MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 5 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iii), (d)-(iv). स्टोरिआ-द-मोगोर हे निकोलाओ मनुचीचे. हा व्हेनिसचा तरुण 1650 च्या दशकात, विशीच्या आतच भारतात आला, दारा शुकोहच्या छावणीत तोफखान्यात राहिला आणि पुढे वैद्यकीय व्यवसाय करू लागला; शहाजहानची अखेरची वर्षे व औरंगजेबाची संपूर्ण कारकीर्द व्यापणारे प्रचंड वर्णन त्याने दशकानुदशके जमवत लिहिले. ते इटालियन, फ्रेंच व पोर्तुगीज अशा मिश्र भाषेत लिहिलेले असून विल्यम आयर्विनने त्याचा इंग्रजी अनुवाद केला. ट्रॅव्हल-इन-मुघल एम्पायर हे बर्नियरचे — फ्रान्स्वा बर्नियर हा फ्रेंच वैद्य 1656 ते 1668 या काळात भारतात होता आणि दानिशमंद खान या उमरावाच्या आश्रयाला राहिला; मुघल भारतात जमिनीवर खासगी मालकीच होती की नाही या गाजलेल्या व आजही वादग्रस्त असलेल्या मांडणीचे मूळ त्याच्याच पुस्तकात आहे, तसेच भारतीय व युरोपीय शहरांच्या ज्या तुलना पिढ्यान्पिढ्या इतिहासकार खोडत आले, त्याही तिथेच आहेत. अर्ली ट्रॅव्हल इन इंडिया हे विल्यम फॉस्टरचे, आणि नेमकी हीच जोडी उमेदवारांना अडवते — कारण फॉस्टर प्रवासीच नाही. तो अलीकडच्या काळातील संपादक असून त्याने सोळाव्या-सतराव्या शतकाच्या सांध्यावर भारतात आलेल्या इंग्रज प्रवाशांची वर्णने — राल्फ फिच, विल्यम हॉकिन्स, विल्यम फिंच, टॉमस कोरिएट, एडवर्ड टेरी यांची — एकत्र करून एका ग्रंथात प्रकाशित केली. आणि हिस्टॉरिकल फ्रॅग्मेंट, म्हणजे 'हिस्टॉरिकल फ्रॅग्मेंट्स ऑफ द मोगल एम्पायर', हे ईस्ट इंडिया कंपनीचा अठराव्या शतकातील इतिहासकार रॉबर्ट ओर्म याचे; प्रश्नपत्रिकेत त्याचे फक्त पहिले नाव 'रॉबर्ट' छापले आहे. तिसरी-चौथी जोडी न लावताही दोन जोड्या प्रश्न संपवतात. स्टोरिआ-द-मोगोर मनुचीला जोडा — पर्याय (3) ते फॉस्टरला देतो आणि पर्याय (4) ते बर्नियरला देतो, म्हणून दोन्ही तिथेच मरतात. मग ट्रॅव्हल-इन-मुघल एम्पायर बर्नियरला जोडा — पर्याय (1) ते फॉस्टरला देतो, म्हणून तोही पडतो, आणि पर्याय (2) एकटा उभा राहतो.

