MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 87 / 100

योग्य उत्तर — पर्याय (3), जोस अँटोनियो कास्ट रिस्ट. व्यवसायाने वकील आणि चिलीच्या रिपब्लिकन पक्षाचे नेते असलेल्या कास्ट यांनी डिसेंबर 2025 मध्ये झालेल्या अध्यक्षीय निवडणुकीची निर्णायक फेरी जिंकली, जिनेट हारा यांचा पराभव केला, आणि मार्च 2026 मध्ये व्हाल्पाराइसो येथे 2026-2030 या कार्यकाळासाठी शपथ घेतली. त्यांनी गॅब्रिएल बोरीक यांच्याकडून सूत्रे घेतली — बोरीक यांचा चार वर्षांचा एकच कार्यकाळ 2022 पासून चालला होता — आणि प्रश्नातील '38 वे' हा क्रमांक याच उत्तराधिकारातून येतो. हा निकाल लोकशाही परतल्यानंतरचे चिलीच्या राजकारणातील सर्वांत तीव्र उजवे वळण म्हणून नोंदवला गेला. कास्ट यांच्या प्रचाराचा गाभा तीन आश्वासनांचा होता आणि तीच त्यांनी शपथविधीच्या भाषणातही मांडली — स्थलांतरावर कडक नियंत्रण, अर्थव्यवस्थेच्या वाढीचा वेग वाढवणे, आणि वाढत्या गुन्हेगारीविरुद्ध कारवाई. त्यांचा स्वतःचा राजकीय प्रवासही या निकालाला वेगळे वजन देतो — मागील अध्यक्षीय निवडणुकीत तेच 2021 च्या निर्णायक फेरीत बोरीक यांच्याकडून हरले होते, म्हणजे 2025 च्या लढतीने आधीचा पराभव उलटवला. हा शुद्ध स्मरणाचा प्रश्न आहे; इथे तर्काने पोहोचण्याची वाट नाही. नाव चालू घडामोडींच्या टिपणात असेल तर गुण मिळतो, नसेल तर नाही. तरीही तयार उमेदवारासाठी तो सोडवण्याजोगा राहतो, कारण उरलेले तिन्ही पर्याय हे आधीच्या काळातील चिलीचे माजी राष्ट्राध्यक्षच आहेत — म्हणजे प्रश्न प्रत्यक्षात 'सर्वांत अलीकडचे सत्तांतर तुम्हाला ठाऊक आहे का?' एवढेच विचारतो. बोरीक मार्च 2026 पर्यंत पदावर होते हे माहीत असेल तर पर्याय (1) बाद होतो; पिनेरा व लागोस हे आधीच्या दशकांतले आहेत हे माहीत असेल तर पर्याय (2) व (4) त्यांच्यामागून जातात, आणि नवे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून पर्याय (3) एकटाच उरतो. एक तपशील नोंदवण्यासारखा आहे — प्रश्नपत्रिकेत नाव 'जोस अँटोनियो कास्ट रिस्ट' असे, म्हणजे वडिलांचे व आईचे अशी दोन्ही आडनावे धरून छापले आहे. स्पॅनिश भाषिक देशांत नाव लिहिण्याची हीच पद्धत आहे, आणि बातम्यांत सामान्यतः फक्त पहिले आडनाव — कास्ट — वापरले जाते. दोन आडनावांमुळे नाव अनोळखी वाटून पर्याय टाळण्याची चूक करू नये.

