खालील विधाने विचारात घ्या. (a) 2017 मध्ये भारताची लोकसंख्येची घनता दक्षिण कोरियापेक्षा जास्त होती. (b) 2017 मध्ये भारताची लोकसंख्येची घनता बांगलादेशापेक्षा कमी होती. वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने योग्य आहे/त ?
- (1)केवळ (a) योग्य आहे.
- (2)केवळ (b) योग्य आहे.
- (3)दोन्ही (a) आणि (b) योग्य आहेत.
- (4)वरीलपैकी कोणतेही नाही.
बरोबर — पर्याय (2), "केवळ (b) योग्य आहे." विधान (b) खरे आहे आणि विधान (a) चूक आहे. विशेष म्हणजे हा प्रश्न एकही आकडा पाठ नसतानाही केवळ क्रमवारीच्या आधारे सुटतो. विधान (a) म्हणते की 2017 मध्ये भारताची घनता दक्षिण कोरियापेक्षा जास्त होती. प्रत्यक्षात तसे नव्हते. जागतिक बँकेच्या मालिकेनुसार (प्रति चौरस किलोमीटर भूभागामागील व्यक्ती) 2017 मध्ये भारत सुमारे 457 वर होता, तर कोरिया प्रजासत्ताक सुमारे 527 वर — म्हणजे दोघांपैकी कोरिया अधिक दाट. हे उमेदवाराला धक्कादायक वाटते, कारण भारत क्षेत्रफळाने आणि लोकसंख्येने प्रचंड आहे आणि दक्षिण कोरिया हा जेमतेम पाच कोटी लोकसंख्येचा छोटा देश आहे. पण घनता हे गुणोत्तर आहे, आणि कोरियाचा छेद फार लहान आहे: सुमारे एक लाख चौरस किलोमीटर भूभाग, त्यातला बराचसा डोंगराळ, आणि लोकसंख्या मूठभर किनारी व नदीखोऱ्यांतील सपाट भागांत — विशेषतः सेऊल महानगर प्रदेशात — एकवटलेली. मोठ्या प्रमाणात नागरीकरण झालेला छोटा देश हा मोठ्या, अंशतः ग्रामीण देशाच्या पुढे सहज जातो. त्यामुळे विधान (a) टिकत नाही. विधान (b) म्हणते की 2017 मध्ये भारताची घनता बांगलादेशापेक्षा कमी होती. ती होतीच, आणि तीही मोठ्या फरकाने — बांगलादेश त्या वर्षी सुमारे 1,246 व्यक्ती प्रति चौरस किलोमीटर होता, म्हणजे भारताच्या सुमारे 2.7 पट. बांगलादेश हा मुळात एकच विस्तीर्ण गाळाचा त्रिभुज प्रदेश आहे — टोकापासून टोकापर्यंत लागवडीयोग्य आणि वस्तीयोग्य — आणि सुमारे 1,48,000 चौरस किलोमीटरवर तो सोळा कोटींहून अधिक लोक वाहतो. लक्षणीय आकाराच्या देशांमध्ये तो जगातील सर्वाधिक दाट देश आहे. म्हणून विधान (b) टिकते. एक विधान खरे, एक खोटे, आणि टिकणारे दुसरे — म्हणून बरोबर पर्याय (2). आकड्यांविषयी एक टीप. भारताची जनगणना 2011 भारताची घनता 382 व्यक्ती प्रति चौरस किलोमीटर नोंदवते, तर 2017 च्या आंतरराष्ट्रीय मालिका सुमारे 457 देतात. दोन्हींची संदर्भवर्षे वेगळी आहेत आणि भूभाग क्षेत्रफळाचे छेदही वेगळे आहेत. या दोन आकड्यांचा मेळ घालण्याची उमेदवाराला गरज नाही. कोणत्याही छेदावर आणि कोणत्याही प्रकाशित स्रोतात बांगलादेश भारताच्या वर आणि भारत दक्षिण कोरियाच्या खाली येतो — प्रश्न क्रमवारी तपासतो, आणि क्रमवारीविषयी वाद नाही.
- (1)केवळ (a) योग्य आहे. — पर्याय (1) घ्यायचा असेल तर भारत दक्षिण कोरियापेक्षा दाट असावा लागेल आणि त्याचबरोबर बांगलादेशापेक्षा कमी दाट नसावा लागेल — दोन्ही अटी कोसळतात. 2017 मधील भारताचे सुमारे 457 हे कोरियाच्या 527 च्या खाली आणि बांगलादेशाच्या 1,246 च्या फार खाली आहे. हा पर्याय म्हणजे आकारमानाचा भ्रम आहे: उमेदवार भारताच्या 130 कोटी या निव्वळ लोकसंख्येवरून विचार करतो, गुणोत्तरावरून नाही, आणि एक लाख चौरस किलोमीटरचे डोंगराळ, अतिनागरी द्वीपकल्प एका उपखंडापेक्षा माणसे अधिक दाटीने बसवू शकते हे विसरतो.