• (1)(a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (iv) — या प्रश्नातील सर्वांत बळकट सापळा, कारण तो पहिली आणि शेवटची जोडी बरोबर देतो — स्टोरिआ-द-मोगोर मनुचीला आणि हिस्टॉरिकल फ्रॅग्मेंट रॉबर्ट ओर्मला — आणि मधल्या दोनच उलट्या करतो. ट्रॅव्हल-इन-मुघल एम्पायर तो विल्यम फॉस्टरला देतो आणि अर्ली ट्रॅव्हल इन इंडिया बर्नियरला, म्हणजे नेमके उलटे. बर्नियरने स्वतःच्या आठ वर्षांच्या भारतवास्तव्यावर एकच पुस्तक लिहिले; फॉस्टरने प्रवासवर्णन लिहिलेच नाही, त्याने आधीच्या पिढीतील इंग्रज प्रवाशांची वर्णने संपादित करून संग्रह काढला. प्रवासी आणि प्रवासवर्णनांचा संपादक यांतील हाच एक भेद हा पर्याय तपासतो, आणि तो लक्षात ठेवण्यासारखा आहे — या भागातील प्रश्नांत हीच नावजोडी वारंवार परत येते.
• (3)(a) - (iii), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (i) — इथे प्रत्येक जोडी सरकवलेली आहे. स्टोरिआ-द-मोगोर विल्यम फॉस्टरकडे, ट्रॅव्हल-इन-मुघल एम्पायर मनुचीकडे, अर्ली ट्रॅव्हल इन इंडिया रॉबर्ट ओर्मकडे आणि हिस्टॉरिकल फ्रॅग्मेंट बर्नियरकडे. पहिली जोडीच हा पर्याय बाद करते: चार शीर्षकांपैकी स्टोरिआ-द-मोगोरचे कर्तृत्व सर्वांत निर्विवाद आहे, कारण ते मनुचीच्या स्वतःच्या असामान्य चरित्रापासून — तोफखान्यातील शिपाई ते वैद्य, आणि मायदेशी कधीच न परतलेला माणूस — वेगळे करताच येत नाही. ज्या जोडीबद्दल सर्वाधिक खात्री आहे तीच एखादा पर्याय सरकवत असेल, तर उरलेल्या तीन जोड्या तपासण्याची गरज नाही; जोड्यांचा प्रश्न सर्व-किंवा-काही-नाही असतो आणि एक निश्चित बेजोड जोडी प्राणघातक ठरते.
• (4)(a) - (i), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (iv) — यात फक्त शेवटची जोडी बरोबर येते. स्टोरिआ-द-मोगोर बर्नियरला, ट्रॅव्हल-इन-मुघल एम्पायर फॉस्टरला आणि अर्ली ट्रॅव्हल इन इंडिया मनुचीला दिले असून हिस्टॉरिकल फ्रॅग्मेंट मात्र योग्यरीत्या रॉबर्ट ओर्मकडेच राहते. चुकांची ही साखळी एकाच गोंधळातून सुरू होते — औरंगजेबाच्या दरबाराच्या काळात हे दोघेही युरोपीय भारतात होते, म्हणून बर्नियर व मनुची अदलाबदल करता येतील असे वाटणे. पण व्यवसाय व राष्ट्रीयत्वाने त्यांना वेगळे ठेवले की ही चूक होत नाही: बर्नियर हा फ्रेंच वैद्य, ज्याने युरोपात परतल्यावर लवकरच स्वतःचे प्रवासवर्णन प्रसिद्ध केले; मनुची हा व्हेनिसचा साहसी, ज्याचे प्रचंड हस्तलिखित त्याच्या मृत्यूनंतर कितीतरी काळाने इंग्रजीत छापले गेले.

मुघलकालीन भारताची युरोपीय वर्णने परीक्षेत एका ठरावीक यादीच्या रूपात विचारली जातात, आणि ती लक्षात ठेवण्याचा फायदेशीर मार्ग म्हणजे राष्ट्रीयत्व, ज्या बादशहाची कारकीर्द त्याने पाहिली ती, आणि प्रत्येकाची एक लक्षात राहणारी मांडणी — या तीन खुंट्यांना ती बांधणे. सतराव्या शतकाचा गट हा गाभा आहे: फ्रान्स्वा बर्नियर — फ्रेंच वैद्य, 1656 ते 1668 भारतात, दानिशमंद खानाच्या आश्रयाला, ट्रॅव्हल्स इन द मुघल एम्पायरचा कर्ता आणि जमिनीचा एकमेव मालक बादशहाच होता या मांडणीचा जनक; जाँ-बातिस्त तावेर्नियर — फ्रेंच रत्नव्यापारी, सहा वेळा भारतात आला, हिऱ्यांच्या खाणी व दरबारातील रत्नांच्या वर्णनांसाठी लक्षात राहतो; निकोलाओ मनुची — व्हेनिसचा, तोफखान्यातील शिपाई ते वैद्य, शहाजहानची अखेरची वर्षे व औरंगजेबाची कारकीर्द व्यापणाऱ्या स्टोरिआ-द-मोगोरचा कर्ता; आणि त्यांच्या आसपासचे जाँ द तेव्हेनो व डच-पोर्तुगीज लेखक. आधीच्या पिढीतील इंग्रज गट — राल्फ फिच, विल्यम हॉकिन्स, सर टॉमस रो, विल्यम फिंच, टॉमस कोरिएट, एडवर्ड टेरी — अकबर व जहांगीर यांच्या कारकीर्दींचा, आणि त्यांतील अनेकांची वर्णने अलीकडच्या काळात संपादक विल्यम फॉस्टरने एकत्र केली. यांच्या शेजारी कंपनी काळाचे नंतरचे इतिहासकार उभे आहेत, ज्यांचे प्रमाण उदाहरण रॉबर्ट ओर्म — तो प्रवासवर्णन नव्हे तर इतिहास लिहितो.

