेब्रुवारी 1931 मध्ये अलाहाबादच्या अल्फ्रेड पार्कमध्ये पोलिसांशी झालेल्या चकमकीत ते पडले. या मुख्य रेषेच्या भोवती अनेक लहान प्रादेशिक खटले उभे आहेत, ज्यांतून अटका व दीर्घ शिक्षा निघाल्या पण प्रसिद्ध हौतात्म्य निघाले नाही — भुसावळ बॉम्ब खटला याच दुसऱ्या प्रकारातला. त्याचा महाराष्ट्राशी संबंध दुहेरी आहे: गाव जळगाव जिल्ह्यातले रेल्वे जंक्शन आहे, आणि आझाद यांच्या झाशीच्या गटातील अनेक निकटचे सहकारी बुंदेलखंडात स्थायिक झालेल्या महाराष्ट्रीय कुटुंबांतून आलेले होते.

या आकाराच्या प्रश्नातून दोन गोष्टी शिकण्यासारख्या आहेत. पहिली म्हणजे एमपीएससी काय संकेत देते. राज्याशी संबंध असेल — महाराष्ट्रातले ठिकाण असेल किंवा महाराष्ट्रीय कुटुंबातील व्यक्ती असेल — तर राष्ट्रीय पातळीवरच्या एकाही पाठ्यपुस्तकात न येणारा खटलाही राज्य आयोग बिनदिक्कत विचारतो. स्वातंत्र्यलढ्याविषयीचे मराठी लेखन वाचलेले उमेदवार आणि केवळ राष्ट्रीय पातळीवरच्या साहित्यावरून तयारी केलेले उमेदवार यांना वेगळे करणारा नेमका हाच प्रकार आहे. दुसरी गोष्ट म्हणजे निव्वळ स्मरणाच्या प्रश्नाचे गुणगणित. इथे वापरण्यासारखी रचनाच नाही: विधाने नाहीत, संच नाहीत, अंतर्गत विसंगती नाही, आणि तिन्ही सापळे मुद्दाम उत्तराच्याच प्रादेशिक व कालिक कुंडातून उचललेले असल्याने वजाबाकीचा मार्गही बंद आहे. प्रत्येक प्रश्न दोन गुणांचा आणि चुकीला त्याच्या एक चतुर्थांश वजावटीचा असलेल्या पेपरात, ठामपणे उत्तर देता येत नसलेला प्रश्न सोडून देण्यासारखाच असतो. अशा चार-पाच प्रश्नांपुढून शिस्तीने चालत जाणे, हेच ज्या साठ-सत्तर प्रश्नांत तर्क खरोखर कामी येतो तिथले गुण वाचवते.

• सदाशिव मलकापूरकर हा झाशी येथे चंद्रशेखर आझाद यांच्याभोवती जमलेल्या क्रांतिकारकांच्या गटातील होता; भुसावळ बॉम्ब खटल्यात त्याला अटक होऊन दीर्घ कारावास भोगावा लागला, आणि सुटकेनंतर त्याने आझाद यांच्या आईची देखभाल केली.
• खटल्याला नाव देणारे भुसावळ हे महाराष्ट्राच्या खानदेश भागातील जळगाव जिल्ह्यातले मोठे रेल्वे जंक्शन आहे — हाच राज्य-संबंध या खटल्याला एमपीएससीसाठी विचारण्याजोगा बनवतो आणि राष्ट्रीय पातळीच्या अभ्यासक्रमात मात्र तो जवळपास अदृश्य राहतो.
• हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनची पुनर्रचना 1928 मध्ये दिल्लीतील फिरोजशाह कोटला येथे झालेल्या बैठकीत हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन म्हणून झाली आणि स्वातंत्र्यासाठीच्या सशस्त्र लढ्याच्या आधीच्या कार्यक्रमाला समाजवादी उद्दिष्ट जोडले गेले.
• या चळवळीचे प्रमुख खटले म्हणजे 1925 चा काकोरी, सॉंडर्सचा वध व एप्रिल 1929 च्या कायदेमंडळातील बॉम्बनंतरचा लाहोर कट खटला, आणि 1929 चा मीरत कट खटला; यांतील शेवटचा खटला क्रांतिकारक गटांविरुद्ध नव्हे तर कम्युनिस्ट व कामगार संघटकांविरुद्ध चालवला गेला.
• चंद्रशेखर आझाद कधीच जिवंत सापडले नाहीत; फेब्रुवारी 1931 मध्ये अलाहाबादच्या अल्फ्रेड पार्कमध्ये पोलिसांशी झालेल्या चकमकीत त्यांचा मृत्यू झाला, आणि त्याआधीच्या वर्षांत मलकापूरकर ज्या झाशीच्या वर्तुळातील होता ते त्यांच्या प्रमुख आश्रयस्थानांपैकी एक होते.

