MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 8 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — (a)-(i), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(iv). चारही ठिकाणे स्वातंत्र्यानंतरच्या सार्वजनिक क्षेत्रातील औद्योगिकीकरणाच्या पहिल्या टप्प्यातील खुणा आहेत, आणि प्रत्येक ठिकाण नेमक्या एकाच उत्पादनासाठी लक्षात राहते. सिंद्री — तत्कालीन बिहारमधील आणि आजच्या झारखंडमधील धनबाद परिसरातील हे गाव भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिल्या मोठ्या खत कारखान्याचे ठिकाण; कोळशाच्या पट्ट्यातच तो उभारला गेला जेणेकरून तिथला कोळसा वापरता यावा, आणि पुढे तो फर्टिलायझर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाच्या अखत्यारीत आला. म्हणून सिंद्रीकडे खताचा कारखाना. चित्तरंजन — पश्चिम बंगालच्या आसनसोल पट्ट्यातील हे चित्तरंजन लोकोमोटिव्ह वर्क्स, रेल्वे इंजिनांच्या बाबतीत भारत स्वयंपूर्ण व्हावा म्हणून उभारलेला प्रकल्प; त्याच्याकडे रेल्वे इंजिनांचा कारखाना. पेरांबूर — चेन्नईच्या उत्तर टोकावरील इंटिग्रल कोच फॅक्टरी, म्हणजे भारतीय रेल्वेचा डबे बांधणारा कारखाना; त्याच्याकडे रेल्वे डब्यांचा कारखाना. आणि पिंपरी — पुणे जिल्ह्यातील हिंदुस्तान अँटिबायोटिक्स, देशातील सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिला औषधनिर्मिती प्रकल्प, जो भारतात पेनिसिलीन तयार करण्यासाठीच उभारला गेला; त्याच्याकडे पेनिसिलीनचा कारखाना. दोन खुंट्या ठोकल्या की प्रश्न संपतो, आणि त्यासाठी उरलेल्या दोन जोड्या आठवण्याचीही गरज पडत नाही. आधी सिंद्री-खत ही चारांतील सर्वांत परिचित जोडी पक्की करा — पर्याय (3) सिंद्रीला डब्यांचा कारखाना देतो आणि पर्याय (4) पेनिसिलीनचा, म्हणून दोन्ही तिथेच पडतात. मग रेल्वेच्या दोन कारखान्यांची फोड करा; प्रश्न प्रत्यक्षात एवढेच काम मागतो. चित्तरंजन इंजिने बनवते आणि पेरांबूर डबे. पर्याय (1) नेमकी हीच जोडी उलटी करून चित्तरंजनला डब्यांचा आणि पेरांबूरला इंजिनांचा कारखाना देतो, म्हणून तो पडतो आणि पर्याय (2) एकटा उभा राहतो. चित्तरंजन आणि पेरांबूर यांतील हा भेदच या प्रश्नाचा गाभा आहे, आणि लक्षात ठेवण्याजोगी खूण सोपी आहे — चित्तरंजन ओढते आणि पेरांबूर वाहते.

