MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 7 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i). हा प्रश्न एका जोडीवर सुटत नाही, आणि तो का सुटत नाही हेच इथे शिकण्यासारखे आहे. बहुतेकांना लावता येतील अशा दोन जोड्यांपासून सुरुवात करा. काशीत स्थायिक झालेल्या विद्वान ब्राह्मण भट्ट घराण्यातील कमलाकर भट्ट याने सतराव्या शतकाच्या पूर्वार्धात निर्णयसिंधू लिहिला — धर्मशास्त्राचा असा निबंधग्रंथ, जो कर्मकांड व आचारविषयक निर्णयांबाबत भारताच्या मोठ्या भागात प्रमाणभूत मानला जाऊ लागला. म्हणजे (c)-(ii). कृष्णदास कविराजाने चैतन्यचरितामृत लिहिले — गौडीय वैष्णव परंपरेतील चैतन्यांचे मोठे चरित्र, जे बंगालीत असले तरी घट्ट संस्कृत आधारावर उभे आहे आणि मुघलकालीन पंडिती वाङ्मयाबरोबरच अभ्यासले जाते. म्हणजे (d)-(i). आता या दोन जोड्या प्रत्यक्षात काय उडवतात ते पाहा: पर्याय (1) व (3) पडतात, पण पर्याय (2) आणि (4) या दोन्हींत (c)-(ii) व (d)-(i) याच जोड्या आहेत. म्हणजे सर्वांत सुरक्षित दोन जोड्यांनी प्रश्न ठरतच नाही. तो ठरतो तिसऱ्या जोडीने. काशीच्याच धर्मशास्त्रीय वर्तुळातील अनंतदेव हा संस्कारकौस्तुभाचा कर्ता — संस्कारांवरचा हा भाग त्याच्या मोठ्या स्मृतिकौस्तुभाचाच एक विभाग आहे. म्हणून (a)-(iv), आणि पर्याय (4) नेमके याच्या विरुद्ध जाऊन अनंतदेवाला मनोरमा देतो. त्यामुळे पर्याय (2) एकटा उरतो, आणि गंगाधराच्या वाट्याला मनोरमा येते ती स्वतंत्र आठवणीने नव्हे तर एकास-एक जुळणीच्या गणिताने — कोणत्याही जोड्या-स्तंभातील सर्वांत अपरिचित नाव उमेदवाराने याच पद्धतीने लावावे अशी अपेक्षा असते. यातून घ्यायचा धडा असा: खात्रीच्या जोडीची किंमत ती किती पर्याय उडवते एवढीच असते. उरलेल्या दोन्ही पर्यायांत सारख्याच असलेल्या दोन खात्रीच्या जोड्या काहीही मिळवून देत नाहीत; प्रत्यक्षात आठवावी लागते ती जोडी, जिच्यावर टिकून राहिलेले पर्याय एकमेकांशी भांडतात. ती जोडी आधी शोधली की अनेकदा लक्षात येते — संपूर्ण प्रश्न एकाच नावावर फिरत असतो.

