MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 6 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv), म्हणजे दोन्ही स्तंभ जसेच्या तसे वरून खाली जुळणारी रचना. वराहमिहीर हा सहाव्या शतकातील, उज्जयिनीशी जोडला जाणारा ज्योतिर्विद. त्याने पंचसिद्धांतिका लिहिली, आणि तिचे नावच तिचा आशय सांगते — त्याच्या आधी प्रचलित असलेल्या पाच ज्योतिषसिद्धांतांचा संक्षेप. बृहत्संहिता व बृहज्जातक हे त्याचेच इतर प्रसिद्ध ग्रंथ. वाग्भट हा वैद्यकीय परंपरेतील; अष्टांगसंग्रह हे त्याचे नाव, कारण त्यात वैद्यकाची आठ अंगांत मांडणी केली आहे. चरक व सुश्रुत यांच्या जोडीने आयुर्वेदाच्या बृहत्त्रयीतले तिसरे नाव तेच. ईश्वरकृष्णाची सांख्यकारिका हा सांख्य दर्शनाचा उपलब्ध असलेला सर्वांत जुना पद्धतशीर ग्रंथ, आणि पुरुष व प्रकृती हे द्वैत सामान्यतः याच ग्रंथातून शिकवले जाते. चौथ्या जोडीत मात्र एक बारकावा आहे आणि तो लपवण्यात अर्थ नाही: वैशेषिक सूत्र हे कणादाचे मानले जाते, आणि प्रश्नपत्रिकेत 'प्रसतपद' असे छापलेले नाव प्रशस्तपाद याचे — तो या सूत्रांचा अभिजात भाष्यकार, पदार्थधर्मसंग्रह या ग्रंथाचा कर्ता, आणि याच भाष्यातून वैशेषिकांचा पदार्थविचार व अणुवाद पुढे गेला. अभ्यासक्रम ज्या अर्थाने ही जोडी वापरतो — म्हणजे त्या ग्रंथाची पद्धतशीर मांडणी करणाऱ्या माणसाशी तो ग्रंथ जोडणे — त्या अर्थाने ती टिकते, आणि आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेत तेच वाचन दिसते. परीक्षेच्या हॉलमध्ये मात्र हा बारकावा सोडवण्याची गरजच नाही, कारण पहिली जोडीच प्रश्न निकाली काढते. वराहमिहीर आणि पंचसिद्धांतिका यांना वेगळे करता येत नाही, आणि छापलेल्या चार पर्यायांपैकी (a)-(i) ही जोडी फक्त एकातच आहे. ती पक्की केली की पर्याय (4) एकटा उरतो — उरलेले तीन पर्याय पंचसिद्धांतिका अनुक्रमे वाग्भटाकडे, ईश्वरकृष्णाकडे व प्रशस्तपादाकडे पाठवतात, आणि यांतील प्रत्येक जोडी ज्योतिषाचा ग्रंथ वैद्यकात किंवा तत्त्वज्ञानात नेणारी, म्हणजे विषयाचीच गल्लत करणारी आहे.

