MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 4 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — विधाने (a), (b) आणि (c). इतिहासात शिरण्याआधी चारही पर्याय एकदा वाचून पाहा: विधान (a) चारही पर्यायांत आहे. म्हणजे 'विक्रमाजीत' ही उपाधी कोणताही पर्याय वेगळा करत नाही, आणि प्रश्नाचा निकाल पूर्णपणे (b), (c) व (d) यांवरच लागतो. अर्ध्या मिनिटाच्या या निरीक्षणाने चार पर्यायांचा प्रश्न दोन पर्यायांचा होतो. आता विधान (d) घ्या; ते उघडपणे चुकीचे आहे. पानीपतच्या दुसऱ्या लढाईत हेमूने अकबरावर विजय मिळवला नाही, उलट तिथेच त्याचा पराभव झाला. 5 नोव्हेंबर 1556 रोजी झालेल्या या लढाईत एका बाजूला हेमूचे सैन्य आणि दुसऱ्या बाजूला तेरा वर्षांच्या अकबराच्या वतीने बैरामखानाच्या नेतृत्वाखालील मुघल फौज होती. दिवसभर लढाईचा रोख हेमूकडे झुकलेला असतानाच बाणाने त्याच्या डोळ्याला जखम झाली, तो पकडला गेला आणि मारला गेला. विधान (d) पडताच त्याला बाळगणारे पर्याय (2) व (4) त्याच्याबरोबर पडतात, आणि (1) व (3) एवढेच उरतात — आणि हे दोन पर्याय नेमक्या एका विधानाने, म्हणजे (b) ने, वेगळे होतात. विधान (b) खरे आहे. हेमूच्या कारकीर्दीची सुरुवात बाजारातच झाली — सूर प्रशासनात बाजार अधीक्षक (शहना-इ-मंडी) म्हणून — आणि तिथून महसुली व लष्करी सेवेच्या पायऱ्या चढत तो मुहम्मद आदिलशाह सूर याचा वजीर व सेनापती बनला. बाजारातील अधिकाऱ्यापासून दिल्लीच्या प्रत्यक्ष सत्ताधाऱ्यापर्यंतचा हाच चढ त्याला अभ्यासक्रमातील ठरावीक व्यक्तिरेखा बनवतो. विधान (c) हे प्रमाणित वर्णनांतील प्रसिद्ध दावा आहे — आदिलशाहच्या वतीने हेमूने बावीस लढाया लढल्या आणि एकही हरली नाही; ती मालिका खंडित झाली ती पानीपतावरच. आणि विधान (a) मधली उपाधी विक्रमादित्य, तिच्याच हिंदवी रूपात विक्रमाजीत, ही तर्दीबेग खानाचा पराभव करून ऑक्टोबर 1556 मध्ये दिल्लीत प्रवेश केल्यावर हेमूने धारण केली. काही वर्णने ती आदिलशाहने दिली असे म्हणतात, तर काही ती दिल्लीत त्याने स्वतः धारण केली असे; पण उपाधी त्याचीच आहे यात वाद नाही आणि आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेने हे विधान बरोबर धरले आहे — शिवाय ते चारही पर्यायांत असल्याने ते ठरवण्याची गरजही पडत नाही. तीन विधाने टिकतात आणि एक पडते; म्हणून उत्तर पर्याय (1).

