MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 10 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — विष्णुशास्त्री पंडित. रिकाम्या जागेत जे दोन गुण सांगितले आहेत, त्याच दोन गुणांवर या महाराष्ट्रीय सुधारकाची संपूर्ण सार्वजनिक ओळख उभी आहे: संस्कृतचे पांडित्य, आणि 1860 च्या दशकाच्या मध्यापासून समाजसुधारणेला दिलेली पूर्णवेळ वाहून घेतलेली सेवा. त्यांचे मध्यवर्ती काम म्हणजे विधवा पुनर्विवाहाची चळवळ. 1866 मध्ये त्यांनी पुनर्विवाहोत्तेजक मंडळाची स्थापना केली, आणि 1868 मध्ये ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांनी विधवा पुनर्विवाहाच्या समर्थनार्थ मांडलेला शास्त्राधार मराठीत आणून तो इंदुप्रकाशमधून प्रसिद्ध केला — शास्त्रावर उभी असलेली ही बाजू मराठी वाचकांपर्यंत नेण्यासाठी संस्कृत जाणणारा माणूसच सर्वांत योग्य होता. या दोन गोष्टींची जोड यादीतील दुसऱ्या कोणाहीजवळ नाही, आणि म्हणून प्रश्नातील वर्णन त्यांनाच लागू पडते. या प्रश्नातला खरा उपयोगी भाग असा की उरलेली तिन्ही नावे 1864 हे साल आठवण्याची गरजच न पडता बाद करता येतात. त्यांतील दोन निव्वळ हिशेबाने जातात. बाळशास्त्री जांभेकर 1846 मध्ये निवर्तले — म्हणजे प्रश्नातील सालाच्या अठरा वर्षे आधी; त्यामुळे 1864 मध्ये त्यांनी कशाचाही राजीनामा दिलेला असू शकत नाही. काशिनाथ त्र्यंबक तेलंग यांचा जन्म 1850 चा; म्हणजे 1864 मध्ये ते चौदा वर्षांचे शाळकरी मुलगे होते आणि राजीनामा देण्यासारखी सरकारी नोकरीच त्यांच्याजवळ नव्हती. उरतात महादेव गोविंद रानडे, आणि ते सालामुळे नव्हे तर एका तथ्यामुळे बाद होतात: रानडे यांनी आपले संपूर्ण कार्यकाळ सरकारी सेवेतच घालवले, न्यायखात्यात चढत जाऊन ते मुंबई उच्च न्यायालयाच्या न्यायासनापर्यंत पोहोचले, आणि प्रार्थना समाज, पुणे सार्वजनिक सभा व भारतीय राष्ट्रीय सामाजिक परिषद यांतील त्यांचे कार्य त्या नोकरीच्या ऐवजी नव्हे तर तिच्या जोडीने चालले. ज्याने सरकारी सेवा कधी सोडलीच नाही, तो सेवा सोडणारा माणूस असू शकत नाही. अशा तीन स्वतंत्र वजाबाक्या — आणि यांतील एकाहीसाठी उत्तर माहीत असण्याची गरज नाही — पर्याय (2) वरच येऊन थांबतात.

