तेंडूलकर समितीने निदर्शनास आणल्याप्रमाणे, दारिद्र्याची संकल्पना ________ यासारख्या मूलभूत मानवी गरजांच्या संदर्भात सामाजिक वंचीततेशी संबंधित आहे. (a) पुरेसे पोषण आवश्यक (b) पुरेसा निवारा आवश्यक (c) पुरेशी वस्त्र उपलब्धता आवश्यक (d) टाळण्यायुक्त रोगांपासून सुटका आवश्यक (e) किमान शिक्षण आवश्यक वरीलपैकी कोणते/ता मुद्दे/दा बरोबर आहे/त ?
- (1)(a), (b) आणि (c)
- (2)(b), (c) आणि (d)
- (3)(c), (d) आणि (e)
- (4)वरील सर्व
बरोबर — पर्याय (4), "वरील सर्व". प्रश्नाचा मजकूर तेंडूलकर तज्ज्ञ गटाने दारिद्र्य म्हणजे काय याविषयी दिलेले स्वतःचे वर्णन उद्धृत करतो. गटाने दारिद्र्याला निव्वळ पोषणविषयक स्थिती मानले नाही; त्याने ती मूलभूत मानवी गरजांच्या संदर्भात सामाजिकदृष्ट्या जाणवणारी वंचितता आहे असे म्हटले, आणि त्या गरजांची जी यादी दिली तीच इथे छापलेली आहे — पुरेसे पोषण, पुरेसा निवारा, पुरेशी वस्त्रे, टाळता येण्याजोग्या रोगांपासून सुटका आणि किमान शिक्षण. म्हणून पाचही मुद्दे बरोबर आहेत आणि पाचही घेणारा एकमेव पर्याय म्हणजे पर्याय (4). पर्यायांची रचना हाच निष्कर्ष कसा भाग पाडते ते पाहा, कारण हा रचनात्मक मुद्दा परीक्षेच्या हॉलमध्ये घेऊन जाण्यासारखा आहे. मजकुरात (a) पासून (e) पर्यंत पाच मुद्दे छापले आहेत, पण पर्याय (1), (2) आणि (3) यांपैकी प्रत्येक जण नेमके तीनच मुद्दे निवडतो: पर्याय (1) घेतो (a), (b) आणि (c); पर्याय (2) घेतो (b), (c) आणि (d); पर्याय (3) घेतो (c), (d) आणि (e). यांपैकी कोणताही पर्याय निवडणे म्हणजे पाचांपैकी किमान दोन मुद्दे चुकीचे असल्याचा दावा करणे. आता अशी जोडी शोधा जी कोणत्याच त्रिकुटात एकत्र येत नाही. मुद्दा (a), पुरेसे पोषण, फक्त पर्याय (1) मध्ये येतो. मुद्दा (e), किमान शिक्षण, फक्त पर्याय (3) मध्ये येतो. छापलेल्या तीनपैकी एकही त्रिकुट या दोघांना एकत्र धरत नाही. म्हणजे पुरेसे पोषण आणि किमान शिक्षण हे दोन्ही तेंडूलकर समितीच्या यादीत आहेत एवढी खात्री पटली — आणि दारिद्र्याच्या कोणत्याही वर्णनात पोषण हा सर्वात कमी नाकारता येणारा मुद्दा आहे — की तिन्ही त्रिकुटे एकाच वेळी मरतात आणि पर्याय (4) भाग पडतो. मधल्या तीन मुद्द्यांचा निवाडा करण्याची गरजच पडत नाही. याच कारणाने या प्रश्नात 'वरील सर्व' हा सुटकेचा पर्याय जिवंत आहे, तर पेपरातल्या इतर अनेक प्रश्नांत तो मेलेला असतो. सर्व-समावेशक पर्याय या पुस्तिकेत अकरा वेळा दिलेला आहे, आणि त्याचा नियम कधीच बदलत नाही: नाव घेतलेला प्रत्येक मुद्दा त्या यादीत बसतो हे दाखवता आले तरच तो बरोबर, आणि त्यातला एकही मुद्दा कोसळताच तो चुकीचा. इथे एकही मुद्दा कोसळत नाही, कारण प्रश्नातील यादी परीक्षकाने रचलेली नसून अहवालातून जशीच्या तशी उतरवलेली आहे. मूळ अहवालापर्यंत जाणाऱ्या वाचकासाठी एक प्रामाणिक तळटीप. तज्ज्ञ गटाची मूलभूत गरजांची स्वतःची यादी इथे छापलेल्या पाचांपेक्षा थोडी लांब आहे — त्यात सामाजिक संवादासाठी आणि आर्थिक कृतीत सहभागासाठी आवश्यक असणारी गतिशीलता ही गरजही नावाने येते. प्रश्नाने त्या यादीतील पाच गरजा घेऊन 'या यादीत आहेत का' एवढेच विचारले आहे. त्या आहेत. यादी संपूर्ण असल्याचा दावा प्रश्नात कुठेही नाही, त्यामुळे एक गरज वगळल्याने छापलेला कोणताही मुद्दा चुकीचा ठरत नाही.