• (1)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (iii) — दोन-दोनच्या स्वच्छ अदलाबदलीचा हा पर्याय एकही जोडी बरोबर देत नाही. वराहमिहिराला वैद्यकाचा अष्टांगसंग्रह आणि वाग्भटाला ज्योतिषाची पंचसिद्धांतिका दिली आहे, आणि पुढे दोन्ही तात्त्विक ग्रंथही अदलाबदल करून वैशेषिक सूत्र ईश्वरकृष्णाकडे व सांख्यकारिका प्रशस्तपादाकडे पाठवली आहे. यातील पहिली अदलाबदल आधी लक्षात यायला हवी, कारण ती विषयाची सीमाच ओलांडते: वराहमिहीर ज्योतिर्विद आणि वाग्भट वैद्य आहे. तात्त्विक जोड्यांबद्दल कितीही शंका असली, तरी पाच ज्योतिषसिद्धांतांच्या संक्षेपाची आणि वैद्यकाच्या आठ अंगांवरील ग्रंथाची अदलाबदल स्वीकारण्याइतकी ती शंका मोठी असू नये.
• (2)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i) — बरोबर रचनेच्या नेमकी उलटी रचना — पहिले नाव शेवटच्या ग्रंथाला, दुसरे तिसऱ्याला, आणि तसेच स्तंभ उलटा चढत जातो. म्हणजे वराहमिहिराला वैशेषिक सूत्र, वाग्भटाला सांख्यकारिका, ईश्वरकृष्णाला अष्टांगसंग्रह आणि प्रशस्तपादाला पंचसिद्धांतिका. इथे प्रत्येक जोडी विषयाची सीमा ओलांडते, आणि म्हणूनच हा पर्याय बाद करायला सर्वांत सोपा आहे: चारही नावे तीन वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील आहेत — ज्योतिष, वैद्यक आणि तत्त्वज्ञान — त्यामुळे कोणते नाव कोणत्या क्षेत्राचे एवढेच माहीत असलेला उमेदवारसुद्धा एकही ग्रंथनाव आठवल्याशिवाय हा पर्याय उडवू शकतो.
• (3)(a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (i), (d) - (ii) — आणखी एक संपूर्ण सरकवाजोडी: वराहमिहिराला सांख्यकारिका, वाग्भटाला वैशेषिक सूत्र, ईश्वरकृष्णाला पंचसिद्धांतिका आणि प्रशस्तपादाला अष्टांगसंग्रह. कोणता ग्रंथ कोणत्या प्रकारचा आहे याकडे सर्वाधिक दुर्लक्ष करणारा हाच पर्याय आहे. त्याचा पर्दाफाश सर्वांत लवकर करणारी जोडी तिसरी — पाच ज्योतिषसिद्धांतांचा संक्षेप असलेली पंचसिद्धांतिका सांख्य दर्शनाच्या आद्य ग्रंथकाराच्या हातात देणे. पर्याय वाचल्यानंतर नव्हे तर वाचण्याआधी चारही ग्रंथ क्षेत्रवार वर्गवारी करून ठेवले, की या जातीचे सापळे नजरेतच कोसळतात.

प्राचीन भारतीय ज्ञानपरंपरा परीक्षेत तीन वेगळ्या प्रवाहांच्या रूपात येते, पण जोड्यांच्या स्तंभात ते एकत्र मिसळलेले असतात; त्यांना वेगळे ओळखता आले की बहुतेक वेळा उत्तर मिळतेच. ज्योतिष व गणिताचा प्रवाह आर्यभटापासून सुरू होतो — आर्यभटीयात ज्यांची कोष्टके आणि पृथ्वीच्या परिवलनाची सूचक मांडणी आहे — पुढे वराहमिहिराची पंचसिद्धांतिका, बृहत्संहिता व बृहज्जातक, मग ब्रह्मगुप्ताचा ब्रह्मस्फुटसिद्धांत आणि नंतर दुसऱ्या भास्कराचा सिद्धांतशिरोमणी. वैद्यकाचा प्रवाह बृहत्त्रयीतून जातो — अंतर्वैद्यकावरील चरकसंहिता, शल्यचिकित्सेवरील सुश्रुतसंहिता, आणि वैद्यकाची आठ अंगांत मांडणी करणारे वाग्भटाचे अष्टांगसंग्रह व अष्टांगहृदय. तत्त्वज्ञानाचा प्रवाह सहा आस्तिक दर्शनांतून जातो आणि प्रत्येकाला एक मूळ ग्रंथ व एक प्रमुख भाष्यकार आहे: सांख्य — ईश्वरकृष्णाची सांख्यकारिका; योग — पतंजलीची योगसूत्रे; न्याय — गौतम; वैशेषिक — कणादाची सूत्रे व प्रशस्तपादाचे भाष्य; मीमांसा — जैमिनी; आणि वेदान्त — बादरायणाचे ब्रह्मसूत्र. अशा तीन कप्प्यांत मांडून ठेवले, की जोड्यांचा स्तंभ तीन गटांवर येऊन थांबतो आणि बहुतेक प्रश्न ग्रंथाच्या नावापेक्षा गटावरच सुटतात.

