MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 48 / 100

बरोबर — पर्याय (1), "केवळ (a) बरोबर आहे." डेव्हिड पिअर्स आणि जेरमी वॉरफोर्ड हे World Without End: Economics, Environment and Sustainable Development या 1993 मध्ये ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसने जागतिक बँकेसाठी प्रकाशित केलेल्या ग्रंथाचे लेखक आहेत. पर्यावरणीय अर्थशास्त्र विकास-धोरणाच्या मुख्य प्रवाहात ज्या मोजक्या ग्रंथांतून आले, त्यांपैकी हा एक. विधान (a) त्यांची चौकट अचूकपणे सांगते. त्यांचा युक्तिवाद असा की अर्थव्यवस्थेचा उत्पादक पाया हा तीन घटकांचा मिळून बनलेला एक एकत्रित भांडवली साठा म्हणून पाहिला पाहिजे: मानवनिर्मित भौतिक भांडवल — यंत्रे, इमारती, रस्ते, म्हणजे नेहमीच्या राष्ट्रीय लेखांकनात मोजली जाणारी उत्पादित मालमत्ता; मानवी भांडवल — श्रमशक्तीत सामावलेली कौशल्ये, शिक्षण आणि आरोग्य; आणि पर्यावरणीय किंवा नैसर्गिक भांडवल — मृदा, वने, मत्स्यसाठे, पाणी, खनिजसाठे आणि वातावरणाची कचरा शोषून घेण्याची क्षमता. या मांडणीला बळ देणारे अंतर्दृष्टीचे सूत्र असे की रूढ राष्ट्रीय लेखांकन पहिला घटक मोजते, दुसऱ्याकडे ओझरते पाहते आणि तिसऱ्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष करते — त्यामुळे आपली वने तोडून किंवा मृदेचा कस संपवून पैसा उभा करणारा देश तो पैसा उत्पन्न म्हणून नोंदवतो आणि गमावलेली मालमत्ता कुठेच दिसत नाही. पर्यावरणीय भांडवल एकदा भांडवली साठ्याच्या आत ठेवले की तेच व्यवहार खऱ्या स्वरूपात दिसू लागतात: ते उत्पन्न नसून भांडवलाचा उपभोग असतात. विधान (b) त्यांचा निष्कर्ष उलटा करून टाकते. त्यांच्या मांडणीनुसार शाश्वत विकासासाठी एकत्रित भांडवली साठा टिकवला जाणे आवश्यक आहे — तो काळाच्या ओघात घटता कामा नये, म्हणजे प्रत्येक पिढीने पुढच्या पिढीच्या हाती किमान तितकाच मोठा उत्पादक पाया द्यावा जितका तिला मिळाला होता. छापलेले विधान याच्या नेमके उलट म्हणते: शाश्वत विकास म्हणजे विकास प्रक्रियेत ही तिन्ही भांडवले कमी होतात. घटणारा भांडवली साठा हीच तर वाढीचा मार्ग अशाश्वत असल्याची व्याख्या आहे. आणि हे लक्षात घ्या की पिअर्स-वॉरफोर्ड यांच्याविषयी काहीही माहीत नसतानाही विधान (b) नाकारता येते. 'शाश्वत' या शब्दाचा साधा अर्थ घ्या — जे टिकवून धरता येते ते. जी प्रक्रिया आपल्याच आधाराचा साठा संपवत जाते ती टिकवून धरता येत नाही; साठा संपला की ती थांबणारच. म्हणून शाश्वतता म्हणजे भांडवली पाया घटत जाणे, असे म्हणणारी कोणतीही व्याख्या स्वतःच्याच मुख्य संज्ञेशी विसंगत आहे. अपरिचित नावाशी जोडलेले विधान त्या विधानातील मुख्य संज्ञेच्या सरळ अर्थावर घासून पाहणे ही पूर्वपरीक्षेतील सर्वात भरवशाची चाल आहे, कारण परीक्षक विधान खोटे करण्यासाठी नवे नाव शोधून काढण्यापेक्षा खऱ्या निष्कर्षाची दिशा उलटी करण्याचा मार्ग कितीतरी जास्त वेळा निवडतो. विधान (a) टिकते आणि विधान (b) कोसळते, म्हणून श्रेय पर्याय (1) ला.