• (1)म.गो. रानडे — सर्वांत सहज सुचणारा अंदाज, कारण एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्राचे सर्वाधिक परिचित समाजसुधारक रानडेच आहेत आणि 'कट्टर समाज सुधारक' हे शब्द थेट त्यांच्याकडेच ओढतात. पण वाक्याचा भार राजीनाम्यावर आहे, आणि रानडे यांनी राजीनामा कधीच दिला नाही. आयुष्यभर ते सरकारी नोकरीत राहिले, न्यायखात्यात चढत जाऊन मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती झाले, आणि पदावर असतानाच प्रार्थना समाज, पुणे सार्वजनिक सभा व भारतीय राष्ट्रीय सामाजिक परिषद यांच्या उभारणीत त्यांनी पुढाकार घेतला. शिवाय ते मुख्यत्वे संस्कृतचे पंडित म्हणूनही ओळखले जात नाहीत. रिकाम्या जागेच्या प्रश्नात जे शब्द नुसती सजावट वाटतात — 'संस्कृत विद्वान', 'राजीनामा' — तेच बहुधा वेगळे करणारे निकष असतात, आणि प्रसिद्ध नाव हा बहुधा सापळा असतो.
• (3)बाळशास्त्री जांभेकर — सालाच्या हिशेबाने, आणि तेही निर्णायकपणे बाद. बाळशास्त्री जांभेकर 1846 मध्ये निवर्तले, म्हणजे प्रश्नात दिलेल्या सालाच्या अठरा वर्षे आधी; त्यामुळे त्यांची कोणतीही कृती 1864 मध्ये ठेवताच येत नाही. ते पूर्णपणे आधीच्या पिढीतले आहेत — 1832 मध्ये त्यांनी दर्पण हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू केले, 1840 मध्ये दिग्दर्शन काढले, आणि मराठी पत्रकारितेचे जनक म्हणून तसेच धर्मांतरितांना पुन्हा हिंदू समाजात घेण्याच्या सुरुवातीच्या पुरस्कर्त्यांपैकी एक म्हणून ते स्मरणात आहेत. ते संस्कृतचे विद्वान होतेच, आणि वरवर पाहता नाव शोभण्याचे कारणही तेच; पण कालक्रमाची एक तपासणी हे सगळे विचारात घेण्याआधीच त्यांना बाजूला करते.
• (4)का.त्रं. तेलंग — हेही सालाच्याच हिशेबाने बाद. काशिनाथ त्र्यंबक तेलंग यांचा जन्म 1850 चा, म्हणजे 1864 मध्ये ते चौदा वर्षांचे होते आणि राजीनामा देण्यासारखे कोणतेही सरकारी पद त्यांच्याजवळ नव्हते. वर्णनाचा अर्धा भाग मात्र त्यांना चपखल बसतो — ते खरोखरचे संस्कृत विद्वान होते, त्यांनी केलेला भगवद्गीतेचा अनुवाद 'सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट' या मालेत प्रसिद्ध झाला, आणि पुढे ते मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती व मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू झाले; म्हणूनच हे नाव यादीत आहे. पण त्यांचे सार्वजनिक जीवन सुरू होते ते 1870 व 1880 च्या दशकांत, म्हणजे प्रश्नातील सालानंतर एक पिढी उलटल्यावर. आयुष्याच्या कालावधीशी साल ताडून पाहणे ही या प्रकारच्या प्रश्नातील सर्वांत स्वस्त वजाबाकी आहे.

विधवा पुनर्विवाहाचा प्रश्न हा पश्चिम भारतातील एकोणिसाव्या शतकातील समाजसुधारणेचा मुख्य सांधा आहे, आणि त्याचे कारण असे की तो केवळ कायद्याने सुटणारा नव्हता. 1856 चा हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायदा — जो मुख्यतः बंगालमधील ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या चळवळीतून आला — अशा विवाहांना संपूर्ण ब्रिटिश भारतात कायदेशीर वैधता देऊ शकला; पण ते विवाह सामाजिकदृष्ट्या शक्य करून देणे त्याच्या आवाक्यात नव्हते. महाराष्ट्रात ते शक्य करण्याचे काम ज्या सुधारकांनी अंगावर घेतले, त्यांनी हा प्रश्न शास्त्राच्या भूमीवर लढवला — पुनर्विवाह शास्त्रसंमत आहे, हे ग्रंथांतूनच सिद्ध करत — कारण सनातनी समाजाला हलवू शकणारा युक्तिवाद तोच एक होता. विष्णुशास्त्री पंडित यांचे 1866 चे पुनर्विवाहोत्तेजक मंडळ याच प्रयत्नातले, आणि 1867 मध्ये मुंबईत स्थापन झालेल्या प्रार्थना समाजाचे व्यापक कामही तेच — विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीशिक्षण, जातिबंधनांचा त्याग आणि विवाहाचे वय वाढवणे. सुधारणेच्या प्रवाहाला 1873 च्या ज्योतिराव फुले यांच्या सत्यशोधक समाजाच्या रूपात दुसरे, अधिक मूलगामी अंगही होते — ते ब्राह्मणी अधिकारसत्तेच्या चौकटीत वाद घालण्याऐवजी त्या सत्तेवरच घाव घालत होते — आणि त्याच्या समोर सामाजिक बदल राजकीय स्वराज्यानंतर यावा असे मानणारा वेगळा सनातनी विरोधही उभा होता.

