MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 42 / 100

बरोबर — पर्याय (3), "(a) आणि (c)": सामाजिक विमा आणि सामाजिक सहाय. श्रम-अर्थशास्त्रातील प्रमाणित वर्गीकरण — आणि आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना वापरते तेच — सामाजिक सुरक्षेची विभागणी दोन कसोट्यांवर करते: लाभाचा पैसा कोठून येतो, आणि तो कोणत्या आधारावर मागता येतो. सामाजिक विमा अंशदायी असतो. पैसा आधी भरला जातो — कामगाराकडून, मालकाकडून, अनेकदा शासनाच्या वाट्यासह — आणि तो एका निधीत जमा होतो; पुढे लाभ हक्क म्हणून मिळतो आणि त्याचा आकार गरिबीच्या पुराव्याशी नव्हे तर भरलेल्या वर्गणीच्या नोंदीशी जोडलेला असतो. भारतातील अभिजात साधने याच प्रकारची आहेत: कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी, कर्मचारी राज्य विमा योजना, मालकाकडून मिळणारे उपदान (ग्रॅच्युइटी) आणि अंशदायी निवृत्तिवेतन व्यवस्था. कर्मचारी राज्य विमा योजनेच्या लाभार्थ्याला 'तू गरीब आहेस हे सिद्ध कर' असे कोणी सांगत नाही; त्याच्या वेतनावर वर्गणी भरली गेली म्हणून त्याला संरक्षण मिळते. सामाजिक सहाय विनाअंशदायी असतो. तो शासनाच्या सर्वसाधारण महसुलातून दिला जातो, लाभार्थ्याने त्यासाठी काहीही भरलेले नसते, आणि पात्रता सिद्ध झालेल्या गरजेवर ठरते — सामान्यतः उत्पन्नाची चाचणी, विधवा किंवा दिव्यांग यांसारखा प्रवर्ग, किंवा दारिद्र्यरेषेखालील वर्गवारी. राष्ट्रीय सामाजिक सहाय कार्यक्रम (National Social Assistance Programme) हे याचे भारतातील पाठ्यपुस्तकी उदाहरण — त्यातील वृद्धापकाळ, विधवा आणि दिव्यांग निवृत्तिवेतने आणि राष्ट्रीय कुटुंब लाभ योजना. म्हणजे दोन्ही वर्ग वर्गणी आणि हक्क या दोन कसोट्यांवर वेगळे होतात: एक हक्क जो तुम्ही भरून विकत घेतला आहे, आणि दुसरे हस्तांतरण जे शासन तुम्हाला गरज आहे म्हणून करते. नेमकी हीच जोडी (a) आणि (c) येथे छापलेली आहे — म्हणजे पर्याय (3). पानावरचे उरलेले दोन शब्द चुकीच्या कल्पना नाहीत; ते फक्त वेगळ्या पातळीवरचे आहेत. 'सामाजिक कल्याण' हे त्याहून विस्तृत क्षेत्र आहे, ज्यात सामाजिक सुरक्षा येते आणि त्याशिवाय सेवा, अनुदाने व कल्याणकारी कार्यक्रमही येतात — ते सामाजिक सुरक्षेच्या दोन प्रकारांपैकी एक नाही, तर सामाजिक सुरक्षेला सामावून घेणारे छत्र आहे. 'सामाजिक समावेशकता' हे उद्दिष्ट आहे, जे सामाजिक सुरक्षेमुळे साधले जाऊ शकते — तो पैसा उभा करण्याचा किंवा वर्गीकरण करण्याचा प्रकार नाही. प्रश्नातील 'सर्वाधिक अचुकपणे दर्शवतात' हा शब्दप्रयोग परीक्षक हेच सुचवण्यासाठी वापरतो: उत्तर म्हणजे मान्यताप्राप्त दुहेरी वर्गीकरण, कल्याणासारखे वाटणारे कोणतेही दोन शब्द नव्हेत.

