MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 50 / 100

हा प्रश्न महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाने रद्द केला आहे. कोणत्याही पर्यायाला बरोबर म्हणून श्रेय दिले जात नाही. आयोगानेच प्रश्न वगळल्यामुळे या कार्डात बरोबर उत्तराचे कोणतेही विश्लेषण नाही आणि कोणताही पर्याय सुचवलेला नाही — सुचवण्यासारखे उत्तरच अस्तित्वात नाही. छापील पानावर काय दिसते हे मात्र जाणून घेण्यासारखे आहे, कारण दोष पेपरवरच उघड्या डोळ्यांना दिसतो. ही प्रश्नपत्रिका द्विभाषिक आहे: प्रत्येक प्रश्न इंग्रजीत आणि मराठीत एकाखाली एक छापलेला असतो, आणि दोन्ही स्तंभ एकच प्रश्न असणे अपेक्षित असते. प्रश्न 50 मध्ये ते तसे नाहीत. मराठी स्तंभातील विधान (a) म्हणते की कोल आणि हूवर प्रतिमानाने 1950 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात 'उच्च उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये' लोकसंख्या वाढ आणि आर्थिक विकास यांचा संबंध जोडला. त्याच विधानाचा इंग्रजी स्तंभ मात्र 'low income countries' असे म्हणतो — म्हणजे कमी उत्पन्न असलेले देश. उच्चचे कमी झाले आहे, किंवा पाहण्याच्या दिशेनुसार कमीचे उच्च. हा एक शब्द विधानाचा निवाडा ठरवतो. मराठीत पेपर सोडवणारा उमेदवार आणि इंग्रजीत सोडवणारा उमेदवार एकाच क्रमांकाच्या विधानाबाबत परस्परविरोधी दोन प्रतिज्ञांचा निवाडा करत होते, आणि कोणताही पर्याय श्रेयांकित केला असता तरी ते दोघे एकाच वेळी बरोबर ठरू शकत नव्हते. संदर्भासाठी नोंद: कोल आणि हूवर यांचा 1958 चा ग्रंथ प्रिन्स्टन युनिव्हर्सिटी प्रेसने Population Growth and Economic Development in Low-Income Countries: A Case Study of India's Prospects या नावाने प्रकाशित केला होता, आणि त्याचा अभ्यासविषय भारत होता. विधान (b) दोन्ही स्तंभांत सारखे आहे — इंग्रजीतील 'GNP would grow faster under higher fertility' आणि मराठीतील 'उच्च प्रजनन क्षमतेखाली जीएनपी अधिक वेगाने वाढेल' यांचा अर्थ एकच आहे. म्हणजे तफावत केवळ विधान (a) पुरती आणि तिथेही केवळ एका शब्दापुरती मर्यादित आहे. पण तेवढी पुरेशी आहे. प्रश्नाच्या दोन अधिकृत भाषिक आवृत्त्या वेगवेगळ्या गोष्टी सांगत असतील, तर ज्यावर उत्तरतालिका लावता येईल असा एकच विधानसंच उरतच नाही, आणि म्हणून प्रश्न मागे घेतला गेला. उमेदवारासाठी यातून निघणारा धडा शैक्षणिक नसून प्रक्रियात्मक आहे. तुम्ही मराठीत पेपर सोडवत असाल आणि एखाद्या नामांकित प्रतिमानाविषयीचे किंवा अहवालाविषयीचे विधान तुम्ही अभ्यासलेल्या सगळ्याशी विसंगत वाटत असेल, तर त्याच पानावरचा इंग्रजी स्तंभ दहा सेकंद पाहून घेणे फायद्याचे ठरते. दोन्ही स्तंभ एकाच पानावर छापलेले असतात ते नेमके यासाठीच की दोन्हींपैकी कोणताही पाहता यावा, आणि त्यांच्यातील विसंगती ही स्वतःच माहिती असते — ती सांगते की प्रश्नात काहीतरी बिघडले आहे, आणि तेच त्या प्रश्नावर तीन मिनिटे व पाव गुणाची जोखीम खर्च करण्याऐवजी पुढे सरकण्याचे पुरेसे कारण असते.