- (3)दोन्ही (a) आणि (b) योग्य आहेत. — पर्याय (3) हा ज्याला खात्री आहे तेवढाच अर्धा भाग तपासणाऱ्या उमेदवारासाठीचा सापळा आहे. विधान (b) सहज खरे आहे, आणि त्याच्या जोरावर विधान (a) ला मान्यता देऊन टाकण्याचा मोह होतो. पण "दोन्ही" या पर्यायाला त्याचा प्रत्येक घटक खरा असावा लागतो, आणि (a) खरा नाही: जागतिक बँकेच्या 2017 च्या मालिकेत — आणि आजूबाजूच्या प्रत्येक वर्षातही — दक्षिण कोरियाची घनता भारतापेक्षा जास्त आहे. दुसरा घटक कितीही पक्का दिसत असला तरी एक घटक कोसळणे "दोन्ही" पर्याय मारण्यास पुरेसे असते.
- (4)वरीलपैकी कोणतेही नाही. — पर्याय (4) हा सुटकेचा पर्याय आहे, आणि सुटकेचा पर्याय तेव्हाच उपलब्ध असतो जेव्हा नाव घेतलेला प्रत्येक पर्याय कोसळल्याचे दाखवता येते. इथे तो घेता येत नाही, कारण विधान (b) टिकून राहते — कोणत्याही प्रकाशित आकडेवारीत 2017 मध्ये भारताची घनता बांगलादेशापेक्षा कमीच होती, म्हणजे छापलेल्या विधानांपैकी किमान एक बरोबर आहे आणि "कोणतेही नाही" बंद होते. सुटकेचा पर्याय नाव घेतलेले सर्व पर्याय पाडून झाल्यावर घ्यायचा असतो, ते काम टाळण्याचा मार्ग म्हणून नव्हे.
लोकसंख्येची घनता हे लोकसंख्येच्या दाबाचे सर्वात सोपे माप आहे: एकूण लोकसंख्या भागिले भूभागाचे क्षेत्रफळ, आणि ती रूढपणे प्रति चौरस किलोमीटर व्यक्ती अशी नोंदवली जाते. ती गुणोत्तर असल्यामुळे जितकी अंशावर तितकीच छेदावरही अवलंबून असते — मर्यादित लोकसंख्या असलेला पण फार लहान किंवा बहुतांश निरुपयोगी भूभाग असलेला देश, प्रचंड लोकसंख्या उपखंडभर पसरलेल्या देशापेक्षा कितीतरी दाट असू शकतो. म्हणूनच लोकसंख्याशास्त्रज्ञ अंकगणितीय घनता (arithmetic density — एकूण भूभागामागील माणसे), कायिक घनता (physiological density — लागवडीयोग्य जमिनीमागील माणसे) आणि कृषी घनता (agricultural density — लागवडीयोग्य जमिनीमागील शेतीवर अवलंबून लोकसंख्या) असा भेद करतात. या तिन्ही मापांवर देशांची क्रमवारी पूर्णपणे वेगळी येऊ शकते. इजिप्त हे टोकाचे उदाहरण: वाळवंट छेदात मोजले जात असल्याने त्याची अंकगणितीय घनता सामान्य दिसते, पण जवळपास सगळी लोकसंख्या नाईलच्या अरुंद पट्ट्यात राहत असल्याने त्याची कायिक घनता जगात सर्वोच्चांपैकी आहे. दक्षिण कोरिया विरुद्ध भारत हे याच परिणामाचे सौम्य रूप आहे — इथे कारण वाळवंट नसून डोंगर आणि टोकाचे नागरी केंद्रीकरण आहे.