• (2)केवळ (b) बरोबर आहे. — पर्याय (2) दोन्ही बाजूंनी चुकतो: तो उलटा केलेला निष्कर्ष स्वीकारतो आणि खरी चौकट नाकारतो. पिअर्स व वॉरफोर्ड यांची शाश्वततेची अट म्हणजे एकत्रित भांडवली साठा घटू न देणे — विधान (b) मात्र तो घटतो असे म्हणते, आणि तेच त्यांच्या मांडणीच्या विरुद्ध आहे. दुसरीकडे विधान (a), म्हणजे भौतिक, मानवी आणि पर्यावरणीय अशा तीन घटकांचा एकत्रित भांडवली साठा, हे त्यांच्या पुस्तकाचे मध्यवर्ती सूत्रच आहे. लेखकांची नावे ऐकून घाबरून जाऊन ओळखीचे न वाटणारे विधान नाकारण्याच्या सवयीवर हा पर्याय उभा आहे.
• (3)दोन्ही (a) आणि (b) बरोबर आहेत. — पर्याय (3) या प्रश्नातला मुख्य सापळा आहे, कारण दोन्ही विधानांत तीच तीन भांडवले तशाच शब्दांत येतात आणि त्यामुळे दुसरे विधान पहिल्याचा नैसर्गिक पुढचा भाग वाटते. प्रत्यक्षात दुसऱ्या विधानात फक्त एक क्रियापद बदलले आहे — 'टिकवला जातो' ऐवजी 'कमी होते' — आणि तेवढ्याने संपूर्ण अर्थ उलटा झाला आहे. 'दोन्ही' हा पर्याय घेण्यासाठी प्रत्येक घटक स्वतंत्रपणे टिकावा लागतो; इथे दुसरा घटक शाश्वततेच्या व्याख्येशीच विसंगत असल्याने तो टिकत नाही.
• (4)वरीलपैकी नाही — पर्याय (4) हा सुटकेचा पर्याय आहे आणि तो तेव्हाच उपलब्ध असतो जेव्हा नाव घेतलेला प्रत्येक पर्याय कोसळतो. विधान (a) अखंड टिकून असल्याने तो घेता येत नाही: मानवनिर्मित भौतिक भांडवल, मानवी भांडवल आणि पर्यावरणीय भांडवल यांचा एकत्रित भांडवली साठ्यात समावेश ही पिअर्स व वॉरफोर्ड यांची स्वतःची मांडणी आहे. दोन्ही विधाने सारखी दिसतात आणि त्यामुळे 'हा सगळाच सापळा असावा' असे वाटते, पण अशा भावनेवर सुटकेचा पर्याय घेणे म्हणजे प्रत्येक विधान तपासण्याचे काम टाळणे.

शाश्वत विकासाचा भांडवल-आधारित दृष्टिकोन असे मांडतो: कोणत्याही अर्थव्यवस्थेचा उत्पादक पाया म्हणजे तिच्याजवळ असलेला एकत्रित भांडवली साठा, आणि तो तीन प्रकारच्या भांडवलांचा बनलेला असतो. मानवनिर्मित भौतिक भांडवल म्हणजे यंत्रे, कारखाने, रस्ते, इमारती. मानवी भांडवल म्हणजे लोकांमध्ये सामावलेली कौशल्ये, शिक्षण, आरोग्य व अनुभव. पर्यावरणीय किंवा नैसर्गिक भांडवल म्हणजे मृदा, वने, जलसाठे, मत्स्यसंपदा, खनिजसाठे आणि वातावरणाची प्रदूषण शोषून घेण्याची क्षमता. या तिन्हींना एकाच साठ्याचे घटक मानल्यावर शाश्वततेची अट सोपी होते: साठा काळानुसार घटता कामा नये. इथून पुढे एक महत्त्वाचा वाद सुरू होतो. दुर्बल शाश्वतता (weak sustainability) म्हणते की एकूण साठा टिकत असेल तर घटकांची आपसात अदलाबदल चालेल — वने तोडून त्यातून कारखाने उभे केले तरी हरकत नाही. प्रबळ शाश्वतता (strong sustainability) म्हणते की काही निर्णायक नैसर्गिक भांडवलाला मानवनिर्मित पर्याय अस्तित्वातच नाही — ओझोन थर, जैवविविधता, हवामानाची स्थिरता यांची जागा कोणतेही यंत्र घेऊ शकत नाही — म्हणून तेवढे भांडवल स्वतंत्रपणे न घटता ठेवले पाहिजे. या वादाला जोडलेला धोरणात्मक नियम म्हणजे हार्टविकचा नियम: संपणाऱ्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीतून मिळणारे भाडे उपभोगात न घालवता पुनरुत्पादनक्षम भांडवलात गुंतवावे, म्हणजे साठा टिकून राहील.