हा प्रश्न ज्या पद्धतीला बक्षीस देतो ती म्हणजे जुळवण्याआधी वर्गवारी करणे. चारही क्रमरचना वाचायच्या आधी (i)-(iv) स्तंभावर क्षेत्राचे लेबल लावा: पंचसिद्धांतिका — ज्योतिष, अष्टांगसंग्रह — वैद्यक, सांख्यकारिका व वैशेषिक सूत्र — तत्त्वज्ञान. मग तेच लेबल (a)-(d) स्तंभावर लावा. इथले चारांपैकी तीन पर्याय पहिल्याच जोडीत क्षेत्राची सीमा ओलांडतात, म्हणजे एकही ग्रंथनाव आठवल्याशिवायही ते बाद होतात. वेगवेगळ्या विषयांतील नावे मिसळून तयार केलेल्या प्रत्येक जोड्या-प्रश्नाचा हा सर्वसाधारण गुणधर्म आहे, आणि सतरा जोड्या-प्रश्न असलेल्या या पेपरात तो वापरण्यासारखा आहे. शेवटच्या जोडीतील प्रामाणिक अडचणही नोंदवण्यासारखी आहे, कारण चांगली तयारी असलेल्या उमेदवाराला ती दिसते आणि तो क्षणभर थबकतो: वैशेषिक सूत्र कणादाचे आहे आणि प्रशस्तपाद त्याचा भाष्यकार. त्या ग्रंथाच्या पद्धतशीर मांडणीशी सर्वाधिक जोडले गेलेले नाव, या अर्थाने ही जोडी टिकते — आणि तसेही प्रश्नाचा निकाल तिच्यावर लागतच नाही. जिथे संदर्भ वादग्रस्त असतो तिथे शिस्तीचा मार्ग म्हणजे जे वादग्रस्त नाहीत त्या जोड्यांवर उत्तर ठरवणे, आणि इथे तो मार्ग म्हणजे केवळ वराहमिहिरावर उत्तर ठरवणे. शेवटी, पुस्तिकेतील शुद्धलेखनाकडेही लक्ष असू द्या: मराठी स्तंभात प्रशस्तपाद 'प्रसतपद', वैशेषिक सूत्र 'वैषेशीक सुत्र', सांख्यकारिका 'सांख्य कारीका' आणि वाग्भट 'वाग्भट्ट' असे छापले आहे — म्हणजे अक्षरन्अक्षर जुळवण्याऐवजी नावाचा आकार ओळखावा लागतो.

• सहाव्या शतकातील, उज्जयिनीशी जोडला जाणारा वराहमिहीर याने पंचसिद्धांतिका लिहिली — त्याच्या काळाआधी प्रचलित असलेल्या पाच ज्योतिषसिद्धांतांचा संक्षेप — आणि बृहत्संहिता व बृहज्जातक हे ग्रंथही त्याचेच.
• वाग्भटाच्या अष्टांगसंग्रहात वैद्यकाची आठ अंगांत मांडणी आहे, आणि चरकसंहिता व सुश्रुतसंहिता यांच्यासह तो आयुर्वेदाची बृहत्त्रयी बनवतो; अष्टांगहृदय हा ग्रंथही वाग्भटाचाच.
• ईश्वरकृष्णाची सांख्यकारिका हे सांख्य दर्शनाचे उपलब्ध असलेले सर्वांत जुने पद्धतशीर विवेचन असून ते पुरुष (चेतन तत्त्व) व प्रकृती (जड तत्त्व) या द्वैतावर उभे आहे.
• वैशेषिक सूत्र कणादाचे मानले जाते आणि प्रशस्तपाद हा पदार्थधर्मसंग्रहाद्वारे त्याचा अभिजात भाष्यकार; वास्तवाची पदार्थांमध्ये केलेली विभागणी आणि द्रव्याचा अणुवाद यांसाठी हे दर्शन ओळखले जाते.
• सहा आस्तिक दर्शने व त्यांचे मूळ ग्रंथ — सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, मीमांसा आणि वेदान्त — ही ती चौकट आहे जिच्यात एमपीएससीच्या जोड्यांच्या स्तंभातील प्रत्येक तात्त्विक जोडी बसवावी लागते, आणि परंपरेने ती परस्परपूरक अशा तीन जोडगोळ्यांच्या रूपात शिकवली जातात.