MPSC आणि UPSC दोघांनाही तुलनात्मक घनतेचा हा साचा आवडतो, कारण संकल्पना समजलेला विद्यार्थी तो सोडवू शकतो आणि केवळ भारताचा स्वतःचा आकडा पाठ केलेला विद्यार्थी सोडवू शकत नाही. वर्षाचा शिक्का — इथे 2017 — सजावटीचा आहे: या देशांमधील क्रम गेल्या दशकभरात बदललेला नाही, त्यामुळे आकडेवारीचे नेमके वर्ष कोणते यावर काहीही अवलंबून नाही. परीक्षेच्या हॉलमध्ये घेऊन जाण्यासारखी गोष्ट म्हणजे आकडे नव्हेत, तर क्रमवारी. जागतिक बँकेच्या 2017 च्या आकडेवारीत लक्षणीय आकाराच्या देशांचा क्रम साधारण असा: बांगलादेश सुमारे 1,246 · कोरिया प्रजासत्ताक सुमारे 527 · नेदरलँड्स सुमारे 509 · भारत सुमारे 457 · जपान सुमारे 348 · श्रीलंका सुमारे 347 · पाकिस्तान सुमारे 290 · नेपाळ सुमारे 195 · चीन सुमारे 149 · अमेरिका सुमारे 36. नगर-राज्ये या मोजपट्टीच्या बाहेरच पडतात — सिंगापूर सुमारे 7,882. विशेष लक्षात ठेवण्यासारखे: त्या वेळी भारताच्या तोडीची लोकसंख्या असलेला चीन घनतेत भारताच्या सुमारे एक तृतीयांश आहे, कारण त्याचे क्षेत्रफळ भारताच्या सुमारे तिप्पट आहे आणि त्याचा बराचसा पश्चिम भाग वाळवंट व उंच पठार आहे.
- जागतिक बँकेची लोकसंख्या घनता (प्रति चौरस किलोमीटर भूभागामागील व्यक्ती), 2017: बांगलादेश सुमारे 1,246 · कोरिया प्रजासत्ताक सुमारे 527 · भारत सुमारे 457 · चीन सुमारे 149 · अमेरिका सुमारे 36. भारत–कोरिया आणि भारत–बांगलादेश हे क्रम आजूबाजूच्या वर्षांतही तसेच राहतात.
- भारताची जनगणना 2011 भारताची घनता 382 व्यक्ती प्रति चौरस किलोमीटर नोंदवते, तर 2001 मध्ये ती 325 होती. नंतरच्या वर्षांच्या आंतरराष्ट्रीय मालिका यापेक्षा मोठे आकडे देतात — कारण वर्ष वेगळे आणि भूभाग क्षेत्रफळाचा छेदही वेगळा — पण इतर देशांशी असलेल्या क्रमवारीवर त्याचा परिणाम होत नाही.
- जनगणना 2011 मधील टोके: बिहार हे 1,106 व्यक्ती प्रति चौरस किलोमीटरसह सर्वाधिक दाट राज्य आणि अरुणाचल प्रदेश 17 सह सर्वात विरळ; केंद्रशासित प्रदेशांत दिल्ली राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र 11,320 नोंदवते. महाराष्ट्र 365 वर आहे — राष्ट्रीय सरासरी 382 पेक्षा किंचित खाली.
- दक्षिण कोरियाची घनता त्याच्या छेदामुळे आहे, अंशामुळे नाही: सुमारे एक लाख चौरस किलोमीटर भूभाग, त्यातला मोठा भाग डोंगर-टेकड्यांचा, आणि लोकसंख्या प्रामुख्याने नागरी व सेऊल महानगर प्रदेशात मोठ्या प्रमाणात एकवटलेली.
- बांगलादेश हा जगातील सर्वाधिक दाट मोठा देश आहे, कारण तो जवळजवळ पूर्णपणे गंगा–ब्रह्मपुत्रा–मेघना त्रिभुज प्रदेश आहे — सपाट, गाळाचा आणि सर्वत्र वस्तीयोग्य — आणि सुमारे 1,48,000 चौरस किलोमीटरवर सोळा कोटींहून अधिक लोक सामावतो. हे क्षेत्रफळ महाराष्ट्र अधिक गुजरात यांच्यापेक्षा लहान आहे.
जागतिक बँकेची आकडेवारी, 2017. हा क्रम वर्षानुवर्षे स्थिर राहतो, म्हणून प्रश्नातील वर्षावरून काहीच ठरत नाही.
- निव्वळ लोकसंख्येवरून घनतेचा निष्कर्ष काढणे. भारताची लोकसंख्या दक्षिण कोरियाच्या सुमारे पंचवीसपट आहे आणि तरीही भारत कमी दाट आहे, कारण भारताचे क्षेत्रफळही कोरियाच्या सुमारे तेहतीसपट आहे.
- एक विधान पडताळल्यावर 'दोन्ही (a) आणि (b)' हा पर्याय सुरक्षित मानणे. संयुक्त पर्यायाला प्रत्येक घटक खरा असावा लागतो; सोपा अर्धा भाग तपासून दुसरा गृहीत धरणे हा हा साचा गमावण्याचा सर्वात सामान्य मार्ग आहे.