हा प्रश्न दोन सवयींवर सुटतो. पहिली म्हणजे प्रवासी आणि संपादक यांतील फरक ओळखणे. (i)-(iv) स्तंभातील इतर प्रत्येक नाव प्रत्यक्ष भारतात राहून जे पाहिले ते लिहिणाऱ्या माणसाचे आहे; विल्यम फॉस्टर मात्र दप्तरखान्यात बसून शतकांनंतर दुसऱ्यांची वर्णने जुळवणाऱ्या माणसाचे नाव आहे. या भागातील प्रश्न पुन्हा पुन्हा याच भेदावर उभे राहतात, कारण शीर्षकांची सपाट यादी पाठ करणाऱ्याला तो भेद दिसतच नाही. दुसरी सवय म्हणजे चार जोड्यांच्या प्रत्येक प्रश्नात मिळणारी वजाबाकीची शिस्त: सर्वांत खात्रीची जोडी पक्की करा, तिच्याशी विसंगत असलेला प्रत्येक पर्याय खोडा, आणि मगच दुसऱ्या जोडीकडे वळा. इथे दोन जोड्या पुरतात, आणि त्याही सर्वांत सोप्या दोन. या प्रश्नाच्या मांडणीतून पुस्तिकेच्या मुद्रणाबद्दलही एक धडा मिळतो: शीर्षके त्रोटक रूपात छापली आहेत — 'ट्रॅव्हल-इन-मुघल एम्पायर', 'अर्ली ट्रॅव्हल इन इंडिया', 'हिस्टॉरिकल फ्रॅग्मेंट' — आणि रॉबर्ट ओर्मचे तर फक्त पहिले नाव दिले आहे. यामुळे प्रश्न अनुत्तरित राहत नाही, कारण प्रत्येक नाव ओळखू येतेच; पण त्रोटक व अंदाजे रूपांशी जुळवणी करावी लागते हे लक्षात ठेवून अक्षरन्अक्षर जुळण्याऐवजी नावाचा आकार ओळखण्याची सवय ठेवावी.

• निकोलाओ मनुची हा व्हेनिसचा तरुण 1650 च्या दशकात भारतात आला, दारा शुकोहच्या सैन्यात तोफखान्यात राहिला आणि पुढे वैद्य म्हणून काम करू लागला; इटालियन, फ्रेंच व पोर्तुगीज अशा मिश्र भाषेत लिहिलेले त्याचे स्टोरिआ-द-मोगोर शहाजहानची अखेरची वर्षे व औरंगजेबाची कारकीर्द व्यापते आणि विल्यम आयर्विनने त्याचा इंग्रजी अनुवाद केला.
• फ्रान्स्वा बर्नियर हा फ्रेंच वैद्य 1656 ते 1668 या काळात भारतात होता आणि दानिशमंद खान या उमरावाच्या आश्रयाला राहिला; ट्रॅव्हल्स इन द मुघल एम्पायर या त्याच्या पुस्तकात भारतात जमिनीवर खासगी मालकी नव्हती व बादशहाच जमिनीचा एकमेव मालक होता ही मांडणी आहे, आणि तेव्हापासून इतिहासकार तिच्याशी वाद घालत आले आहेत.
• विल्यम फॉस्टर हा प्रवासी नव्हे तर अलीकडच्या काळातील संपादक; सोळाव्या-सतराव्या शतकाच्या सांध्यावर भारतात आलेल्या इंग्रज प्रवाशांची — राल्फ फिच, विल्यम हॉकिन्स, विल्यम फिंच, टॉमस कोरिएट, एडवर्ड टेरी यांची — वर्णने त्याने अर्ली ट्रॅव्हल्स इन इंडिया या ग्रंथात एकत्र केली.
• हिस्टॉरिकल फ्रॅग्मेंट्स ऑफ द मोगल एम्पायर हे ईस्ट इंडिया कंपनीचा अठराव्या शतकातील इतिहासकार रॉबर्ट ओर्म याचे पुस्तक; भारतातील ब्रिटिश लष्करी घडामोडींचा इतिहासही त्याने लिहिला. प्रश्नपत्रिकेत त्याचे केवळ पहिले नाव छापले आहे.
• मुघल काळाची इतर प्रमाणित युरोपीय वर्णने म्हणजे जाँ-बातिस्त तावेर्नियरचे — सहा वेळा भारतात आलेल्या या फ्रेंच रत्नव्यापाऱ्याने हिऱ्यांच्या खाणी व दरबारातील रत्ने वर्णिली — आणि सर टॉमस रोचे, जो 1615 पासून जेम्स पहिला याचा जहांगीरच्या दरबारातील वकील होता.