हा रिकाम्या जागेचा प्रश्न आहे, आणि तो ज्या पद्धतीला बक्षीस देतो ती म्हणजे वाक्यातील प्रत्येक तुकडा वर्णन न मानता गाळणी मानणे. इथे तीन गाळण्या आहेत — संस्कृत विद्वान, सरकारी सेवेचा राजीनामा, आणि 1864 हे साल — आणि प्रत्येक गाळणी किमान एक नाव काढून टाकते. सालामुळे तर चारांपैकी दोन सरळ जातात, कारण जांभेकर तोवर हयात नव्हते आणि तेलंग शाळकरी होते; सालाची आयुष्याच्या कालावधीशी सवयीने तुलना करणाऱ्या उमेदवाराला अर्धा प्रश्न फुकट मिळतो. 'राजीनामा दिला' हे क्रियापद रानडे यांना काढून टाकते, कारण त्यांचे संपूर्ण चरित्र न्यायखात्याच्या आतून केलेल्या सुधारणेचे आहे. उरते ते अनुमान, अंदाज नव्हे. चुकीच्या उत्तराला एक चतुर्थांश गुण वजा करणाऱ्या पेपरात याला मोल आहे: निव्वळ स्मरणाचा वाटणारा प्रश्न अनेकदा वजाबाकीच्या प्रश्नात बदलता येतो, आणि गुण मिळतात ते तो बदलता येतो हे लक्षात आल्यामुळे. सापळ्यांची रचनाही पाहण्यासारखी आहे — एकमेकांत मिसळणाऱ्या दशकांतले चार महाराष्ट्रीय सुधारक, त्यांतले तीन संस्कृतचे जाणकार — म्हणजे नुसत्या ओळखीवर उमेदवार तरून जाऊ नये याची एमपीएससीने नेहमीप्रमाणे काळजी घेतली आहे.

• महाराष्ट्रातील संस्कृत विद्वान व समाजसुधारक विष्णुशास्त्री पंडित यांनी 1866 मध्ये विधवा पुनर्विवाहाला उत्तेजन देणाऱ्या पुनर्विवाहोत्तेजक मंडळाची स्थापना केली, आणि 1868 मध्ये विद्यासागर यांचा विधवा पुनर्विवाहाच्या समर्थनार्थचा शास्त्राधार मराठीत आणून इंदुप्रकाशमधून प्रसिद्ध केला.
• 1856 च्या हिंदू विधवा पुनर्विवाह कायद्याने — मुख्यतः ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या चळवळीमुळे — संपूर्ण ब्रिटिश भारतात विधवा पुनर्विवाहाला कायदेशीर वैधता दिली; महाराष्ट्रातील सुधारकांचे काम तो विवाह सामाजिकदृष्ट्या शक्य करण्याचे होते, आणि म्हणूनच त्यांचे युक्तिवाद केवळ कायदेशीर नव्हे तर शास्त्रीय होते.
• 1842 मध्ये जन्मलेल्या महादेव गोविंद रानडे यांनी आपले कार्यकाळ सरकारी सेवेत घालवून मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्तिपद मिळवले, आणि प्रार्थना समाज, 1870 ची पुणे सार्वजनिक सभा व 1887 ची भारतीय राष्ट्रीय सामाजिक परिषद यांतील सुधारणाकार्य त्यांनी अधिकृत कारकीर्दीच्या जोडीनेच चालवले.
• 1846 मध्ये निवर्तलेल्या बाळशास्त्री जांभेकर यांनी 1832 मध्ये दर्पण हे पहिले मराठी वृत्तपत्र आणि 1840 मध्ये दिग्दर्शन सुरू केले; मराठी पत्रकारितेचे जनक म्हणून ते ओळखले जातात आणि विधवा पुनर्विवाहाच्या चळवळींच्या आधीच्या पिढीतले आहेत.
• 1850 मध्ये जन्मलेले काशिनाथ त्र्यंबक तेलंग हे संस्कृत विद्वान होते — त्यांचा भगवद्गीतेचा अनुवाद 'सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट' मालेत आला — आणि पुढे ते मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती व मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू झाले; म्हणजे ते 1870-80 च्या दशकांतील व्यक्तिमत्त्व आहे, 1864 चे नव्हे.