- जनगणना 2011 चा 382 आणि 2017 चा सुमारे 457 यांचा मेळ घालण्याचा प्रयत्न करून त्यांपैकी एक चुकीचा असला पाहिजे असे ठरवणे. दोघांची वर्षे आणि भूभागाचे छेद वेगळे आहेत; क्रमवारीच्या प्रश्नात कोणताही आकडा बचावण्याची गरज नाही.
- दोन सारखी दिसणारी विधाने फसवणुकीसारखी वाटतात म्हणून 'वरीलपैकी कोणतेही नाही' निवडणे. सुटकेचा पर्याय नाव घेतलेले सगळे पर्याय पाडूनच कमवावा लागतो, आणि इथे विधान (b) उघडपणे टिकते.
आयोग घनता दोन साच्यांत विचारतो. पहिला हाच तुलनात्मक जोडीचा — भारताची नाव घेतलेल्या देशांशी क्रमवारी लावणारी दोन सौम्य विधाने, जी एकही आकडा न आठवता संकल्पनेवरून सुटतात. दुसरा जनगणनेतून थेट स्मरणाचा — सर्वाधिक व सर्वात कमी दाट राज्ये, महाराष्ट्राची स्वतःची घनता, किंवा 2011 चा राष्ट्रीय आकडा. UPSC ने ऐतिहासिकदृष्ट्या संकल्पनात्मक बाजूला (कायिक विरुद्ध अंकगणितीय घनता, मनुष्य–भूमी गुणोत्तर) झुकते माप दिले आहे, तर राज्य आयोग जनगणनेच्या तक्त्यांवर भर देतात. दोन्हींची तयारी आकडे पाठ करण्याऐवजी क्रम शिकून करा, आणि तीन-चार नांगर-आकडे पक्के करा — 2011 मध्ये भारत 382, सर्वाधिक दाट राज्य बिहार, सर्वात विरळ अरुणाचल प्रदेश — जे परीक्षक समोर ठेवील तो जवळपास कोणताही आकडा जागच्या जागी बसवण्यास पुरेसे ठरतात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
भारताच्या जनगणना 2011 नुसार कोणत्या राज्याची लोकसंख्येची घनता सर्वाधिक आणि कोणत्या राज्याची सर्वात कमी नोंदवली गेली ?
- (a)पश्चिम बंगाल (सर्वाधिक) आणि सिक्कीम (सर्वात कमी)
- (b)बिहार (सर्वाधिक) आणि अरुणाचल प्रदेश (सर्वात कमी)
- (c)केरळ (सर्वाधिक) आणि मिझोराम (सर्वात कमी)
- (d)उत्तर प्रदेश (सर्वाधिक) आणि नागालँड (सर्वात कमी)
उत्तर(b) बिहार (सर्वाधिक) आणि अरुणाचल प्रदेश (सर्वात कमी). जनगणना 2011 बिहारची घनता 1,106 व्यक्ती प्रति चौरस किलोमीटर नोंदवते — पश्चिम बंगाल आणि केरळ यांच्या पुढे — तर अरुणाचल प्रदेश 17 सह सर्वात विरळ राज्य आहे. दिल्ली राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र 11,320 सह कोणत्याही राज्यापेक्षा दाट आहे, पण तो केंद्रशासित प्रदेश असल्याने 'राज्य' असे शब्द असलेल्या प्रश्नाचे उत्तर होत नाही — हा भेद परीक्षक वारंवार वापरतात.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
लोकसंख्येची अंकगणितीय घनता आणि कायिक घनता यांतील फरक असा की, कायिक घनता कशाच्या संदर्भात मोजली जाते ?
- (a)देशाचे एकूण भूभाग क्षेत्रफळ
- (b)एकूण लागवडीयोग्य किंवा लागवडीखालील जमीन
- (c)केवळ नागरी लोकसंख्या
- (d)केवळ कार्यरत लोकसंख्या
उत्तर(b) एकूण लागवडीयोग्य किंवा लागवडीखालील जमीन. अंकगणितीय घनता एकूण लोकसंख्या भागिले एकूण भूभाग अशी काढतात; कायिक घनता एकूण लोकसंख्या भागिले लागवडीयोग्य जमीन अशी काढतात आणि त्यामुळे ती अन्न उत्पादन करणाऱ्या पायावरील दाब मोजते. इजिप्त हे नेहमीचे उदाहरण — अंकगणितीय मापावर सामान्य, कारण वाळवंट छेदात मोजले जाते; कायिक मापावर अत्यंत उच्च, कारण जवळपास सगळी लोकसंख्या नाईलचे खोरे व त्रिभुज प्रदेशातच राहते.