• (1)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) — याच सापळ्याभोवती संपूर्ण प्रश्न बांधला आहे, आणि अर्धवट तयारी असलेला उमेदवार नेमका हाच पर्याय भरतो. सिंद्री व पिंपरी — खत आणि पेनिसिलीन — या दोन्ही जोड्या तो बरोबर देतो आणि मधल्या रेल्वेच्या दोन कारखान्यांची अदलाबदल करून चित्तरंजनला डब्यांचा आणि पेरांबूरला इंजिनांचा कारखाना देतो. हे नेमके उलटे आहे: पश्चिम बंगालमधील चित्तरंजन लोकोमोटिव्ह वर्क्स इंजिने बांधते आणि चेन्नईजवळील पेरांबूरची इंटिग्रल कोच फॅक्टरी डबे. दोन्ही टोके बरोबर असल्याने वरवरच्या नजरेत हा पर्याय टिकून जातो, आणि फक्त पहिली व शेवटची जोडी तपासणारा उमेदवार त्यात अडकतो. जोड्यांच्या प्रश्नात प्रश्न काढणाऱ्याने जी जोडी मुद्दाम अवघड केली आहे ती तपासावी, आपल्याला आधीच माहीत असलेल्या जोड्या नव्हे.
• (3)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (iii) — इथे प्रत्येक जोडी सरकलेली आहे. सिंद्रीला डब्यांचा कारखाना, चित्तरंजनला खताचा, पेरांबूरला पेनिसिलीनचा आणि पिंपरीला रेल्वे इंजिनांचा. महाराष्ट्रातील उमेदवाराला यातील शेवटची जोडी सर्वांत उघडपणे चुकीची दिसते: पुणे जिल्ह्यातील पिंपरी हे हिंदुस्तान अँटिबायोटिक्सचे आणि देशातील सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिल्या पेनिसिलीन निर्मितीचे ठिकाण आहे; तिथे रेल्वे इंजिनांचा कारखाना कधीच नव्हता. खात्रीने माहीत असलेली एकच स्थानिक नोंद संपूर्ण क्रमरचना बाद करते — म्हणूनच अखिल भारतीय वाटणाऱ्या प्रश्नांसाठीही प्रादेशिक भूगोलाची उजळणी उपयोगी पडते.
• (4)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i) — रेल्वेचे दोन्ही कारखाने हा पर्याय बरोबर देतो — चित्तरंजनला इंजिने, पेरांबूरला डबे — आणि मग उरलेल्या दोघांची अदलाबदल करून सिंद्रीला पेनिसिलीनचा व पिंपरीला खताचा कारखाना देतो. म्हणजे तो नेमक्या सर्वांत सोप्या जोडीवर पडतो: सुरुवातीच्या सार्वजनिक क्षेत्राच्या कहाणीत सिंद्री आणि खत ही सर्वाधिक वेळा उच्चारली जाणारी जोडी आहे — दामोदर खोऱ्यातील कोळसा पट्ट्याशेजारी उभारलेला हा प्रकल्प भारतातील खत उद्योगाची सुरुवात मानला जातो. हा पर्याय म्हणजे पर्याय (1) चे आरशातले प्रतिबिंब — जिथे प्रश्न अवघड आहे तिथे बरोबर आणि जिथे सोपा आहे तिथे चूक — आणि अडचण नेहमी आपल्याला अवघड वाटणाऱ्या जोड्यांतच असणार असे गृहीत धरणाऱ्यांना तो पकडतो.

या प्रश्नातील चारही ठिकाणे 1947 नंतरच्या शासनप्रणीत औद्योगिकीकरणाच्या पहिल्या मोठ्या रेट्यातली आहेत — 1948 व 1956 च्या औद्योगिक धोरण ठरावांनी अर्थव्यवस्थेची शिखरस्थाने सार्वजनिक क्षेत्रासाठी राखून ठेवली आणि सुरुवातीच्या पंचवार्षिक योजनांनी ती व्यापणारे प्रकल्प उभे केले. या गुंतवणुकीचा नकाशा लक्षात ठेवण्यासारखा आहे. अवजड अभियांत्रिकी व धातू उद्योग कोळसा आणि लोहखनिज जिथे होते तिकडे, म्हणजे पूर्वेकडील पट्ट्यात गेले: दुसऱ्या योजनेतील राउरकेला, भिलाई व दुर्गापूरचे पोलाद प्रकल्प, दामोदरच्या कोळसा पट्ट्यावरील सिंद्रीचा खत कारखाना, आसनसोल भागातील चित्तरंजन लोकोमोटिव्ह वर्क्स आणि रांचीचा अवजड यंत्रनिर्मिती प्रकल्प. रेल्वेच्या कार्यशाळा जिथे जाळे व कुशल कामगार होते तिथे बसल्या, आणि म्हणून डब्यांचा कारखाना मद्रासबाहेरील पेरांबूरला गेला. देशात प्रतिजैविकांची क्षमताच नसल्यामुळे औषधनिर्मिती हा मोक्याचा उद्योग ठरला आणि तो पुणे जिल्ह्यातील पिंपरीला हिंदुस्तान अँटिबायोटिक्सच्या रूपाने, तर नंतर ऋषिकेशला इंडियन ड्रग्ज अँड फार्मास्युटिकल्सच्या रूपाने आला. प्रत्येक ठिकाणी तर्क एकच होता: खासगी भांडवल जे उभारणार नाही ते राज्याने उभारायचे, आणि कच्चा माल किंवा कौशल्य जिथे आधीच आहे तिथेच उभारायचे.