आयोगाने हा प्रश्न रद्द केला आहे, त्यामुळे पुढील मजकूर उत्तरापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग म्हणून दिलेला नाही; विषय मात्र खरा आहे आणि तो पुन्हा पुन्हा येतो. अ‍ॅन्सली जे. कोल आणि एडगर एम. हूवर यांनी Population Growth and Economic Development in Low-Income Countries: A Case Study of India's Prospects हा ग्रंथ प्रिन्स्टन युनिव्हर्सिटी प्रेसमार्फत 1958 मध्ये प्रकाशित केला. लोकसंख्या-अर्थशास्त्राच्या पायाभूत ग्रंथांपैकी तो एक असून त्याने भारताला आपले प्रात्यक्षिक उदाहरण म्हणून घेतले. लेखकांनी भारतीय अर्थव्यवस्थेचे काही दशके पुढे चालणारे प्रतिरूप उभे केले आणि प्रजननाच्या वेगवेगळ्या मार्गांखाली काय घडते याची तुलना केली — एका मार्गात प्रजनन तत्कालीन पातळीवरच राहते आणि इतरांत ते घटत जाते. त्यांचा निष्कर्ष असा की घटते प्रजनन दरडोई उत्पन्न अधिक वाढवेल, आणि त्याची यंत्रणा गुंतवणुकीतून चालते. वेगाने वाढणारी लोकसंख्या बालकांच्या अवलंबित्वाचा मोठा भार वाहते: राष्ट्रीय उत्पादनाचा मोठा हिस्सा अद्याप उत्पादन न करणाऱ्या मुलांच्या अन्न, निवारा व शिक्षणावर जावा लागतो, त्यामुळे गुंतवणुकीसाठी उपलब्ध बचत घटते. शिवाय श्रमशक्ती वेगाने वाढत असेल तर जी काही गुंतवणूक होते तीही नव्या कामगारांना विद्यमान प्रमाणातच भांडवल पुरवण्यात खर्च होते — याला भांडवलाचा विस्तार (capital widening) म्हणतात — आणि प्रति कामगार भांडवल वाढवणाऱ्या भांडवलाच्या सखोलीकरणासाठी (capital deepening) काही उरत नाही; प्रत्यक्षात उत्पादकता वाढवते ते सखोलीकरणच. या प्रतिमानावर तेव्हापासून वाद होत आले, पण अवलंबित्व भार, बचत, आणि विस्तार विरुद्ध सखोलीकरण ही त्याने दिलेली शब्दावली लोकसंख्या व वाढ या चर्चेची प्रमाणित भाषा राहिली आहे.

कोल आणि हूवर यांचे काम अशा वेळी आले जेव्हा नुकतेच स्वतंत्र झालेले विकसनशील देश आपल्या पहिल्या विकास योजना आखत होते, आणि त्यामुळे कुटुंब नियोजनाला केवळ आरोग्य धोरणाचे नव्हे तर आर्थिक धोरणाचे साधन मानण्यास त्याचा बौद्धिक आधार मिळाला. 1960 च्या दशकात भारतीय नियोजनावर आणि आंतरराष्ट्रीय साहाय्यावर त्याचा प्रभाव लक्षणीय होता. पुढील अभ्यासाने त्यावर दोन दिशांनी मर्यादा घातल्या. एक टीका पुनरावलोकनवादी लेखकांची, ज्यांपैकी ज्युलियन सायमन यांचा The Ultimate Resource (1981) सर्वाधिक ज्ञात आहे — त्यांचा युक्तिवाद असा की प्रतिमानाने अतिरिक्त माणसांच्या उत्पादक व नवनिर्मितीक्षम योगदानाला कमी लेखले आणि बचतीच्या वर्तनाविषयी अशी गृहीतके धरली जी पुराव्याने पेलली नाहीत. दुसरी दिशा प्रतिमान खोडून काढणारी नसून त्याला अधिक गुंतागुंतीचे करणारी आहे: लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांशाचे साहित्य सांगते की प्रजननातील घट प्रथम कार्यक्षम वयोगटाचा हिस्सा फुगवते आणि काही दशकांची अशी खिडकी उघडते जिच्यात अवलंबित्व गुणोत्तर असामान्यपणे अनुकूल असते व वाढीला वेग मिळू शकतो — पण तो तेव्हाच, जेव्हा अर्थव्यवस्था त्या पिढीला शिकवू व रोजगार देऊ शकते. ही पुनर्मांडणी आजच्या भारताला आणि महाराष्ट्रालाही थेट लागू आहे, आणि आजची प्रश्नपत्रिका लोकसंख्या-आणि-वाढ या विषयाकडे बहुधा याच बाजूने येते.