• (2)फक्त (a), (c) आणि (d) — हा पर्याय विधान (d) वर पडतो, आणि वाईट रीतीने पडतो, कारण तो भारताच्या इतिहासातील एका निर्णायक लढाईचा निकालच उलटा करतो. 5 नोव्हेंबर 1556 ची पानीपतची दुसरी लढाई हेमूचा पराभव, त्याची अटक आणि त्याचा मृत्यू यांत संपली, आणि बैरामखानाच्या नेतृत्वाखालील मुघल सैन्याने ती जिंकली. हुमायूनच्या मृत्यूनंतर उत्तर भारतातील मुघल सत्ता पुन्हा उभी राहिली ती याच पराभवामुळे. उमेदवार इथे ओढला जातो तो 1556 मधील हेमूच्या खऱ्याखुऱ्या बलाढ्य स्थितीमुळे — त्याने आग्रा घेतले, मग दिल्ली घेतली आणि पुराना किल्ल्यात राज्याभिषेक करून घेतला — आणि तो जखमी होईपर्यंत लढाई त्याच्याच बाजूने झुकलेली होती या तपशिलामुळे. पण झुकलेली लढाई म्हणजे जिंकलेली लढाई नव्हे, आणि विधान (d) असलेला कोणताही संच टिकू शकत नाही.
• (3)फक्त (a) आणि (c) — 'जेवढे सांगितले तेवढे बरोबर' असा हा पर्याय, आणि म्हणूनच चुकीचा. उपाधी आणि अपराजित लढायांची मालिका तो स्वीकारतो, विधान (d) योग्यरीत्या नाकारतोही, पण त्याबरोबर विधान (b) गाळतो — आणि बाजार अधीक्षक म्हणून झालेली हेमूची सुरुवात ही त्याच्याविषयीची सर्वांत परिचित नोंद आहे. सूर प्रशासनात सामान्य व्यापारी पार्श्वभूमीचा माणूस साम्राज्याच्या सेनापतिपदापर्यंत पोहोचू शकत होता, हा मुद्दा मांडण्यासाठी प्रत्येक पाठ्यपुस्तक हाच तपशील वापरते. खोटे विधान बाद केल्यावर खरी विधाने तपासायची राहून गेली की उमेदवार नेमका इथे येतो, आणि संचाच्या प्रश्नात त्यामुळे यादीचे कुंपण अपुरे राहते.
• (4)फक्त (a), (b) आणि (d) — पर्याय (2) प्रमाणेच यातही तेच घातक विधान (d) आहे — पानीपतच्या दुसऱ्या लढाईचा विजेता हेमू ठरवून तो निकाल उलटा करतो — आणि वर बावीस अपराजित लढायांचे खरे विधान (c) गाळून चूक दुप्पट करतो. म्हणजे हा पर्याय दोन्ही बाजूंनी चुकतो: खोटा दावा आत घेतो आणि खरा दावा बाहेर ठेवतो. उरलेल्या पेपरासाठी यातला धडा लक्षात ठेवण्यासारखा आहे. संचाच्या प्रश्नात प्रत्येक विधान पडताळणे हा जवळजवळ कधीच सर्वांत जलद मार्ग नसतो; जे विधान ठामपणे खोटे ठरवता येते ते शोधावे, ते असलेला प्रत्येक संच खोडावा, आणि मग उरलेले संच ज्या एका विधानाने वेगळे होतात तेवढाच निर्णय घ्यावा.

हेमचंद्र, म्हणजेच हेमू, हा भारतातील मुघल सत्तेच्या दोन टप्प्यांमधल्या छोट्याशा खंडाचा माणूस — 1545 मध्ये शेरशाह सूरच्या मृत्यूनंतर सूर साम्राज्य वारसांमध्ये विखुरले, आणि अकबराची सत्ता स्थिरावण्याआधीचा तो काळ. दिल्ली-आग्रा भागातील शेवटचा प्रभावी सूर सत्ताधीश मुहम्मद आदिलशाह याच्या पदरी हेमू आधी बाजार व्यवस्थेत आणि नंतर वजीर व सेनापती म्हणून होता; 1556 पर्यंत तो स्वतःच्या बळावर मोहिमा काढू लागला होता. हुमायूनने 1555 मध्ये दिल्ली परत मिळवली होती, पण जानेवारी 1556 मध्ये पुराना किल्ल्यातील ग्रंथालयाच्या पायऱ्यांवरून पडून तो मरण पावला आणि तेरा वर्षांचा मुलगा बैरामखानाच्या पालकत्वाखाली गादीवर आला; फेब्रुवारी 1556 मध्ये कलानौर येथे अकबराचा राज्याभिषेक झाला. ही संधी हेरून हेमूने आग्रा घेतले आणि मग मुघल सुभेदार तर्दीबेग खानाकडून दिल्ली हिसकावून विक्रमादित्य ही उपाधी धारण केली. मुघल छावणीत काबूलकडे माघार घेण्याची चर्चा सुरू झाली; बैरामखानाने ती मोडून काढली आणि दिल्लीवर चाल केली. तीस वर्षांपूर्वी बाबराने इब्राहिम लोदीचा पराभव केला होता त्याच पानीपतच्या मैदानावर दोन्ही फौजा भिडल्या, आणि 5 नोव्हेंबर 1556 च्या लढाईने सूर अंतराळ संपवून अकबराची कारकीर्द शक्य केली.