• विल्यम फॉस्टरला प्रवासी समजणे — तो दुसऱ्यांची वर्णने एकत्र करणारा अलीकडचा संपादक आहे, आणि याच एका गोंधळावर या प्रश्नातील सर्वांत बळकट सापळा उभा आहे
• बर्नियर व मनुची अदलाबदल करणे, कारण दोघेही औरंगजेबाच्या काळात भारतात होते; त्यांना राष्ट्रीयत्व व व्यवसायाने वेगळे ठेवा — स्वतःचे प्रवासवर्णन लवकरच छापणारा फ्रेंच वैद्य, आणि मृत्यूनंतर कितीतरी वर्षांनी इंग्रजीत आलेल्या हस्तलिखिताचा व्हेनिसचा साहसी
• शीर्षके पूर्ण व अचूक असतील अशी अपेक्षा ठेवणे: इथे 'ट्रॅव्हल-इन-मुघल एम्पायर', 'अर्ली ट्रॅव्हल इन इंडिया' व 'हिस्टॉरिकल फ्रॅग्मेंट' अशी त्रोटक रूपे आणि रॉबर्ट ओर्मचे केवळ पहिले नाव छापले आहे
• एक खात्रीची जोडी पक्की करून विसंगत पर्याय खोडण्याऐवजी चारही क्रमरचना पूर्ण वाचत बसणे

एमपीएससी युरोपीय वर्णने चार जोड्यांच्या प्रश्नाच्या रूपात विचारते, प्रवासी-शीर्षक जोड्यांचा एक लहानसा संच वर्षानुवर्षे फिरवत ठेवते, आणि उमेदवाराने नावे पाठ केली आहेत की माणसे ओळखली आहेत हे पाहण्यासाठी स्तंभात एखादा संपादक किंवा नंतरचा इतिहासकार बिनदिक्कत घुसडते. यूपीएससी हाच भाग आशय व उपयोगासाठी विचारते: अमुक प्रथेचे वर्णन कोणत्या प्रवाशाने केले, अमुक वर्णन कशाचा पुरावा म्हणून विश्वासार्ह मानता येईल, किंवा ज्या कारकीर्दीशी लेखक जोडला जातो ती त्याने खरोखर पाहिली होती का हे तपासणारी विधानजोडी. समान गाभा म्हणजे नावांची यादी; फरक एवढाच की एमपीएससीला नावाला शीर्षक जोडलेले लागते आणि यूपीएससीला पुस्तकाला एक ठोस मांडणी जोडलेली लागते. दोन्ही सोबत ठेवा — यादी इतकी छोटी आहे की प्रत्येक प्रवाशामागे एक जादा वाक्य लक्षात ठेवणे फारसे महाग पडत नाही आणि ते दोन्ही परीक्षकांना पुरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  दानिशमंद खान या मुघल उमरावाच्या आश्रयाला राहिलेला आणि भारतातील सर्व जमिनीचा एकमेव मालक बादशहाच होता अशी मांडणी आपल्या वर्णनात करणारा फ्रेंच वैद्य कोण ?

  • (a)जाँ-बातिस्त तावेर्नियर
  • (b)फ्रान्स्वा बर्नियर
  • (c)जाँ द तेव्हेनो
  • (d)निकोलाओ मनुची

  उत्तर(b) फ्रान्स्वा बर्नियर — 1656 ते 1668 या काळात भारतात असलेला हा वैद्य दानिशमंद खानाच्या आश्रयाला राहिला, आणि त्याच्या ट्रॅव्हल्स इन द मुघल एम्पायरमध्ये भारतात जमिनीवर खासगी मालकी नव्हती हा दावा आला; पुढच्या इतिहासकारांनी त्यावर विस्ताराने वाद घातला. तावेर्नियर हा रत्नव्यापारी होता आणि त्याने हिऱ्यांच्या खाणींचे वर्णन केले, तर मनुची हा स्टोरिआ-द-मोगोरचा व्हेनिसचा कर्ता.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  राल्फ फिच, विल्यम हॉकिन्स व एडवर्ड टेरी अशा इंग्रज प्रवाशांची वर्णने एकत्र करणारा अर्ली ट्रॅव्हल्स इन इंडिया हा ग्रंथ खालीलपैकी कोणी संपादित केला ?

  • (a)विल्यम फॉस्टर
  • (b)विल्यम आयर्विन
  • (c)रॉबर्ट ओर्म
  • (d)हेन्री मायर्स इलियट

  उत्तर(a) विल्यम फॉस्टर — तो प्रवासी नव्हे तर संपादक होता आणि सोळाव्या-सतराव्या शतकाच्या सांध्यावरील इंग्रज प्रवाशांची वर्णने त्याने एका संग्रहात आणली. विल्यम आयर्विनने मनुचीच्या स्टोरिआ-द-मोगोरचा इंग्रजी अनुवाद केला, रॉबर्ट ओर्मने हिस्टॉरिकल फ्रॅग्मेंट्स ऑफ द मोगल एम्पायर लिहिले, आणि इलियटचे नाव भारतातील फारसी इतिहासग्रंथांच्या बहुखंडी अनुवादमालेशी जोडलेले आहे.