• अ‍ॅन्सली जे. कोल आणि एडगर एम. हूवर, Population Growth and Economic Development in Low-Income Countries: A Case Study of India's Prospects, प्रिन्स्टन युनिव्हर्सिटी प्रेस, 1958 — लोकसंख्या-अर्थशास्त्राच्या पायाभूत ग्रंथांपैकी एक, ज्याचा अभ्यासविषय भारत आहे.
• प्रतिमानाची मध्यवर्ती यंत्रणा म्हणजे अवलंबित्वाचा भार: उच्च प्रजननामुळे लोकसंख्येत बालकांचा हिस्सा वाढतो, उत्पादन तात्कालिक उपभोगाकडे वळते, बचत आणि म्हणून गुंतवणूक घटते, आणि दरडोई उत्पन्नाची वाढ मंदावते.
• प्रतिमान भांडवलाचा विस्तार (capital widening) — वाढत्या श्रमशक्तीला विद्यमान प्रमाणातच भांडवल पुरवणारी गुंतवणूक — आणि भांडवलाचे सखोलीकरण (capital deepening) — प्रति कामगार भांडवल वाढवणारी गुंतवणूक — यांतील भेदावर उभे आहे. श्रमशक्तीची वेगवान वाढ पहिल्याला भाग पाडते आणि दुसऱ्याची जागा खाते.
• लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश ही त्याच लोकसंख्याशास्त्रीय अंकगणिताची नंतरची व अधिक आशावादी मांडणी आहे: प्रजनन घटत गेल्यावर कार्यक्षम वयोगटाचा हिस्सा काही दशके वाढतो आणि वाढीला वेग मिळण्याची खिडकी उघडते — मात्र त्या श्रमशक्तीला शिक्षण व रोजगार मिळाला तरच.
• हा प्रश्न महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाने रद्द केला. विधान (a) च्या छापील मराठी व इंग्रजी आवृत्त्या जुळत नाहीत — मराठीत 'उच्च उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये' आणि इंग्रजीत 'low income countries' — त्यामुळे दोन भाषिक आवृत्त्यांनी वेगवेगळ्या प्रतिज्ञा मांडल्या.

• द्विभाषिक प्रश्नपत्रिकेचे दोन्ही स्तंभ नेहमी जुळतातच असे गृहीत धरणे. या प्रश्नात ते जुळत नाहीत, आणि फरक विधान (a) मधल्या एका शब्दाचा असून त्या शब्दाने विधानाचा अर्थ पूर्णपणे उलटा होतो.
• कोल आणि हूवर यांचे प्रतिमान म्हणजे 'लोकसंख्या वाढ वाढीसाठी चांगली' असा दावा समजणे. त्यांचा युक्तिवाद उलट्या दिशेने जातो — बालकांच्या अवलंबित्वाचा मोठा भार बचत व गुंतवणूक दाबतो आणि दरडोई उत्पन्नाची वाढ मंदावतो.
• भांडवलाचा विस्तार आणि भांडवलाचे सखोलीकरण यांची गल्लत करणे. विस्तार अधिक कामगारांना विद्यमान भांडवल-श्रम प्रमाणात सज्ज करतो; सखोलीकरण प्रति कामगार भांडवल वाढवते, आणि उत्पादकता वाढवते ते फक्त दुसरे.
• लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश आपोआप मिळतो असे मानणे. वयोरचनेमुळे तयार होणारी ती संधीची खिडकी आहे, तिने दिलेला लाभ नव्हे; बेरोजगार किंवा अशिक्षित पिढीतून लाभांश मुळीच निर्माण होत नाही.