एमपीएससी या यादीकडे पुन्हा पुन्हा वळते, कारण ती एकाच वेळी दोन कामे करते — योजनाकाळाचा आर्थिक इतिहास तपासते आणि त्याच वेळी अखिल भारतीय यादीत महाराष्ट्रातले एक ठिकाण, इथे पिंपरी, सरकवते; ते राज्यातील उमेदवाराला तोंडपाठ असावे अशी अपेक्षा असते. प्रश्नाला हवा असलेला विचार साधा सहचर्याचा आहे, पण अडचण मुद्दाम एकाच जागी ठेवली आहे: रेल्वेचे दोन कारखाने. चित्तरंजन व पेरांबूर ही दोन्ही त्याच दशकातली रेल्वे उत्पादनाची गावे, दोन्ही सार्वजनिक क्षेत्रातली, दोन्ही एकाच दमात आठवणारी — आणि चारांपैकी दोन पर्याय केवळ त्यांच्या वाटणीतच एकमेकांपासून वेगळे होतात. म्हणून या प्रश्नाचे कार्यक्षम वाचन असे: प्रश्न काढणाऱ्याने जी जोडी अवघड केली आहे ती शोधून तिचा आधी निर्णय घ्या, आधीच माहीत असलेल्या जोड्यांची उजळणी करत बसू नका. गुणांच्या गणितातही याला अर्थ आहे — जोड्यांचा प्रश्न सर्व-किंवा-काही-नाही असतो, आणि चुकीच्या उत्तराला एक चतुर्थांश गुण वजा होत असल्याने दोन्ही टोकांना बरोबर पण मधोमध चुकलेल्या पर्यायाची किंमत संपूर्ण चुकलेल्या पर्यायाइतकीच पडते.

• आजच्या झारखंडमधील धनबाद परिसरातील सिंद्री हे भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिल्या मोठ्या खत कारखान्याचे ठिकाण; दामोदर खोऱ्यातील कोळसा पट्ट्यावर तो उभारला गेला आणि पुढे फर्टिलायझर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाच्या अखत्यारीत चालवला गेला.
• पश्चिम बंगालच्या आसनसोल पट्ट्यातील चित्तरंजन लोकोमोटिव्ह वर्क्स रेल्वे इंजिनांच्या बाबतीत भारत स्वयंपूर्ण व्हावा या हेतूने उभारले गेले आणि सुरुवातीच्या सार्वजनिक क्षेत्र कार्यक्रमातील तोच इंजिन प्रकल्प आहे.
• चेन्नईच्या उत्तर टोकावरील पेरांबूर येथील इंटिग्रल कोच फॅक्टरी हा भारतीय रेल्वेचा डबे बांधणारा कारखाना — चित्तरंजनचा जोडीदार, पण इंजिने नव्हे तर डबे बांधणारा.
• पुणे जिल्ह्यातील पिंपरी येथील हिंदुस्तान अँटिबायोटिक्स हा भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिला औषधनिर्मिती प्रकल्प, देशातच पेनिसिलीन तयार करण्यासाठी उभारलेला, आणि सुरुवातीच्या सार्वजनिक प्रकल्पांच्या या ठरावीक यादीतील महाराष्ट्राची नोंद.
• या चारही प्रकल्पांमागची चौकट म्हणजे 1948 व 1956 चे औद्योगिक धोरण ठराव आणि पहिल्या दोन पंचवार्षिक योजना, ज्यांनी मूलभूत व मोक्याचे उद्योग शासनासाठी राखून ठेवले आणि कोळसा, खनिज, रेल्वे जोडणी किंवा कौशल्य जिथे आधीच उपलब्ध होते तिथेच नवे प्रकल्प बसवले.