• (1)(a) आणि (b) — पर्याय (1) सामाजिक विम्याला योग्यच धरतो, पण त्याच्या जोडीला 'सामाजिक कल्याण' ठेवतो. अडचण पातळीची आहे: सामाजिक कल्याण हे सामाजिक सुरक्षेचा एक प्रकार नसून तिच्यापेक्षा मोठे क्षेत्र आहे — त्यात सामाजिक सुरक्षेखेरीज शिक्षण, आरोग्यसेवा, अनुदाने आणि कल्याणकारी सेवा हे सगळेच येते. सामाजिक सुरक्षेला 'विमा आणि कल्याण' असे विभागणे म्हणजे एका भागाची त्याच्याच संपूर्णाशी जोडी लावणे. वर्गीकरणाच्या प्रश्नात दोन्ही घटक एकाच पातळीवरचे आणि परस्परांना वगळणारे असावे लागतात, आणि इथे तसे नाहीत.
• (2)(b) आणि (c) — पर्याय (2) मध्ये सामाजिक सहाय हा खरा घटक आहे, पण त्याच्या जोडीला पुन्हा 'सामाजिक कल्याण' आले आहे आणि खरा दुसरा वर्ग — सामाजिक विमा — वगळला गेला आहे. वगळणी निर्णायक आहे: कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी आणि कर्मचारी राज्य विमा योजनेसारखी अंशदायी साधने भारताच्या सामाजिक सुरक्षेच्या रचनेचा मोठा भाग आहेत, आणि 'कल्याण' या छत्री संज्ञेखाली त्यांचे स्वतंत्र, वर्गणीवर आधारित स्वरूप हरवून जाते. एक खरा घटक असलेला पर्याय अर्ध्या गुणांचा नसतो; दोन्ही घटक बरोबर असतील तरच तो पर्याय बरोबर.
• (4)(c) आणि (d) — पर्याय (4) सामाजिक सहाय बरोबर घेतो पण त्याला 'सामाजिक समावेशकता' जोडतो. समावेशकता हा वर्ग नाही, ते उद्दिष्ट आहे — वंचित गटांना आर्थिक व सामाजिक जीवनाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्याचे ध्येय, जे सामाजिक सुरक्षेसह अनेक धोरणांमधून साधले जाते. लाभ कसा वित्तपुरवठा होतो (वर्गणीतून की महसुलातून) आणि तो कशाच्या आधारावर मिळतो (हक्क की गरज) या कसोट्यांवर हा शब्द काहीच सांगत नाही. शिवाय हा पर्याय सामाजिक विमा पूर्णपणे वगळतो, त्यामुळे तो दोन प्रमुख प्रकारांपैकी एक हरवतो.

सामाजिक सुरक्षा म्हणजे उत्पन्नाच्या ठराविक जोखमींपासून — वार्धक्य, आजार, अपघात, मातृत्व, बेरोजगारी, अपंगत्व, कमावत्या व्यक्तीचा मृत्यू — व्यक्तीचे आणि कुटुंबाचे संरक्षण करणारी सार्वजनिक व्यवस्था. या व्यवस्थेची शास्त्रीय विभागणी दोनच प्रकारांत होते. पहिला अंशदायी सामाजिक विमा: लाभार्थी, त्याचा मालक आणि अनेकदा शासन असे मिळून आधी वर्गणी भरतात, त्यातून निधी उभा राहतो, आणि जोखीम प्रत्यक्षात घडल्यावर लाभ हक्क म्हणून मिळतो. दुसरा विनाअंशदायी सामाजिक सहाय: वर्गणी नसते, पैसा सर्वसाधारण महसुलातून येतो, आणि लाभ गरजेच्या कसोटीवर — उत्पन्न-चाचणी किंवा विधवा, दिव्यांग, वृद्ध असा प्रवर्ग — दिला जातो. या भेदाचे व्यावहारिक परिणाम मोठे आहेत. विमा हा त्याच्या स्वरूपामुळे औपचारिक, नोंदणीकृत रोजगारापुरता मर्यादित राहतो, कारण वर्गणी वेतनातून कापावी लागते; त्यामुळे भारतासारख्या देशात, जिथे कामगारांचा फार मोठा भाग असंघटित क्षेत्रात आहे, संरक्षणाची मोठी पोकळी राहते. ती पोकळी भरण्याचे काम सहाय-प्रकारच्या योजना करतात, पण त्या करआधारावर अवलंबून असल्याने लाभाची रक्कम सामान्यतः कमी आणि लक्ष्यनिश्चितीच्या चुकांना — पात्रांना वगळणे आणि अपात्रांचा समावेश — बळी पडणारी असते.