लोकसंख्या-अर्थशास्त्र MPSC ला मुख्यतः नामांकित प्रतिमाने आणि नामांकित धोरणे या दोन रूपांत येते. प्रतिमानाच्या रूपात प्रश्न विचारतो की कोणी काय लिहिले आणि त्या प्रतिमानाचा निष्कर्ष काय होता — कोल आणि हूवर, माल्थस, लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत, लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश — आणि विधान खोटे करण्यासाठी परीक्षक बहुधा लेखकाचे नाव बदलण्याऐवजी निष्कर्षाची दिशा उलटी करतो. धोरणाच्या रूपात प्रश्न राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण 2000 आणि तिच्या वर्षांसह उद्दिष्टांवर येतो. तिसरे रूप, जे अलीकडे वाढते आहे, आकडेवारीचे आहे आणि ते जनगणना व राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणातील प्रजनन दर, लिंग गुणोत्तर व वयोरचना यांवर आधारित असते, अनेकदा महाराष्ट्रापुरत्या कापाने. हा विशिष्ट प्रश्न रद्द झाला असल्याने त्यातून घ्यायची उपयुक्त तयारी प्रश्न नव्हे तर प्रतिमान आहे: कोल आणि हूवर यांनी काय मांडले हे नीट समजून घ्या, आणि त्याचा आधुनिक प्रतिवाद म्हणून लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश समजून घ्या.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  भारताला प्रात्यक्षिक उदाहरण म्हणून घेणारा 1958 चा 'Population Growth and Economic Development in Low-Income Countries' हा अभ्यास कोणी लिहिला ?

  • (a)अ‍ॅन्सली कोल आणि एडगर हूवर
  • (b)सायमन कुझनेट्स आणि आर्थर लुईस
  • (c)गुन्नार मिर्दाल आणि पॉल स्ट्रीटन
  • (d)रॅगनर नर्क्स आणि रोझेनस्टाईन-रोदान

  उत्तर(a) अ‍ॅन्सली कोल आणि एडगर हूवर. प्रिन्स्टन युनिव्हर्सिटी प्रेसने 1958 मध्ये प्रकाशित केलेल्या या अभ्यासाने भारतीय अर्थव्यवस्थेचे प्रजननाच्या वेगवेगळ्या मार्गांखालील प्रतिरूप उभे केले आणि निष्कर्ष काढला की घटते प्रजनन बालकांच्या अवलंबित्वाचा भार हलका करून गुंतवणुकीसाठी साधने मोकळी करेल आणि दरडोई उत्पन्न वाढवेल. उरलेली नावे त्याच काळातील खरी विकास-अर्थशास्त्रज्ञांची आहेत, पण हा अभ्यास त्यांपैकी कोणी लिहिलेला नाही — लुईस द्वि-क्षेत्र प्रतिमानाशी आणि नर्क्स व रोझेनस्टाईन-रोदान संतुलित वाढ व 'बिग पुश' शी जोडलेले आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  'लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश' या संज्ञेचा अर्थ काय ?

  • (a)जन्मदर वाढल्यामुळे राष्ट्रीय उत्पन्नात होणारी वाढ
  • (b)प्रजनन घटत गेल्याने कार्यक्षम वयोगटाचा हिस्सा वाढतो आणि त्यातून निर्माण होणारी वाढीची संधी
  • (c)आक्रसणाऱ्या श्रमशक्तीकडून वृद्ध अवलंबितांना केली जाणारी हस्तांतरणे
  • (d)अवलंबित्व गुणोत्तर वाढल्यानंतर दरडोई उत्पन्नात होणारी घट

  उत्तर(b) प्रजनन घटत गेल्याने कार्यक्षम वयोगटाचा हिस्सा वाढतो आणि त्यातून निर्माण होणारी वाढीची संधी. जन्मदर घटल्यावर बालकांचा गट कार्यक्षम वयोगटाच्या तुलनेत लहान होतो, त्यामुळे अवलंबित्व गुणोत्तर काही दशके अनुकूल राहते आणि लोकसंख्येचा मोठा हिस्सा उत्पादन व बचत करण्यासाठी उपलब्ध होतो. 'संधी' हा शब्द महत्त्वाचा आहे: ती खिडकी आहे, आणि ती श्रमशक्ती शिक्षित, निरोगी व प्रत्यक्ष रोजगारात असेल तरच लाभात रूपांतरित होते.