या मांडणीची राजकीय ताकद तिच्या लेखा-विषयक निष्कर्षात आहे. रूढ राष्ट्रीय उत्पन्न लेखांकनात नैसर्गिक भांडवलाची झीज घसारा म्हणून वजा होत नाही, त्यामुळे वने तोडणे, भूजल संपवणे किंवा खाणी रिकाम्या करणे या सगळ्यांची विक्री उत्पन्नात जमा होते आणि गमावलेली मालमत्ता कुठेही नोंदली जात नाही — म्हणजे स्थूल देशांतर्गत उत्पादन वाढत असतानाही देश गरीब होत चाललेला असू शकतो. यावरचा उपाय म्हणून हरित लेखांकन आणि सर्वसमावेशक संपत्तीचे मापन पुढे आले; भारतातही पर्यावरणीय लेखांकनाच्या दिशेने प्रयत्न झाले आहेत. या संपूर्ण चर्चेचा संदर्भबिंदू म्हणजे 1987 चा ब्रुंटलँड आयोगाचा Our Common Future हा अहवाल, ज्याने शाश्वत विकासाची अभिजात व्याख्या दिली: वर्तमान पिढीच्या गरजा भागवणारा, पण भावी पिढ्यांची स्वतःच्या गरजा भागवण्याची क्षमता धोक्यात न आणणारा विकास. पिअर्स आणि वॉरफोर्ड यांचे योगदान त्या नैतिक व्याख्येला अर्थशास्त्राच्या भाषेत मोजता येण्याजोग्या अटीत बदलण्याचे आहे — पिढीदरपिढी न घटणारा भांडवली साठा. परीक्षेच्या दृष्टीने या विषयातील नावे मोजकी आणि ठरलेली आहेत: ब्रुंटलँड आयोग, पिअर्स व वॉरफोर्ड, हार्टविकचा नियम, आणि दुर्बल विरुद्ध प्रबळ शाश्वतता.

• डेव्हिड पिअर्स आणि जेरमी वॉरफोर्ड यांनी World Without End: Economics, Environment and Sustainable Development हा ग्रंथ लिहिला; तो 1993 मध्ये ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसने जागतिक बँकेसाठी प्रकाशित केला.
• त्यांच्या चौकटीत एकत्रित भांडवली साठ्याचे तीन घटक आहेत — मानवनिर्मित भौतिक भांडवल, मानवी भांडवल आणि पर्यावरणीय किंवा नैसर्गिक भांडवल — आणि रूढ राष्ट्रीय लेखांकन पहिले दोन अपुरेपणे व तिसरे मुळीच पकडत नाही.
• शाश्वतता ही त्या साठ्यावरील अट म्हणून मांडली आहे: एकत्रित भांडवली साठा काळाच्या ओघात घटता कामा नये, म्हणजे प्रत्येक पिढी पुढच्या पिढीला किमान तितकाच उत्पादक पाया देईल जितका तिला मिळाला.
• दुर्बल शाश्वतता एकूण साठा टिकत असेल तर भांडवलांच्या आपसातील अदलाबदलीला परवानगी देते; प्रबळ शाश्वतता म्हणते की निर्णायक नैसर्गिक भांडवलाला मानवनिर्मित पर्याय नाही आणि ते स्वतंत्रपणे न घटता ठेवले पाहिजे. हार्टविकचा नियम — साधनसंपत्तीचे भाडे पुनरुत्पादनक्षम भांडवलात गुंतवा — हा त्याला जोडलेला धोरणात्मक निष्कर्ष.
• ग्रो हार्लेम ब्रुंटलँड यांच्या अध्यक्षतेखालील जागतिक पर्यावरण व विकास आयोगाने Our Common Future (1987) मध्ये शाश्वत विकासाची अभिजात व्याख्या दिली: वर्तमान पिढीच्या गरजा भागवणारा, पण भावी पिढ्यांची स्वतःच्या गरजा भागवण्याची क्षमता धोक्यात न आणणारा विकास.

• अपरिचित लेखकाचे नाव दिसताच विधान 'माहीत नाही' म्हणून सोडून देणे. या प्रश्नातील खोटे विधान लेखकांची मांडणी माहीत नसतानाही 'शाश्वत' या शब्दाच्या सरळ अर्थावरून नाकारता येते.
• दोन विधानांतील समान शब्दसंच पाहून दुसरे विधान पहिल्याचा पुढचा भाग मानणे. इथे तिन्ही भांडवले दोन्ही विधानांत तशीच येतात आणि फरक फक्त 'टिकवला जातो' विरुद्ध 'कमी होते' या एका क्रियापदात आहे.
• पर्यावरणीय भांडवल म्हणजे केवळ वने व वन्यजीव असे संकुचित समजणे. त्यात मृदा, भूजल, मत्स्यसाठे, खनिजसाठे आणि वातावरणाची कचरा शोषण्याची क्षमता हे सगळे येते.
• 'वरीलपैकी नाही' हा पर्याय दोन्ही विधाने गोंधळात टाकणारी वाटतात म्हणून निवडणे. सुटकेचा पर्याय प्रत्येक नाव घेतलेला पर्याय पाडल्यावरच घ्यायचा असतो, आणि इथे विधान (a) अखंड टिकते.