भारतात दोन्ही प्रकार कायद्याने उभे राहिले आहेत. अंशदायी बाजूला कर्मचारी राज्य विमा कायदा, 1948 आणि कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी व विविध तरतुदी कायदा, 1952 हे आधारस्तंभ आहेत; विनाअंशदायी बाजूला 15 ऑगस्ट 1995 रोजी सुरू झालेला राष्ट्रीय सामाजिक सहाय कार्यक्रम. राज्यघटनेच्या दृष्टीने सामाजिक सुरक्षा समवर्ती सूचीत येते, म्हणजे केंद्र आणि राज्य दोघेही त्यावर कायदा करू शकतात — म्हणूनच महाराष्ट्रासह राज्यांच्या स्वतःच्या निवृत्तिवेतन व सहाय योजना केंद्राच्या योजनांवर चढवलेल्या दिसतात. मार्गदर्शक तत्त्वांतील अनुच्छेद 41 (काम, शिक्षण आणि वार्धक्य, आजार व अपंगत्वात सार्वजनिक साहाय्याचा अधिकार) आणि अनुच्छेद 42 (कामाच्या न्याय्य व मानवी परिस्थिती आणि प्रसूती साहाय्य) ही या संपूर्ण रचनेची घटनात्मक बैठक आहे. अलीकडची सर्वात मोठी घडामोड म्हणजे सामाजिक सुरक्षा संहिता, 2020 — तिने केंद्राचे प्रमुख सामाजिक सुरक्षा कायदे एकत्र आणले आणि असंघटित, गिग व प्लॅटफॉर्म कामगारांपर्यंत संरक्षण नेण्याची तरतूद केली, म्हणजे नेमक्या त्याच वर्गापर्यंत ज्याला अंशदायी विमा ऐतिहासिकदृष्ट्या वगळत आला आहे.

• सामाजिक विमा अंशदायी आणि हक्काधारित असतो: लाभ वर्गणीच्या नोंदीतून येतो, गरजेच्या पुराव्यातून नाही. कर्मचारी राज्य विमा (कायदा, 1948) आणि कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी (कायदा, 1952) ही भारतातील प्रमाणित उदाहरणे.
• सामाजिक सहाय विनाअंशदायी आणि गरजाधारित असतो: तो सर्वसाधारण महसुलातून दिला जातो आणि उत्पन्न-चाचणीने किंवा प्रवर्गाने लक्ष्यित केला जातो. 15 ऑगस्ट 1995 रोजी सुरू झालेला राष्ट्रीय सामाजिक सहाय कार्यक्रम हे प्रमाणित उदाहरण.
• राष्ट्रीय सामाजिक सहाय कार्यक्रमाचे घटक — इंदिरा गांधी राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्तिवेतन योजना, इंदिरा गांधी राष्ट्रीय विधवा निवृत्तिवेतन योजना, इंदिरा गांधी राष्ट्रीय दिव्यांग निवृत्तिवेतन योजना, राष्ट्रीय कुटुंब लाभ योजना आणि अन्नपूर्णा योजना. हे सर्व सहाय-प्रकारचे आहेत, यांपैकी एकही विमा-प्रकारचा नाही.
• आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेचा सामाजिक सुरक्षा (किमान मानके) अभिसमय, 1952 (क्र. 102) सामाजिक सुरक्षेच्या नऊ शाखा सांगतो: वैद्यकीय सेवा, आजारपण, बेरोजगारी, वार्धक्य, रोजगारजन्य दुखापत, कुटुंब, मातृत्व, अपंगत्व आणि कमावत्याच्या मृत्यूनंतरचे लाभ. इथे तपासलेल्या वर्गीकरणाचा तो संदर्भबिंदू आहे.
• सामाजिक सुरक्षा संहिता, 2020 केंद्राचे प्रमुख सामाजिक सुरक्षा कायदे एकाच कायद्यात एकत्र करते आणि असंघटित, गिग व प्लॅटफॉर्म कामगारांपर्यंत संरक्षण विस्तारण्याची तरतूद करते — म्हणजे अंशदायी विम्याने ऐतिहासिकदृष्ट्या वगळलेल्या वर्गापर्यंत.