• यादीतील सर्वाधिक प्रसिद्ध नावाकडे धाव घेणे: रानडे हे इथले सर्वांत परिचित सुधारक असून वाक्य त्यांच्याकडेच ओढण्यासाठी रचले आहे, पण त्यांनी सरकारी सेवेचा राजीनामा कधीच दिला नाही
• आयुष्याच्या कालावधीवरून निकाल लागत असताना प्रश्नातील साल दुर्लक्षित करणे — जांभेकर 1846 मध्ये निवर्तले व तेलंगांचा जन्म 1850 चा, म्हणजे दोघेही निव्वळ हिशेबाने बाद होतात
• 'संस्कृत विद्वान' हे शब्द नुसती सजावट मानणे; या यादीतील चारांपैकी तीन जण संस्कृतचे जाणकार होते, म्हणजे ते शब्द काहीच अरुंद करत नाहीत आणि खरी गाळणी राजीनाम्याची आहे
• विष्णुशास्त्री पंडित आणि विष्णुशास्त्री चिपळूणकर यांची गल्लत करणे; मराठी वाङ्मयातील ही वेगळी व्यक्ती असून नावांतील साम्य या भागातील चुकांचे कायमचे कारण आहे

सुधारक व त्यांच्या संस्था विचारण्यासाठी एमपीएससी रिकाम्या जागेची रचना वापरते, आणि सापळ्यांची यादी त्याच प्रदेशातल्या व एकमेकांत मिसळणाऱ्या दशकांतल्या व्यक्तींमधून तयार करते — म्हणजे नुसत्या ओळखीवर काम भागत नाही. वाक्यात पेरलेले तपशील — साल, सोडलेले पद, विद्वत्तेचे वर्णन — हेच वेगळे करणारे निकष असतात, आणि ते गाळण्या म्हणून वाचले की यांतले बहुतेक प्रश्न स्मरणाचे न राहता वजाबाकीचे होतात. यूपीएससी हाच सुधारणेचा इतिहास परिणाम व वादांतून विचारते: एखाद्या कायद्याने काय बदलले, एखाद्या खटल्याने राष्ट्रीय चळवळीत फूट का पडली, एका समाजाचे दुसऱ्यापेक्षा वेगळेपण काय. समान भाग म्हणजे सुधारकांची यादी; फरक असा की एमपीएससीला साल व संस्था हवी आणि यूपीएससीला युक्तिवाद. सुधारक, संस्था, वर्ष आणि भूमिकेचे एक वाक्य असे एकच कोष्टक दोन्हींना पुरते — आणि महाराष्ट्रातील उमेदवाराने ते कोष्टक इंग्रजीबरोबरच मराठी साहित्यातूनही उभारावे, कारण राज्य आयोगाचे कुंड अधिक विस्तृत आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  विधवांच्या पुनर्विवाहाला उत्तेजन देण्यासाठी महाराष्ट्रात 1866 मध्ये स्थापन झालेले पुनर्विवाहोत्तेजक मंडळ खालीलपैकी कोणत्या सुधारकाने उभारले ?

  • (a)महादेव गोविंद रानडे
  • (b)विष्णुशास्त्री पंडित
  • (c)गोपाळ हरी देशमुख
  • (d)धोंडो केशव कर्वे

  उत्तर(b) विष्णुशास्त्री पंडित — संस्कृत विद्वान असलेल्या या सुधारकाने विधवा पुनर्विवाहाची बाजू शास्त्राच्या आधारावर मांडली आणि 1868 मध्ये विद्यासागर यांचा युक्तिवाद मराठीत आणून इंदुप्रकाशमधून प्रसिद्ध केला. रानडे यांनी सरकारी सेवेत राहूनच प्रार्थना समाजाच्या माध्यमातून या कार्याला पाठिंबा दिला, तर कर्वे नंतरच्या पिढीतले असून त्यांनी हिंगणे येथील विधवाश्रम व भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ उभारले.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मराठी भाषेतील पहिले वृत्तपत्र मानले जाणारे दर्पण 1832 मध्ये खालीलपैकी कोणी सुरू केले ?

  • (a)गोपाळ गणेश आगरकर
  • (b)बाळशास्त्री जांभेकर
  • (c)विष्णुशास्त्री चिपळूणकर
  • (d)बाळ गंगाधर टिळक

  उत्तर(b) बाळशास्त्री जांभेकर — त्यांनी 1832 मध्ये दर्पण व 1840 मध्ये दिग्दर्शन सुरू केले आणि मराठी पत्रकारितेचे जनक म्हणून ते ओळखले जातात. आगरकरांनी केसरीचे संपादन केले व पुढे सुधारक काढला, चिपळूणकरांनी निबंधमाला सुरू केली, आणि टिळकांनी केसरी व मराठा चालवले; म्हणजे चारही नावे मराठी वृत्तपत्रसृष्टीतलीच, पण स्पष्टपणे वेगवेगळ्या दशकांतली.