• (1)गॅब्रिएल बोरीक — बोरीक हे कास्ट यांचे लगेच आधीचे राष्ट्राध्यक्ष होते; त्यांचा चार वर्षांचा कार्यकाळ 2022 मध्ये सुरू होऊन मार्च 2026 मध्ये संपला. विद्यार्थी चळवळीतून पुढे आलेले आणि पदभार घेतेवेळी चिलीच्या इतिहासातील सर्वांत तरुण राष्ट्राध्यक्ष म्हणून त्यांचे नाव जगभर पोहोचले होते, त्यामुळे हाच पर्याय सर्वाधिक ओळखीचा वाटतो — आणि नेमक्या त्यामुळेच तो सर्वांत धोकादायक आहे. चालू घडामोडींच्या प्रश्नात 'सर्वांत परिचित नाव' आणि 'सध्याचे पदाधिकारी' या दोन गोष्टी वेगळ्या असू शकतात.
• (2)सेबॅस्टियन पिनेरा — पिनेरा हे चिलीचे राष्ट्राध्यक्ष दोनदा राहिले — 2010 ते 2014 आणि पुन्हा 2018 ते 2022 — म्हणजे दोन्ही कार्यकाळ सलग नव्हते, कारण चिलीच्या राज्यघटनेनुसार लगेचच्या पुढच्या कार्यकाळासाठी पुनर्निवड करता येत नाही. फेब्रुवारी 2024 मध्ये हेलिकॉप्टर अपघातात त्यांचे निधन झाले, त्यामुळे 2026 मध्ये पदभार घेणे शक्यच नव्हते. एखाद्या नेत्याचे निधन झाल्याची बातमीही चालू घडामोडींचा भाग असते आणि ती लक्षात असेल तर असे पर्याय क्षणात बाद करता येतात.
• (4)रिकार्डो लागोस — लागोस हे 2000 ते 2006 या काळात चिलीचे राष्ट्राध्यक्ष होते — म्हणजे प्रश्नातील घटनेच्या दोन दशकांहून अधिक आधी. लष्करी राजवटीनंतरच्या संक्रमणकाळातील ते एक प्रमुख नेते मानले जातात. या पर्यायाचे कामच 'चिलीचे राष्ट्राध्यक्ष' म्हणून ओळखीचे वाटणारे आणखी एक नाव पुरवणे हे आहे; प्रश्नाला मात्र सर्वांत अलीकडचे सत्तांतर हवे आहे, कोणतेही ओळखीचे नाव नव्हे.

चिलीची शासनपद्धती अध्यक्षीय आहे. राष्ट्राध्यक्ष हा राष्ट्रप्रमुख व शासनप्रमुख असतो, त्याची निवड थेट जनतेतून चार वर्षांसाठी होते, आणि लगेचच्या पुढच्या कार्यकाळासाठी पुनर्निवड करता येत नाही — म्हणूनच पिनेरांसारख्या नेत्याचे दोन कार्यकाळ मध्ये खंड पडून येतात. पहिल्या फेरीत कोणालाही निम्म्याहून अधिक मते मिळाली नाहीत तर पहिल्या दोन उमेदवारांमध्ये निर्णायक फेरी होते; 2025 च्या निवडणुकीतही तेच घडले. एक भौगोलिक तपशील परीक्षेच्या दृष्टीने उपयुक्त आहे — चिलीची राजधानी सांतियागो असली तरी राष्ट्रीय काँग्रेस व्हाल्पाराइसो या बंदरशहरात बसते, आणि शपथविधीसारखे समारंभ तिथे होतात. राजधानी आणि कायदेमंडळाचे ठिकाण वेगवेगळे असणारा हा जगातील मोजक्या देशांपैकी एक आहे. चिलीचे भारताच्या दृष्टीने महत्त्व मुख्यतः खनिजांचे आहे. तांब्याचे जगातील सर्वांत मोठे उत्पादक असलेला हा देश लिथियमचाही प्रमुख उत्पादक आहे; अटाकामा वाळवंटातील क्षारमय पाणथळे अर्जेंटिना व बोलिव्हियासह 'लिथियम त्रिकोण' बनवतात. विद्युत वाहने व बॅटरीच्या पुरवठासाखळीच्या संदर्भात हे नाव वारंवार येते.