• चित्तरंजन व पेरांबूर यांची अदलाबदल करणे — दोन्ही एकाच काळातील रेल्वे उत्पादनाची गावे असून चारांपैकी दोन पर्याय याच एका चुकीवर उभे आहेत; चित्तरंजन इंजिन बनवते आणि पेरांबूर डबा, एवढे लक्षात ठेवावे
• फक्त आधीच माहीत असलेल्या जोड्या तपासणे: दोन्ही टोकांना बरोबर आणि मधोमध चुकलेला पर्याय हा जोड्यांच्या प्रश्नातील सर्वांत नेहमीचा सापळा असून वरवरच्या तपासणीत तो टिकून जातो
• पिंपरीच्या हिंदुस्तान अँटिबायोटिक्स या पेनिसिलीन प्रकल्पाची ऋषिकेशच्या नंतरच्या सार्वजनिक औषध प्रकल्पाशी किंवा त्याच भागातील खासगी औषध कंपन्यांशी गल्लत करणे
• सिंद्री चुकीच्या राज्यात ठेवणे — उभारणीच्या वेळी ते बिहारमध्ये होते आणि आज झारखंडमध्ये आहे; या भागातील प्रश्न याच मार्गाने गुंतागुंतीचे केले जातात

योजनाकाळातील स्थळ-उद्योग जोड्यांवर बेतलेले जोड्यांचे प्रश्न एमपीएससीला आवडतात, कारण ते उजळणीच्या एका कोष्टकावरून सुटतात आणि अखिल भारतीय यादीत महाराष्ट्रातले एखादे ठिकाण सामावून घेता येते — इथे पिंपरी, तर अन्यत्र ट्रॉम्बे, चेंबूर किंवा एमआयडीसी वसाहती. हाच संच वेगवेगळ्या जुळण्यांसह पुन्हा येण्याची अपेक्षा ठेवावी. यूपीएससी योजनाकाळ स्थळांऐवजी धोरणातून विचारते: एखाद्या विशिष्ट योजनेची उद्दिष्टे, महालनोबिस प्रतिमानामागचा तर्क, 1956 च्या ठरावातील उद्योगांचे वर्गीकरण. म्हणजे दोन्ही परीक्षा देणाऱ्याने एमपीएससीसाठी स्थळ-उद्योग कोष्टक आणि यूपीएससीसाठी प्रत्येक योजनेमागे 'तिला काय साधायचे होते व ते साधले का' असे एक वाक्य तयार ठेवावे. दोन्ही मिळून वाटतात तेवढे काम नाही, कारण हे प्रकल्प म्हणजे नकाशावर दिसणाऱ्या योजनाच आहेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  स्वातंत्र्यानंतर उभारलेल्या सार्वजनिक क्षेत्रातील सुरुवातीच्या रेल्वे उत्पादन प्रकल्पांपैकी एक असलेली इंटिग्रल कोच फॅक्टरी खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी आहे ?

  • (a)चित्तरंजन, पश्चिम बंगाल
  • (b)पेरांबूर, तमिळनाडू
  • (c)कपूरथला, पंजाब
  • (d)वाराणसी, उत्तर प्रदेश

  उत्तर(b) पेरांबूर, तमिळनाडू — चेन्नईच्या उत्तर टोकावरील इंटिग्रल कोच फॅक्टरी भारतीय रेल्वेसाठी डबे बांधते. पश्चिम बंगालमधील चित्तरंजन हा इंजिनांचा कारखाना आहे, तर कपूरथला व वाराणसी येथे नंतरच्या काळातील रेल्वे उत्पादन प्रकल्प आहेत; म्हणजे चारही खरीखुरी रेल्वे उत्पादनाची गावे असून प्रश्न कोणते उत्पादन कोणाचे यावरच फिरतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पेनिसिलीन निर्मितीसाठी भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील पहिला प्रकल्प म्हणून स्थापन झालेली हिंदुस्तान अँटिबायोटिक्स लिमिटेड महाराष्ट्रातील खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी आहे ?

  • (a)ट्रॉम्बे
  • (b)चेंबूर
  • (c)पिंपरी
  • (d)नाशिक

  उत्तर(c) पिंपरी — पुणे जिल्ह्यातील या ठिकाणी प्रतिजैविकांची देशांतर्गत क्षमता उभी करण्यासाठी हिंदुस्तान अँटिबायोटिक्सची स्थापना झाली, आणि सिंद्री, चित्तरंजन व पेरांबूर यांच्याबरोबर सुरुवातीच्या सार्वजनिक प्रकल्पांच्या ठरावीक यादीत तेच नाव येते. ट्रॉम्बे व चेंबूर मुंबईतील खत व तेलशुद्धीकरण संकुलाशी जोडलेली आहेत, तर नाशिक हे सुरक्षा मुद्रणालयासह नंतरच्या औद्योगिक विकासासाठी ओळखले जाते.