• 'सामाजिक कल्याण' आणि 'सामाजिक सुरक्षा' समानार्थी मानणे. कल्याण हे मोठे छत्र आहे आणि सुरक्षा त्याखालील एक भाग; म्हणून कल्याण हा सुरक्षेचा प्रकार होऊ शकत नाही, आणि नेमका हाच सापळा या प्रश्नात दोन पर्यायांत ठेवलेला आहे.
• अंशदायी आणि विनाअंशदायी यांची अदलाबदल करणे. कर्मचारी राज्य विमा वर्गणीवर चालतो आणि म्हणून विमा आहे; वृद्धापकाळ निवृत्तिवेतन महसुलातून येते आणि म्हणून सहाय आहे — 'सरकार पैसे देते' एवढ्यावरून दोन्ही एकाच वर्गात टाकता येत नाहीत.
• उद्दिष्ट आणि साधन यांची गल्लत करणे. सामाजिक समावेशकता हे धोरणाचे ध्येय आहे, वर्गीकरणाचा गट नाही; वर्गीकरणाचा प्रश्न 'हे कशातून दिले जाते' या कसोटीवर सुटतो, 'यातून काय साधते' या कसोटीवर नाही.
• संयुक्त पर्यायातील एक घटक बरोबर दिसला की तो पर्याय निवडणे. इथे पर्याय (2) आणि पर्याय (4) दोघांतही एक खरा वर्ग आहे आणि तरीही दोन्ही चुकीचे आहेत, कारण दुसरा घटक कोसळतो.

सामाजिक सुरक्षा MPSC मध्ये तीन साच्यांत येते. पहिला हाच वर्गीकरणाचा — दोन प्रमुख प्रकार कोणते, किंवा दिलेली योजना विमा-प्रकारची की सहाय-प्रकारची, अशी जोडी लावणारी विचारणा. दुसरा योजनांच्या तपशिलाचा — राष्ट्रीय सामाजिक सहाय कार्यक्रमाचे घटक, त्यांची पात्रता वये, प्रारंभवर्षे, किंवा महाराष्ट्राच्या स्वतःच्या निराधार योजनांचे निकष. तिसरा कायदेशीर — कर्मचारी राज्य विमा कायदा 1948 आणि भविष्य निर्वाह निधी कायदा 1952 यांची वर्षे व व्याप्ती, आणि अलीकडे सामाजिक सुरक्षा संहिता, 2020 मधील गिग व प्लॅटफॉर्म कामगारांच्या तरतुदी. तयारी करताना प्रत्येक योजनेला 'वर्गणी भरली जाते का?' हा एकच प्रश्न विचारा — त्याचे उत्तर तिचा वर्ग ठरवते आणि तेच वर्गीकरणाच्या प्रश्नाचे संपूर्ण उत्तर असते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  खालीलपैकी कोणती योजना सामाजिक विमा प्रकारात न मोडता सामाजिक सहाय प्रकारात मोडते ?

  • (a)कर्मचारी राज्य विमा योजना
  • (b)कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी
  • (c)इंदिरा गांधी राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्तिवेतन योजना
  • (d)मालकाकडून दिले जाणारे उपदान (ग्रॅच्युइटी)

  उत्तर(c) इंदिरा गांधी राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्तिवेतन योजना. ती राष्ट्रीय सामाजिक सहाय कार्यक्रमाचा घटक असून विनाअंशदायी आहे — लाभार्थी कोणतीही वर्गणी भरत नाही, पैसा सर्वसाधारण महसुलातून येतो आणि पात्रता वय व गरजेच्या कसोटीवर ठरते. उरलेले तिन्ही अंशदायी किंवा मालकाच्या दायित्वावर आधारित असल्याने विमा-प्रकारात मोडतात. निर्णायक कसोटी एकच: लाभ मिळण्यापूर्वी कोणी वर्गणी भरली होती का ?

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेचा सामाजिक सुरक्षा (किमान मानके) अभिसमय, 1952 (क्र. 102) सामाजिक सुरक्षेच्या किती शाखा निश्चित करतो ?

  • (a)पाच
  • (b)सात
  • (c)नऊ
  • (d)अकरा

  उत्तर(c) नऊ. अभिसमय क्र. 102 वैद्यकीय सेवा, आजारपण, बेरोजगारी, वार्धक्य, रोजगारजन्य दुखापत, कुटुंब, मातृत्व, अपंगत्व आणि कमावत्याच्या मृत्यूनंतरचे लाभ अशा नऊ शाखा सांगतो आणि प्रत्येकीसाठी किमान मानके ठरवतो. सामाजिक सुरक्षा नेमकी कशाकशापासून संरक्षण देते याची ही आंतरराष्ट्रीय संदर्भयादी असल्याने परीक्षक तिचा वापर वारंवार करतात.