• (1)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) — दोन्ही स्तंभ वरून खाली जसेच्या तसे जुळवणारी ही रचना असून तिच्यातील प्रत्येक जोडी सरकलेली आहे. अनंतदेवाला चैतन्यचरितामृत, गंगाधराला निर्णयसिंधू, कमलाकर भट्टाला मनोरमा आणि कृष्णदास कविराजाला संस्कारकौस्तुभ दिले आहे. यांतील दोन चुका स्वतंत्रपणेच निर्णायक आहेत: चैतन्यचरितामृत कृष्णदास कविराजापासून आणि निर्णयसिंधू कमलाकर भट्टापासून वेगळे करता येत नाही, आणि याच दोन जोड्या या यादीत सर्वांत भक्कम आहेत. सापळ्याचा आकारही लक्षात ठेवा — (i), (ii), (iii), (iv) असा नीट क्रमाने उतरणारा पर्याय नेटका दिसतो आणि घाईतल्या उमेदवाराच्या पेन्सिलीखाली सर्वांत आधी येतो; प्रश्न काढणारे नेमके म्हणूनच त्याला सापळा म्हणून वापरतात.
• (3)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (iii) — चारही जोड्या चुकीच्या. अनंतदेवाला निर्णयसिंधू, गंगाधराला चैतन्यचरितामृत, कमलाकर भट्टाला संस्कारकौस्तुभ आणि कृष्णदास कविराजाला मनोरमा दिली आहे. सर्वांत जलद बळी ठरते ती दुसरी जोडी: चैतन्यचरितामृत हे गौडीय वैष्णव परंपरेत लिहिले गेलेले चैतन्यांचे भक्तिचरित्र असून त्याचे कर्तृत्व कृष्णदास कविराजाकडे आहे, ही या संपूर्ण भागातील मोजक्या पूर्ण विश्वासार्ह नोंदींपैकी एक आहे. तो ग्रंथ त्याच्यापासून हलवणारा कोणताही पर्याय उरलेल्या तीन जोड्या न बघताच खोडता येतो.
• (4)(a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (ii), (d) - (i) — याच पर्यायासाठी प्रश्न बांधलेला आहे, आणि कमकुवत उमेदवारापेक्षा चांगली तयारी असलेल्या उमेदवाराला त्याचा धोका जास्त आहे. ज्या दोन जोड्यांबद्दल खात्री बाळगणे सर्वांत सोपे — कमलाकर भट्ट व निर्णयसिंधू, कृष्णदास कविराज व चैतन्यचरितामृत — त्या दोन्ही तो जशाच्या तशा ठेवतो, म्हणून उमेदवार जी जी तपासणी करण्याची शक्यता आहे ती ती तो पार करतो. आणि मग उरलेली दोन नावे अदलाबदल करून अनंतदेवाला मनोरमा व गंगाधराला संस्कारकौस्तुभ देतो. अनंतदेवाचा संस्कारकौस्तुभ — त्याच्या स्मृतिकौस्तुभाचा भाग असलेला संस्कारांवरील प्रबंध — हाच प्रश्न निकाली काढतो, आणि तीच एक जोडी उमेदवाराला अनुमानाने नव्हे तर माहितीनेच लावावी लागते.

मुघल काळात संस्कृत विद्या थांबली नाही; तिने नवी केंद्रे व नवे आश्रयदाते शोधून स्वतःची पुनर्रचना केली, आणि हे सातत्य अभ्यासक्रम स्वतंत्र विषय म्हणूनच पाहतो. काशी हे धर्मशास्त्रीय पांडित्याचे प्रमुख केंद्र बनले, आणि तिथे उत्तरेकडे स्थलांतरित झालेल्या महाराष्ट्रीय ब्राह्मण घराण्यांचा — त्यांत भट्ट व देव ही घराणी — वरचष्मा होता. त्यांची खास निर्मिती म्हणजे निबंधग्रंथ: जुन्या स्मृतिवाङ्मयातील विखुरलेले निर्णय एकत्र करून वापरण्याजोग्या रूपात बांधणारा ग्रंथ. कमलाकर भट्टाचा निर्णयसिंधू आणि अनंतदेवाचा स्मृतिकौस्तुभ — ज्यात संस्कारांवरील संस्कारकौस्तुभ येतो — हे याच प्रकल्पातले. त्याच्या जोडीने वैष्णव संप्रदायांचे भक्तिवाङ्मय वाहत होते, आणि बंगालच्या गौडीय परंपरेतील त्याचे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणजे कृष्णदास कविराजाचे चैतन्यचरितामृत. तिसरा धागा अनुवाद व देवाणघेवाणीचा: अकबराच्या मक्तबखान्याने महाभारताचे फारसी रूपांतर रज्मनामा या नावाने केले, रामायणादी ग्रंथही भाषांतरित झाले, आणि पुढे दाराशुकोहने उपनिषदांचा सिर्र-इ-अकबर हा अनुवाद करवून घेतला व दोन परंपरांच्या संगमावर मजमा-उल-बहरैन लिहिले.