• क्षेत्रवार वर्गवारी न करता थेट जोड्या जुळवत बसणे: इथले चारांपैकी तीन पर्याय पहिल्याच जोडीत ज्योतिष-वैद्यक-तत्त्वज्ञान ही सीमा ओलांडतात आणि केवळ त्या कारणाने बाद होतात
• वराहमिहिराची आर्यभट किंवा ब्रह्मगुप्ताशी गल्लत करणे; तिघेही ज्योतिर्विद असले तरी पंचसिद्धांतिका ही खास पाच आधीच्या सिद्धांतांचा संक्षेप असून ती वराहमिहिराचीच आहे
• चौथ्या जोडीतील कणाद-प्रशस्तपाद या बारकाव्यात अडकून पडणे, तर प्रश्नाचा निकाल तशी कोणतीच अडचण नसलेल्या जोडीवर आधीच लागलेला असतो
• या पुस्तिकेकडून अचूक शुद्धलेखनाची अपेक्षा ठेवणे; मराठी स्तंभात प्रशस्तपाद 'प्रसतपद', वैशेषिक सूत्र 'वैषेशीक सुत्र' आणि सांख्यकारिका 'सांख्य कारीका' अशी छापली आहेत

एमपीएससीला जोड्यांचा स्तंभ दोन-तीन वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील नावांनी भरायला आवडते, कारण या मिसळणीतून खोलीऐवजी व्याप्ती तपासता येते — वाग्भट वैद्य आणि वराहमिहीर ज्योतिर्विद एवढेच माहीत असलेला उमेदवार दोन्हींपैकी एकही ग्रंथ पूर्ण आठवल्याशिवाय प्रश्न सोडवतो. प्राचीन विज्ञान व तत्त्वज्ञान या भागाकडून सुट्या स्मरणप्रश्नापेक्षा याच रचनेची अपेक्षा ठेवावी. यूपीएससी हाच भाग महत्त्व व पुराव्याच्या अंगाने विचारते: नामनिर्देशित ग्रंथ कशाचे साधन आहे, किंवा एखाद्या दर्शनाच्या सिद्धांताच्या आशयाविषयी विधानजोडी — तिथे नुसती जोडी उमेदवाराला तारून नेत नाही. दोन्हींसाठी उपयुक्त तयारी म्हणजे चार स्तंभांचे एकच कोष्टक — नाव, क्षेत्र, प्रमुख ग्रंथ, आणि सिद्धांताचे किंवा आशयाचे एक वाक्य; पहिले तीन स्तंभ एमपीएससीला पुरतात आणि चौथा यूपीएससीला.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  स्वतःच्या काळाआधी भारतात प्रचलित असलेल्या पाच ज्योतिषसिद्धांतांचा संक्षेप करणारी पंचसिद्धांतिका खालीलपैकी कोणी लिहिली ?

  • (a)आर्यभट
  • (b)ब्रह्मगुप्त
  • (c)वराहमिहीर
  • (d)दुसरा भास्कर

  उत्तर(c) वराहमिहीर — सहाव्या शतकातील, उज्जयिनीशी जोडला जाणारा हा ज्योतिर्विद; बृहत्संहिता व बृहज्जातक हे ग्रंथही त्याचेच. आर्यभटाने आर्यभटीय, ब्रह्मगुप्ताने ब्रह्मस्फुटसिद्धांत आणि दुसऱ्या भास्कराने सिद्धांतशिरोमणी लिहिला; म्हणजे चारही नावे एकाच परंपरेतील असून ती केवळ आपापल्या प्रमुख ग्रंथानेच वेगळी होतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  आयुर्वेदाच्या परंपरेतील प्रमाणभूत मानली जाणारी बृहत्त्रयी खालीलपैकी कोणत्या तीन ग्रंथांनी बनते ?

  • (a)चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता आणि अष्टांगसंग्रह
  • (b)चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता आणि बृहत्संहिता
  • (c)सुश्रुतसंहिता, अष्टांगसंग्रह आणि पंचसिद्धांतिका
  • (d)चरकसंहिता, अष्टांगहृदय आणि सांख्यकारिका

  उत्तर(a) चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता आणि अष्टांगसंग्रह — अंतर्वैद्यकावरील चरक, शल्यचिकित्सेवरील सुश्रुत, आणि वैद्यकाची आठ अंगांत मांडणी करणारा वाग्भटाचा संग्रहग्रंथ. बृहत्संहिता व पंचसिद्धांतिका हे वराहमिहिराचे ज्योतिषग्रंथ आणि सांख्यकारिका हा तत्त्वज्ञानाचा ग्रंथ आहे, त्यामुळे उरलेला एकही संच पूर्णपणे वैद्यकाच्या परंपरेत राहत नाही.