शाश्वत विकास MPSC ला प्रामुख्याने नावे-आणि-व्याख्या या स्वरूपात येतो: कोणत्या अहवालाने कोणती व्याख्या दिली, कोणत्या लेखकाने कोणती चौकट मांडली, आणि दिलेले वर्णन त्या मांडणीशी जुळते का. या साच्यात परीक्षक जवळपास नेहमी एकच युक्ती वापरतो — लेखक व संज्ञा जशाच्या तशा ठेवून निष्कर्षाची दिशा उलटी करणे. म्हणून तयारी करताना प्रत्येक नावाशी एक वाक्याचा निष्कर्ष जोडून ठेवा आणि तो निष्कर्ष कोणत्या दिशेने जातो हे लक्षात ठेवा: ब्रुंटलँड — भावी पिढ्यांची क्षमता धोक्यात न आणता; पिअर्स व वॉरफोर्ड — एकत्रित भांडवली साठा न घटता; हार्टविक — साधनसंपत्तीचे भाडे पुनर्गुंतवा. दुसरा नेहमीचा साचा संकल्पनात्मक आहे — दुर्बल विरुद्ध प्रबळ शाश्वतता, बाह्य परिणाम, प्रदूषकाने भरपाई देण्याचे तत्त्व — आणि तिसरा चालू घडामोडींचा, शाश्वत विकास ध्येयांच्या निर्देशांकांवर आधारित.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  डेव्हिड पिअर्स आणि जेरमी वॉरफोर्ड यांच्या मांडणीनुसार विकास शाश्वत ठरण्यासाठी कोणती अट पूर्ण व्हावी लागते ?

  • (a)एकत्रित भांडवली साठा काळाच्या ओघात घटता कामा नये
  • (b)स्थूल देशांतर्गत उत्पादनाचा वाढदर सातत्याने वाढत राहिला पाहिजे
  • (c)नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर पूर्णपणे थांबवला पाहिजे
  • (d)मानवनिर्मित भांडवल नैसर्गिक भांडवलाहून वेगाने वाढले पाहिजे

  उत्तर(a) एकत्रित भांडवली साठा काळाच्या ओघात घटता कामा नये. मानवनिर्मित भौतिक भांडवल, मानवी भांडवल आणि पर्यावरणीय भांडवल यांचा मिळून बनणारा साठा प्रत्येक पिढीने पुढच्या पिढीच्या हाती किमान तितकाच मोठा द्यावा, ही त्यांची अट आहे. पर्याय (c) शाश्वततेची अट नाही — साधनसंपत्तीचा वापर थांबवणे नव्हे, तर तिच्या वापरातून मिळणारे मूल्य साठा टिकवण्यासाठी पुन्हा गुंतवणे अपेक्षित आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  'दुर्बल शाश्वतता' आणि 'प्रबळ शाश्वतता' यांतील मुख्य फरक कोणता ?

  • (a)दुर्बल शाश्वतता विकसनशील देशांना आणि प्रबळ शाश्वतता विकसित देशांना लागू होते
  • (b)दुर्बल शाश्वतता भांडवलांच्या आपसातील अदलाबदलीला मान्यता देते, तर प्रबळ शाश्वतता निर्णायक नैसर्गिक भांडवल स्वतंत्रपणे न घटता ठेवण्याचा आग्रह धरते
  • (c)दुर्बल शाश्वतता अल्पकालीन आणि प्रबळ शाश्वतता दीर्घकालीन उद्दिष्टांविषयी आहे
  • (d)दुर्बल शाश्वतता शासनाच्या धोरणावर आणि प्रबळ शाश्वतता बाजारावर आधारित आहे

  उत्तर(b) दुर्बल शाश्वतता भांडवलांच्या आपसातील अदलाबदलीला मान्यता देते, तर प्रबळ शाश्वतता निर्णायक नैसर्गिक भांडवल स्वतंत्रपणे न घटता ठेवण्याचा आग्रह धरते. दुर्बल भूमिकेत एकूण साठा टिकत असेल तर नैसर्गिक भांडवलाची जागा मानवनिर्मित भांडवलाने घेणे चालते; प्रबळ भूमिका म्हणते की ओझोन थर, जैवविविधता किंवा हवामानाची स्थिरता यांना मानवनिर्मित पर्याय अस्तित्वातच नाही, म्हणून त्यांची अदलाबदल करता येत नाही.