- (1)(a), (b) आणि (c) — पर्याय (1) पोषण, निवारा आणि वस्त्र हे तीन घेतो आणि आरोग्य व शिक्षण वगळतो — म्हणजे अन्न, वस्त्र, निवारा या पारंपरिक त्रिसूत्रीपाशी थांबतो. तेंडूलकर तज्ज्ञ गटाचे वेगळेपण नेमके इथेच आहे: त्याने दारिद्र्याची व्याख्या या तीन भौतिक गरजांपुरती मर्यादित न ठेवता टाळता येण्याजोग्या रोगांपासूनची सुटका आणि किमान शिक्षण यांचाही तिच्यात समावेश केला, आणि म्हणूनच पुढे उपभोग टोपलीत आरोग्य व शिक्षणावरील खासगी खर्चाची तरतूद घातली. जुन्या त्रिसूत्रीच्या सवयीने वाचणाऱ्यासाठीच हा पर्याय ठेवलेला आहे.
- (2)(b), (c) आणि (d) — पर्याय (2) निवारा, वस्त्र आणि रोगांपासून सुटका घेतो, पण पोषण आणि शिक्षण दोन्ही वगळतो. पोषण वगळणे हे विशेष अवघड आहे: दारिद्र्याच्या कोणत्याही वर्णनात पुरेसे पोषण हा सर्वात कमी नाकारता येणारा मुद्दा आहे, आणि भारताच्या जुन्या दारिद्र्यरेषा तर पूर्णपणे उष्मांकाच्या मानकावरच उभ्या होत्या. जो पर्याय पोषणाला यादीबाहेर ठेवतो तो तेंडूलकर गटाच्या मजकुराशी नव्हे तर कशाशीच जुळत नाही.
- (3)(c), (d) आणि (e) — पर्याय (3) वस्त्र, रोगांपासून सुटका आणि शिक्षण घेतो आणि पोषण व निवारा वगळतो. मागील पर्यायाप्रमाणे इथेही पोषण बाहेर पडते, जे टिकणारे नाही; शिवाय निवाराही वगळला जातो, जो मूलभूत गरजांच्या कोणत्याही यादीतला ठरलेला घटक आहे. लक्षात घ्या की तिन्ही तीन-मुद्द्यांचे पर्याय मुद्दा (c) मात्र सामायिकपणे घेतात — म्हणजे (c) कोणत्याही पर्यायाला वेगळे करत नाही आणि त्यावर वेळ घालवण्यात अर्थ नाही. निर्णायक मुद्दे (a) आणि (e) हे आहेत, कारण तेच दोन कोणत्याच एका त्रिकुटात एकत्र येत नाहीत.
दारिद्र्य म्हणजे नेमके काय, याची व्याख्या दोन प्रकारे करता येते आणि त्या दोन प्रकारांतून दोन वेगळ्या मोजपट्ट्या निघतात. पहिली संकुचित व्याख्या: जगण्यासाठी आवश्यक असणारे किमान उष्मांक मिळवण्याइतका खर्च करता न येणे — म्हणजे दारिद्र्य ही मूलतः पोषणाची कमतरता. भारताच्या जुन्या दारिद्र्यरेषा याच व्याख्येवर उभ्या होत्या. दुसरी व्यापक व्याख्या तेंडूलकर तज्ज्ञ गटाची: दारिद्र्य म्हणजे मूलभूत मानवी गरजांच्या संदर्भात सामाजिकदृष्ट्या जाणवणारी वंचितता, आणि त्या गरजांत पोषणासोबत निवारा, वस्त्र, टाळता येण्याजोग्या रोगांपासून सुटका, किमान शिक्षण आणि सामाजिक संवाद व आर्थिक कृतीसाठी आवश्यक असणारी गतिशीलता येते. 'सामाजिकदृष्ट्या जाणवणारी' या शब्दांचे वजन मोठे आहे: पुरेसे किंवा सन्मानपूर्वक म्हणजे किती, हे निरपेक्ष जैविक उंबरठ्याने ठरत नाही तर त्या समाजात त्या काळी काय प्रमाणित मानले जाते यावरून ठरते — म्हणजे दारिद्र्याचा उंबरठा अंशतः सापेक्ष असतो. या संकल्पनात्मक बदलाचा पद्धतीवर थेट परिणाम झाला: गटाने उष्मांकाचा नांगर सोडला आणि आरोग्य व शिक्षणावरील घरगुती खासगी खर्च संदर्भ उपभोग टोपलीत समाविष्ट केला, जो जुन्या रेषांनी वगळला होता.