हा प्रश्न नेहमीच्या जोड्या-प्रश्नापेक्षा दोन कारणांनी अवघड आहे, आणि दोन्ही कारणे शिकवणारी आहेत. पहिले म्हणजे सर्वांत सुरक्षित जोड्या इथे काहीच वेगळे करत नाहीत. कमलाकर भट्ट व कृष्णदास कविराज हे दोघे आत्मविश्वासाने लावूनही उमेदवारासमोर दोन पर्याय उभेच राहतात, कारण टिकलेल्या दोन्ही पर्यायांत त्याच जोड्या आहेत. म्हणून जोड्यांच्या प्रश्नात सर्वांत चांगले माहीत असलेल्या जोडीपासून सुरुवात करणे हा कार्यक्षम मार्ग नव्हे; टिकून राहिलेले पर्याय ज्या जोडीवर भांडतात — इथे अनंतदेवाने काय लिहिले — तीच जोडी शोधून तिथेच आठवणीचे बळ खर्च करावे. दुसरे कारण म्हणजे स्तंभातील एक नाव, गंगाधर, या पातळीवर खरोखरच अपरिचित आहे; आणि अशा अपरिचित नोंदीशी प्रामाणिक व्यवहार म्हणजे एकास-एक रचनेलाच ती जागा ठरवू देणे. एकास-एक जुळणीत शेवटची जोडी उरलेल्या तिघांनी आपोआप निश्चित होते आणि तिच्यासाठी स्वतंत्र स्मरणाची गरजच पडत नाही. या पुस्तिकेतील सतराही जोड्या-प्रश्नांना हा गुणधर्म लागू होतो, आणि तो मुद्दाम सराव करण्यासारखा आहे — कारण चार तथ्ये मागताना दिसणारा प्रश्न तो तीन तथ्यांचा करून टाकतो.

• काशीच्या धर्मशास्त्रीय पंडित घराण्यातील कमलाकर भट्ट याने सतराव्या शतकाच्या पूर्वार्धात निर्णयसिंधू रचला; कर्मकांड व आचारविषयक निर्णयांचा हा निबंधग्रंथ उत्तर व पश्चिम भारतात आपल्या प्रकारातील प्रमाणभूत ग्रंथांपैकी एक ठरला.
• त्याच काशीच्या वर्तुळातील अनंतदेवाने संस्कारांवर संस्कारकौस्तुभ लिहिला, जो त्याच्या मोठ्या स्मृतिकौस्तुभाचा भाग आहे — निर्णयसिंधू ज्या निबंधपरंपरेतून आला, त्याच परंपरेतील हा ग्रंथ.
• कृष्णदास कविराजाने चैतन्यचरितामृत लिहिले — चैतन्यांचे प्रमुख गौडीय वैष्णव चरित्र, जे बंगालीत असून त्यात संस्कृत श्लोकांचा घट्ट थर आहे, आणि अभ्यासक्रमात ते मुघलकालीन संस्कृत विद्येबरोबरच हाताळले जाते.
• मुघल काळात धर्मशास्त्रीय पांडित्याचे अग्रगण्य केंद्र काशी होते, आणि तेथील विद्वान वस्तीचा मोठा भाग उत्तरेकडे स्थलांतरित झालेल्या महाराष्ट्रीय ब्राह्मण घराण्यांतून आलेला होता — या अखिल भारतीय दिसणाऱ्या विषयाला महाराष्ट्राशी थेट जोडणारा हा तपशील आहे.
• संस्कृत-फारसी देवाणघेवाण हा या काळातील विद्येचा तिसरा धागा: अकबराच्या अनुवादविभागाने महाभारताचे फारसी रूपांतर रज्मनामा तयार केले, तर दाराशुकोहने उपनिषदांचा सिर्र-इ-अकबर हा अनुवाद करवून घेतला आणि दोन परंपरांच्या संगमावर मजमा-उल-बहरैन लिहिले.

• सर्वांत खात्रीच्या जोडीपासून सुरुवात करताना ती पर्याय वेगळे करते का हे न तपासणे: इथे दोन्ही सुरक्षित जोड्या टिकलेल्या दोन्ही पर्यायांत आहेत आणि काहीच ठरवत नाहीत; प्रश्न प्रत्यक्षात सर्वांत अपरिचित नावावर फिरतो
• (i), (ii), (iii), (iv) असा नीट क्रमाने उतरणारा पर्याय नेटका दिसतो म्हणून निवडणे — हा सापळ्याचा ठरावीक आकार असून इथे तो प्रत्येक जोडीत चुकीचा आहे
• चैतन्यचरितामृत काटेकोर अर्थाने संस्कृत ग्रंथसंग्रहातील आहे असे गृहीत धरणे; ते संस्कृतच्या घट्ट थरावर उभे असलेले बंगाली गौडीय वैष्णव चरित्र आहे आणि त्या काळाच्या विद्येबरोबर त्याची गणना होते
• जोड्यांच्या स्तंभात अपरिचित नाव दिसताच गडबडून जाणे, तर एकास-एक रचनेमुळे शेवटची जोडी उरलेल्या तिघांनी आपोआप निश्चित होते आणि तिच्यासाठी स्वतंत्र आठवणीची गरजच नसते