जागतिक घडामोडींच्या प्रश्नांमध्ये राष्ट्रप्रमुखांची नावे हा सर्वांत अस्थिर घटक आहे — तो दर काही महिन्यांनी बदलतो, आणि म्हणून त्याची तयारी पाठांतराने नव्हे, नियमित नोंदवहीने करावी लागते. उपयुक्त पद्धत अशी: परीक्षेच्या आधीच्या बारा-अठरा महिन्यांत ज्या देशांत सत्तांतर झाले त्यांची एक यादी करावी, आणि प्रत्येकासमोर जाणारा नेता, येणारा नेता, महिना व एका ओळीत त्या निकालाचा अर्थ एवढेच लिहावे. चिलीच्या बाबतीत ती ओळ अशी — बोरीक बाहेर, कास्ट आत, डिसेंबर 2025 ची निर्णायक फेरी, आणि निकालाचा अर्थ म्हणजे उजवीकडे झुकलेले वळण. या प्रश्नाची रचना आयोगाच्या एका सवयीचीही आठवण करून देते. चारही पर्याय एकाच देशाचे राष्ट्राध्यक्ष आहेत, म्हणजे 'हा देश कोणता' एवढ्या ओळखीने काहीही मिळत नाही; निर्णय फक्त कालक्रमाने होतो. अशा प्रश्नांत सर्वांत उपयुक्त एकच वाक्य असते — 'या पदावर आत्ता कोण आहे आणि त्याच्या आधी कोण होता?' ही दोन नावे माहीत असतील तर उरलेली नावे कितीही ओळखीची असली तरी त्रास देत नाहीत. मराठी स्तंभातील नावांच्या लिप्यंतरणाकडेही लक्ष द्यावे. 'जोस अँटोनियो कास्ट रिस्ट', 'गॅब्रिएल बोरीक', 'सेबॅस्टियन पिनेरा' — इंग्रजी वृत्तपत्रांतील स्पेलिंगपेक्षा ही रूपे वेगळी दिसतात, आणि परदेशी नावे मराठीत वाचायची सवय नसेल तर ओळखीचे नावही क्षणभर अनोळखी वाटते. तयारी करताना नावे दोन्ही लिपींत लिहून ठेवणे हा यावरचा साधा उपाय आहे.

• चिलीच्या रिपब्लिकन पक्षाचे नेते जोस अँटोनियो कास्ट रिस्ट यांनी डिसेंबर 2025 ची अध्यक्षीय निर्णायक फेरी जिनेट हारा यांच्याविरुद्ध जिंकली आणि मार्च 2026 मध्ये व्हाल्पाराइसो येथे 2026-2030 या कार्यकाळासाठी शपथ घेतली
• त्यांनी गॅब्रिएल बोरीक यांच्याकडून सूत्रे घेतली, जे 2022 पासून राष्ट्राध्यक्ष होते; याच बोरीक यांच्याकडून कास्ट 2021 च्या मागील निर्णायक फेरीत पराभूत झाले होते
• सेबॅस्टियन पिनेरा यांनी 2010-2014 व 2018-2022 असे दोन खंडित कार्यकाळ पूर्ण केले आणि फेब्रुवारी 2024 मध्ये हेलिकॉप्टर अपघातात त्यांचे निधन झाले; रिकार्डो लागोस 2000 ते 2006 या काळात राष्ट्राध्यक्ष होते
• चिलीचा राष्ट्राध्यक्ष थेट जनतेतून चार वर्षांसाठी निवडला जातो, लगेचच्या पुढच्या कार्यकाळासाठी पुनर्निवड करता येत नाही, आणि पहिल्या फेरीत कोणालाही निम्म्याहून अधिक मते न मिळाल्यास पहिल्या दोन उमेदवारांमध्ये निर्णायक फेरी होते
• चिली हा तांब्याचा जगातील सर्वांत मोठा उत्पादक आणि लिथियमचाही प्रमुख उत्पादक देश आहे; अटाकामा वाळवंटातील क्षारमय पाणथळे अर्जेंटिना व बोलिव्हियासह लिथियम त्रिकोण बनवतात