ही मांडणी अमर्त्य सेन यांच्या क्षमता दृष्टिकोनाच्या (capability approach) जवळची आहे. सेन यांचा युक्तिवाद असा की वंचितता ही माणसाकडे वस्तूंचा कोणता गठ्ठा आहे यावरून नव्हे, तर तो काय होऊ शकतो आणि काय करू शकतो यावरून ठरवावी — म्हणजे उत्पन्न हे साधन आहे, साध्य नाही. तेंडूलकर गटाची यादीही नेमकी अशीच 'असण्याच्या' आणि 'करण्याच्या' भाषेत आहे: पोषित असणे, निवाऱ्यात असणे, शिकलेले असणे, आजारापासून वाचणे, फिरू शकणे. या दृष्टिकोनाचा पुढचा टप्पा म्हणजे बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक, जो उपभोग-खर्चाची एकच रेषा न वापरता आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनमान अशा अनेक निर्देशकांवरील वंचितता एकत्र मोजतो; नीती आयोगाचा राष्ट्रीय बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक याच चौकटीवर उभा आहे. दुसरीकडे रंगराजन तज्ज्ञ गटाने 2014 मध्ये काहीशी उलट दिशा घेतली — त्याने उष्मांक, प्रथिने व स्निग्ध पदार्थ अशी त्रिविध पोषणमानके पुन्हा मध्यवर्ती केली, पण शिक्षण, वस्त्र, घरभाडे व प्रवास यांसाठीची अत्यावश्यक अन्नेतर तरतूद कायम ठेवली. म्हणजे 'दारिद्र्य म्हणजे काय' या प्रश्नाचे उत्तर भारतात अजून एकमताने ठरलेले नाही, आणि परीक्षक हा वादच वारंवार तपासतो.
- तेंडूलकर तज्ज्ञ गटाने दारिद्र्याचे वर्णन मूलभूत मानवी गरजांच्या संदर्भात सामाजिकदृष्ट्या जाणवणारी वंचितता असे केले — पुरेसे पोषण, पुरेसा निवारा, सन्मानपूर्वक वस्त्र, टाळता येण्याजोग्या रोगांपासून सुटका आणि किमान शिक्षण, तसेच सामाजिक संवाद व आर्थिक कृतीत सहभागासाठी आवश्यक असणारी गतिशीलता.
- या व्यापक संकल्पनेचा थेट परिणाम पद्धतीवर झाला: गटाने संदर्भ उपभोग टोपलीत आरोग्य व शिक्षणावरील घरगुती खासगी खर्चाचा समावेश केला, जो त्याआधीच्या उष्मांक-आधारित दारिद्र्यरेषांनी वगळला होता.
- प्रा. सुरेश द. तेंडूलकर यांच्या अध्यक्षतेखालील तज्ज्ञ गट नियोजन आयोगाने डिसेंबर 2005 मध्ये नेमला आणि त्याचा अहवाल 2009 मध्ये आला; त्याचे 2004-05 चे अंदाज ग्रामीण 41.8 टक्के, शहरी 25.7 टक्के आणि अखिल भारतीय 37.2 टक्के असे होते.
- ही मांडणी अमर्त्य सेन यांच्या क्षमता दृष्टिकोनाच्या भावनेशी जुळणारी आहे — वंचितता माणसाजवळील वस्तूंच्या गठ्ठ्यावरून नव्हे तर तो काय होऊ शकतो आणि काय करू शकतो यावरून ठरवावी.
- रंगराजन तज्ज्ञ गटाने (2014) पोषणमानकांकडे अंशतः परत जात उष्मांक, प्रथिने व स्निग्ध पदार्थ यांचा एकत्रित विचार केला, पण शिक्षण, वस्त्र, घरभाडे व प्रवास यांसाठीची अत्यावश्यक अन्नेतर तरतूद कायम ठेवली.
मधल्या तिन्ही मुद्द्यांचा विचारही करावा लागत नाही. पोषण नाकारता येत नाही, आणि शिक्षण समितीच्या यादीत आहे कारण तिने आरोग्य व शिक्षणावरचा खर्च टोपलीत घेतला.
- दारिद्र्य म्हणजे केवळ पुरेसे अन्न न मिळणे असे गृहीत धरणे. तेंडूलकर गटाचे संपूर्ण योगदानच ही व्याख्या रुंदावण्यात आहे, आणि म्हणूनच आरोग्य व शिक्षण वगळणारे पर्याय या प्रश्नात चुकीचे ठरतात.
- अन्न, वस्त्र, निवारा या पारंपरिक त्रिसूत्रीवर थांबणे. प्रश्नातील पहिला पर्याय नेमका हाच त्रिकुट देतो, आणि तो ओळखीचा वाटतो म्हणूनच धोकादायक आहे.