एमपीएससी हा विषय खोलीऐवजी वाचनाच्या व्याप्तीसाठी वापरते, आणि तीन ओळखीच्या नावांच्या स्तंभात एक अपरिचित नाव घुसडून ते साधते — मग प्रश्नाचा निकाल सर्वांत सोपी जोडी नव्हे तर तिसऱ्या क्रमांकाची सोपी जोडी उमेदवाराला लावता येते का यावर लागतो. मुघलकालीन संस्कृत व भक्तिलेखक, फारसी बखरी आणि अनुवाद प्रकल्प याच जोड्यांच्या रूपात येण्याची अपेक्षा ठेवावी. यूपीएससी हेच शतक अनुवाद चळवळीतून आणि हे ग्रंथ राज्यसंस्थेविषयी व तिच्या धार्मिक धोरणाविषयी काय सांगतात यातून विचारते — तिथे धर्मशास्त्रीय निबंधापेक्षा रज्मनामा व सिर्र-इ-अकबर येण्याची शक्यता कितीतरी अधिक, आणि तेही कोणी काय करवून घेतले याविषयीच्या विधानजोडीच्या रूपात. आश्रयदाता, अनुवादक, ग्रंथ व भाषा असे कोष्टक करून हा काळ तयार केला, तर एकाच पानावरून दोन्ही रचनांना उत्तर मिळते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सतराव्या शतकाच्या पूर्वार्धात काशी येथे रचला गेलेला आणि कर्मकांड व आचारविषयक निर्णयांसाठी व्यापकपणे वापरला जाणारा निर्णयसिंधू हा निबंधग्रंथ खालीलपैकी कोणाचा आहे ?

  • (a)अनंतदेव
  • (b)कमलाकर भट्ट
  • (c)गंगाधर
  • (d)कृष्णदास कविराज

  उत्तर(b) कमलाकर भट्ट — काशीच्या धर्मशास्त्रीय पंडित घराण्यातील हा विद्वान, आणि त्याचा निर्णयसिंधू उत्तर व पश्चिम भारतात आचारविषयक बाबींत प्रमाणभूत ग्रंथांपैकी एक ठरला. त्याच वर्तुळातील अनंतदेवाने संस्कारांवर संस्कारकौस्तुभ लिहिले, तर कृष्णदास कविराज हा बंगालच्या गौडीय वैष्णव भक्तिपरंपरेतील आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अकबराच्या अनुवादविभागात तयार झालेला महाभारताचा फारसी अनुवाद आणि दाराशुकोहने करवून घेतलेला उपनिषदांचा फारसी अनुवाद हे अनुक्रमे कोणत्या नावांनी ओळखले जातात ?

  • (a)रज्मनामा आणि सिर्र-इ-अकबर
  • (b)सिर्र-इ-अकबर आणि मजमा-उल-बहरैन
  • (c)रज्मनामा आणि मजमा-उल-बहरैन
  • (d)अकबरनामा आणि सिर्र-इ-अकबर

  उत्तर(a) रज्मनामा आणि सिर्र-इ-अकबर — रज्मनामा हा अकबराच्या मक्तबखान्यात तयार झालेला फारसी महाभारत, आणि सिर्र-इ-अकबर हा दाराशुकोहच्या पुढाकाराने झालेला उपनिषदांचा अनुवाद. मजमा-उल-बहरैन ही दोन धार्मिक परंपरांच्या संगमावरील दाराशुकोहची स्वतःची रचना आहे, तर अकबरनामा हा अबुल फजलने लिहिलेला अकबराच्या कारकीर्दीचा इतिहास आहे.