• प्रश्नात दिलेला क्रमांक — इथे '38 वे' — पडताळण्यात वेळ घालवणे. उत्तर ठरवणारा घटक क्रमांक नसून 'सर्वांत अलीकडे कोण पदावर आले' हा असतो, आणि चारही पर्याय एकाच देशाचे असल्याने क्रमांकाचा उपयोग नाही
• सर्वाधिक ओळखीचे नाव म्हणजे सध्याचे पदाधिकारी असे गृहीत धरणे. बोरीक यांचे नाव जागतिक बातम्यांत अधिक पोहोचले होते, पण प्रश्नाच्या वेळी ते माजी राष्ट्राध्यक्ष झाले होते
• दोन आडनावांमुळे नाव अनोळखी वाटून तो पर्याय टाळणे. स्पॅनिश भाषिक देशांत वडिलांचे व आईचे अशी दोन्ही आडनावे लिहिली जातात; बातम्यांत सामान्यतः पहिलेच आडनाव वापरले जाते
• मराठीतील लिप्यंतरणामुळे परदेशी नाव ओळखू न येणे. नावे मराठी व इंग्रजी दोन्ही लिपींत नोंदवून ठेवली नसतील, तर परिचित नावही प्रश्नपत्रिकेत नवे वाटते

राष्ट्रप्रमुखांवरचे प्रश्न दोन साच्यांत येतात. पहिला याच प्रश्नासारखा थेट — 'अमुक देशाचे नवे राष्ट्राध्यक्ष कोण?' आणि तिथे चारही पर्याय बहुधा त्याच देशाचे माजी वा विद्यमान नेते असतात, त्यामुळे देशाची ओळख कामी येत नाही. दुसरा साचा जोड्यांचा — देश एका स्तंभात व नेते दुसऱ्या स्तंभात; तिथे एक-दोन जोड्या पक्क्या असल्या तरी उरलेल्या पर्यायांच्या रचनेवरून प्रश्न सुटतो. तिसरा, थोडा कमी वारंवार येणारा प्रकार म्हणजे निवडणुकीच्या पद्धतीवरचा प्रश्न — निर्णायक फेरी, कार्यकाळाची लांबी, पुनर्निवडीवरील बंधन. या तिन्हींसाठी उपयुक्त तयारी म्हणजे 'देश-नेता-पद ग्रहण केल्याचा महिना' अशा तीन स्तंभांची चालू यादी ठेवणे आणि दर महिन्याला ती अद्ययावत करणे; अशा प्रश्नांची तयारी साठवून एकदम करता येत नाही.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  चिलीच्या राज्यघटनेनुसार राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीविषयी खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे ?

  • (a)राष्ट्राध्यक्ष सहा वर्षांसाठी निवडला जातो व लगेच पुनर्निवड होऊ शकते
  • (b)राष्ट्राध्यक्ष थेट जनतेतून चार वर्षांसाठी निवडला जातो व लगेचच्या पुढच्या कार्यकाळासाठी पुनर्निवड होऊ शकत नाही
  • (c)राष्ट्राध्यक्षाची निवड राष्ट्रीय काँग्रेस करते
  • (d)राष्ट्राध्यक्ष आजीवन पदावर राहतो

  उत्तर(b) चिलीचा राष्ट्राध्यक्ष थेट जनतेतून चार वर्षांसाठी निवडला जातो आणि लगेचच्या पुढच्या कार्यकाळासाठी त्याला पुनर्निवड लढवता येत नाही — म्हणूनच सेबॅस्टियन पिनेरा यांचे 2010-2014 व 2018-2022 असे दोन कार्यकाळ मध्ये खंड पडून आले. पहिल्या फेरीत कोणालाही निम्म्याहून अधिक मते न मिळाल्यास पहिल्या दोन उमेदवारांमध्ये निर्णायक फेरी होते.

• सराव — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  जगातील सर्वांत मोठा तांबे उत्पादक असलेला आणि अर्जेंटिना व बोलिव्हियासह 'लिथियम त्रिकोण' बनवणारा देश खालीलपैकी कोणता ?

  • (a)पेरू
  • (b)ब्राझील
  • (c)चिली
  • (d)व्हेनेझुएला

  उत्तर(c) चिली — तांब्याचे जगातील सर्वांत मोठे उत्पादन याच देशात होते, आणि अटाकामा वाळवंटातील क्षारमय पाणथळे अर्जेंटिना व बोलिव्हियातील साठ्यांसह लिथियम त्रिकोण बनवतात. पेरूही मोठा तांबे उत्पादक आहे पण पहिल्या क्रमांकावर नाही, ब्राझील लोहखनिजासाठी ओळखला जातो, आणि व्हेनेझुएला मुख्यतः खनिज तेलासाठी.