- पाच मुद्दे दिसताच सगळे मुद्दे स्वतंत्रपणे तपासायला बसणे. इथे पर्यायांची रचना सांगते की फक्त (a) आणि (e) निर्णायक आहेत — (c) तिन्ही त्रिकुटांत असल्याने तो कोणताच पर्याय वेगळा करत नाही.
- 'वरील सर्व' हा पर्याय तत्त्वतः संशयास्पद मानून टाळणे. तो यादी अहवालातून जशीच्या तशी उतरवलेली असेल तेव्हा जिवंत असतो आणि परीक्षकाने स्वतः रचलेली असेल तेव्हा बहुधा मेलेला असतो; निर्णय प्रत्येक मुद्द्याच्या तपासणीवरच घ्यायचा असतो.
तेंडूलकर समितीवर MPSC दोन बाजूंनी येते. एक आकडेवारीची — 2004-05 आणि 2011-12 चे ग्रामीण, शहरी व अखिल भारतीय प्रमाण आणि रुपयातील दारिद्र्यरेषा. दुसरी हीच संकल्पनात्मक — गटाने दारिद्र्याची व्याख्या कशी केली, त्याने कोणता नांगर सोडला, त्याने उपभोग टोपलीत नवे काय घातले. दुसऱ्या प्रकारात प्रश्न बहुधा अहवालातील वाक्य जवळपास जसेच्या तसे उद्धृत करून येतो आणि यादीतील मुद्द्यांची निवड करायला सांगतो; अशा वेळी परीक्षक खोटा मुद्दा पेरण्यापेक्षा खरे मुद्दे वगळून पर्याय बनवतो, आणि म्हणून 'कोणता मुद्दा चुकीचा आहे' यापेक्षा 'कोणता खरा मुद्दा वगळला आहे' हा प्रश्न अधिक उपयोगी ठरतो. तयारीसाठी समितीची गरजांची यादी आणि तिचा पद्धतशीर बदल एकत्रच लक्षात ठेवा — कारण व्याख्या रुंदावली म्हणूनच टोपलीत आरोग्य व शिक्षण आले, ही साखळी दोन्ही प्रकारच्या प्रश्नांना पुरते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
तेंडूलकर तज्ज्ञ गटाने दारिद्र्याची संकल्पना कशी मांडली ?
- (a)किमान उष्मांक मिळवण्याइतका खर्च करता न येणे एवढीच स्थिती
- (b)मूलभूत मानवी गरजांच्या संदर्भात सामाजिकदृष्ट्या जाणवणारी वंचितता
- (c)राष्ट्रीय सरासरी उत्पन्नाच्या निम्म्याहून कमी उत्पन्न असणे
- (d)मालमत्ता व जमिनीच्या मालकीचा पूर्ण अभाव
उत्तर(b) मूलभूत मानवी गरजांच्या संदर्भात सामाजिकदृष्ट्या जाणवणारी वंचितता. गटाने दारिद्र्याला केवळ पोषणविषयक स्थिती मानण्यास नकार दिला आणि पुरेसे पोषण, निवारा, वस्त्र, टाळता येण्याजोग्या रोगांपासून सुटका, किमान शिक्षण आणि सामाजिक व आर्थिक सहभागासाठीची गतिशीलता अशा गरजांची व्यापक यादी दिली. पर्याय (a) ही त्याआधीच्या उष्मांक-आधारित रेषांची भूमिका आहे, जी तेंडूलकर गटाने नेमकी सोडून दिली.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
तेंडूलकर तज्ज्ञ गटाने संदर्भ उपभोग टोपलीत कोणत्या खर्चाचा समावेश केला, जो त्याआधीच्या दारिद्र्यरेषांत नव्हता ?
- (a)प्रवास व वाहतुकीवरील खर्च
- (b)आरोग्य व शिक्षणावरील घरगुती खासगी खर्च
- (c)घरभाडे व वीजबिलावरील खर्च
- (d)कर्जावरील व्याजाचा खर्च
उत्तर(b) आरोग्य व शिक्षणावरील घरगुती खासगी खर्च. दारिद्र्य म्हणजे टाळता येण्याजोग्या रोगांपासून सुटका आणि किमान शिक्षण यांसह मूलभूत गरजांची वंचितता, ही व्यापक व्याख्या स्वीकारल्यावर हा समावेश तार्किकदृष्ट्या आवश्यक होता. जुन्या उष्मांक-आधारित रेषांत हे दोन्ही खर्च गृहीत धरलेले नव्हते, आणि हाच बदल तेंडूलकर रेषा वरच्या पातळीवर नेणाऱ्या कारणांपैकी एक ठरला.