• नाव योग्य वर्तुळातले आहे म्हणून ते निवडणे: विश्वनाथ वैशंपायन हे खरोखरच आझाद यांच्या झाशीच्या सहकाऱ्यांपैकी होते, आणि म्हणूनच तो सापळा यादीत दुसऱ्या क्रमांकावर ठेवला आहे
• ठामपणे उत्तर देता येत नसलेला निव्वळ स्मरणाचा प्रश्न सोडवण्याचा प्रयत्न करणे, तेही चुकीला एक चतुर्थांश गुण वजा करणाऱ्या आणि वजाबाकीसाठी कोणतीही रचना न देणाऱ्या पेपरात
• गावाच्या नावाने ओळखला जाणारा खटला म्हणजे घटना फक्त तिथेच घडल्या असे मानणे; कट-खटल्यांना खटल्याच्या किंवा प्रमुख घटनेच्या ठिकाणाचे नाव मिळते आणि आरोपींना बहुधा अनेक प्रांतांत अटक झालेली असते
• स्वातंत्र्यलढ्याची तयारी फक्त राष्ट्रीय पातळीच्या साहित्यावरून करणे, तर राज्य आयोग प्रादेशिक स्मृतीतले खटले व व्यक्ती मोकळेपणाने वापरतो

एमपीएससी महाराष्ट्राशी संबंध असलेल्या व्यक्ती किंवा घटनेविषयी 'कोणाला अटक झाली', 'कोणी स्थापना केली', 'कोणी संपादन केले' असा कोरडा प्रश्न नियमितपणे विचारते, आणि तोही तर्क लावता येईल अशी कोणतीही विधानरचना न देता — संपूर्ण प्रश्न म्हणजे एकच नोंद. केवळ प्रमाणित राष्ट्रीय पाठ्यपुस्तकांऐवजी स्वातंत्र्यलढ्याविषयीचे मराठी लेखन वाचणाऱ्या उमेदवाराला बक्षीस देण्याची ही राज्य आयोगाची खास पद्धत आहे. यूपीएससी अशा प्रकारचा प्रश्न जवळजवळ कधीच विचारत नाही; तिचे क्रांतिकारक चळवळीचे प्रश्न संघटना, त्यांचे कार्यक्रम आणि क्रांतिकारक व घटनात्मक प्रवाहांचे परस्परसंबंध यांविषयी असतात. म्हणून केवळ यूपीएससीच्या तयारीवर एमपीएससीचा हा वर्ग सुटतच नाही. यावरचा व्यावहारिक उपाय प्रत्येक प्रादेशिक खटला पाठ करणे हा नव्हे, तर कोणत्या खटल्यांना महाराष्ट्रातले नाव चिकटले आहे एवढे माहीत असणे — आणि यांपैकी काही प्रश्न कोरेच सोडावे लागतील हे स्वीकारणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनची पुनर्रचना 1928 मध्ये हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन म्हणून खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी झालेल्या बैठकीत करण्यात आली ?

  • (a)फिरोजशाह कोटला, दिल्ली
  • (b)अल्फ्रेड पार्क, अलाहाबाद
  • (c)आनंदमठ, कानपूर
  • (d)लाहोर मध्यवर्ती कारागृह

  उत्तर(a) फिरोजशाह कोटला, दिल्ली — इथे 1928 मध्ये सदस्य एकत्र आले आणि संघटनेच्या सशस्त्र लढ्याच्या आधीच्या कार्यक्रमाला समाजवादी उद्दिष्ट जोडण्यात आले. अलाहाबादच्या अल्फ्रेड पार्कमध्ये फेब्रुवारी 1931 मध्ये चंद्रशेखर आझाद चकमकीत पडले, तर लाहोर मध्यवर्ती कारागृह लाहोर कट खटल्याशी व मार्च 1931 मधील फाशीशी जोडलेले आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  क्रांतिकारक काळातील एका बॉम्ब खटल्याला ज्याचे नाव मिळाले ते भुसावळ हे रेल्वे जंक्शन महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?

  • (a)नाशिक
  • (b)जळगाव
  • (c)धुळे
  • (d)बुलढाणा

  उत्तर(b) जळगाव — खानदेश भागातील जळगाव जिल्ह्यात असलेले भुसावळ हे महाराष्ट्रातील सर्वांत मोठ्या रेल्वे जंक्शनांपैकी एक आहे, आणि त्यामुळेच ते क्रांतिकारक चळवळीच्या नकाशावर आले व राज्य आयोगासाठी हा खटला विचारण्याजोगा ठरला. नाशिकचे नाव सावरकरांच्या वर्तुळाशी संबंधित वेगळ्या व त्याहून आधीच्या कट खटल्याशी जोडलेले आहे.