हा प्रश्न ज्या प्रकारच्या विचाराला बक्षीस देतो तो ऐतिहासिक नसून रचनात्मक आहे, आणि तो सराव करण्यासारखा आहे — कारण या पुस्तिकेतील एकसष्ट प्रश्नांच्या प्रश्नविधानात (a)-(d) अशी विधानांची यादी दिलेली आहे. पहिली पायरी: कोणतेही विधान तपासण्याआधी चारही संचांची तुलना करा आणि सर्वच संचांत येणारी विधाने हेरा. इथे विधान (a) प्रत्येक पर्यायात आहे, म्हणजे ते काहीच ठरवू शकत नाही आणि त्यावर वेळ घालवण्याची गरजच नाही — ते खरे असो वा खोटे, उत्तर बदलत नाही. दुसरी पायरी: ठामपणे खोटे ठरवता येईल असे विधान शोधा. विधान (d) एका प्रसिद्ध लढाईचा निकाल उलटा करते, त्यामुळे तेच स्वाभाविक लक्ष्य ठरते, आणि ते बाद केल्यावर चारांपैकी दोन संच एकाच वेळी उडतात. तिसरी पायरी: उरलेले दोन संच नेमक्या एका विधानाने वेगळे होतात, म्हणजे संपूर्ण प्रश्न हेमूच्या सुरुवातीविषयीच्या एका होय-नाही निर्णयावर येऊन थांबतो. या क्रमाने सोडवला तर प्रश्न एका मिनिटाच्या आत सुटतो; चार विधाने चार संचांशी ताडत बसले तर तीन-चार मिनिटे जातात — आणि या पेपरात प्रत्येक प्रश्नाला सरासरी बहात्तर सेकंदच मिळतात. चुकीच्या उत्तराला एक चतुर्थांश गुण वजा होत असल्याने, रचनेने सोपे असलेल्या प्रश्नांवर वाचवलेला वेळच पुढे जोखीम घेण्याजोग्या प्रश्नांसाठी शिल्लक राहतो.

• हेमू म्हणजेच हेमचंद्र हा मुहम्मद आदिलशाह सूर याचा वजीर व सेनापती होता; त्याच्या कारकीर्दीची सुरुवात बाजार व्यवस्थेत बाजार अधीक्षक (शहना-इ-मंडी) म्हणून झाली आणि तिथून सूर महसुली व लष्करी सेवेतून तो वर आला.
• ऑक्टोबर 1556 मध्ये हेमूने मुघल सुभेदार तर्दीबेग खानाचा पराभव करून दिल्ली घेतली आणि विक्रमादित्य — हिंदवी रूपात विक्रमाजीत — ही उपाधी धारण करून पुराना किल्ल्यात राज्याभिषेक करून घेतला; पानीपतापूर्वी त्याने बावीस लढाया एकही पराभव न पत्करता जिंकल्या असे प्रमाणित वर्णने सांगतात.
• पानीपतची दुसरी लढाई 5 नोव्हेंबर 1556 रोजी हेमूचे सैन्य आणि तेरा वर्षांच्या अकबराच्या वतीने बैरामखानाच्या नेतृत्वाखालील मुघल फौज यांच्यात झाली; बाणाने डोळ्याला जखम झाल्यावर हेमू पकडला गेला व मारला गेला, आणि उत्तर भारतातील मुघल सत्ता पुन्हा स्थिरावली.
• ही परिस्थिती निर्माण झाली ती हुमायूनच्या जानेवारी 1556 मधील मृत्यूने — सूरांकडून दिल्ली परत मिळवल्यानंतर काही आठवड्यांतच तो गेला, अकबर लहान वयात बैरामखानाच्या पालकत्वाखाली गादीवर आला, आणि हेमूला संधी मिळाली.
• अभ्यासक्रमात पानीपतच्या तीन लढाया येतात — 1526 मध्ये बाबर विरुद्ध इब्राहिम लोदी, 1556 मध्ये अकबराचे सैन्य विरुद्ध हेमू, आणि 1761 मध्ये अहमदशाह अब्दाली विरुद्ध मराठे — आणि प्रश्न वारंवार एका लढाईची घटना दुसरीला चिकटवून तयार केले जातात.

• संचांची तुलना करण्याआधी प्रत्येक विधान तपासत बसणे: इथे विधान (a) चारही पर्यायांत असल्याने ते पडताळण्यात घालवलेला वेळ एकही गुण मिळवून देत नाही — कोणती विधाने प्रत्यक्षात पर्याय वेगळे करतात हे आधी पाहावे
• दिवसभर लढाईचा रोख हेमूकडे होता म्हणून पानीपतच्या दुसऱ्या लढाईचा निकाल उलटा लक्षात ठेवणे; तो जखमी झाला, पकडला गेला व मारला गेला आणि लढाई मुघलांनी जिंकली
• पानीपतची दुसरी लढाई पहिलीशी (1526, बाबर विरुद्ध इब्राहिम लोदी) किंवा तिसरीशी (1761, अब्दाली विरुद्ध मराठे) गल्लत करणे — या भागातील चुका बहुधा याच रूपात होतात
• एकमेव खोटे विधान नाकारणारा संच आपोआप बरोबर असेल असे गृहीत धरणे — पर्याय (3) नेमके तेच करतो आणि तरीही चुकतो, कारण तो एक खरे विधानही गाळतो

एमपीएससीचे मध्ययुगीन इतिहासाचे प्रश्न राज्यकर्ते, उपाध्या, पदे आणि लढाया यांभोवती फिरतात, आणि ते सुट्या नोंदीच्या रूपात न येता एकमेकांत मिसळणाऱ्या संचांच्या रूपात येतात. या रचनेत अर्धवट माहिती दोन्ही बाजूंनी शिक्षा भोगते — खोटे विधान आत घेतले तरी गुण जातो आणि खरे विधान वगळले तरी जातो — म्हणून प्रत्येक व्यक्तिरेखेमागे एक लक्षात राहणारा तपशील नव्हे तर छोटी पण पूर्ण यादी तयार ठेवणे उपयोगी पडते. यूपीएससी हाच काळ संस्था व प्रक्रियांमधून विचारते: मनसबदारी पद्धत कशी चालत असे, सूरांची महसूल व्यवस्था कोणत्या स्वरूपाची होती, एखाद्या कारकीर्दीची साधने कोणती. दोन्ही परीक्षांतील समान भाग म्हणजे तथ्यांचा गाभा, आणि फरक म्हणजे त्या तथ्यांचे तुम्ही काय करता; त्यामुळे दोन्हींची तयारी करणाऱ्याने एमपीएससीसाठी पूर्ण यादी आणि यूपीएससीसाठी महत्त्व सांगणारे एक वाक्य — दोन्ही सोबत ठेवावे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  इ.स. 1556 मध्ये झालेली पानीपतची दुसरी लढाई हेमू आणि अकबराच्या वतीने खालीलपैकी कोणाच्या नेतृत्वाखालील मुघल सैन्य यांच्यात झाली ?

  • (a)तर्दीबेग खान
  • (b)बैरामखान
  • (c)मुनीमखान
  • (d)अब्दुल रहीम खानखाना

  उत्तर(b) बैरामखान — तेरा वर्षांच्या अकबराचा पालक या नात्याने त्याने काबूलकडे माघार घेण्याचा सल्ला फेटाळून लावला आणि 5 नोव्हेंबर 1556 रोजी पानीपतावर हेमूचा पराभव करून त्याला ठार करणाऱ्या मुघल सैन्याचे नेतृत्व केले. तर्दीबेग खान हा मुघल सुभेदार होता, ज्याला हेमूने आधीच दिल्लीतून हुसकावले होते; आणि अब्दुल रहीम खानखाना हा बैरामखानाचा मुलगा असून अकबराच्या नंतरच्या दरबारातील व्यक्ती आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मुहम्मद आदिलशाह सूर याचा वजीर हेमू याने प्रमाणित वर्णनांनुसार आपल्या कारकीर्दीचा प्रारंभ खालीलपैकी कोणत्या पदावरून केला ?

  • (a)बाजार अधीक्षक
  • (b)राजाच्या पागेचा प्रमुख
  • (c)हजार घोडदळाचा सरदार
  • (d)बंगालचा सुभेदार

  उत्तर(a) बाजार अधीक्षक — सूर प्रशासनात शहना-इ-मंडी म्हणून सुरुवात करून हेमू महसुली व लष्करी सेवेच्या पायऱ्या चढत वजीर व सेनापती बनला; म्हणूनच सूर व्यवस्थेतील वरच्या दिशेने होणाऱ्या हालचालीचे प्रमाण उदाहरण म्हणून त्याची कारकीर्द शिकवली जाते. तो बंगालचा सुभेदार कधीच नव्हता, जरी 1556 मधील त्याच्या मोहिमा पूर्वेकडील प्रांतांतून सुरू झाल्या असल्या तरी.