MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 40 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'विधान-I बरोबर आहे, पण विधान-II चुकीचे आहे.' विधान-I 1 मार्च 2026 रोजीची महाराष्ट्राची प्रक्षेपित लोकसंख्या सुमारे 12.93 कोटी सांगते, आणि हाच आकडा महाराष्ट्राच्या 2025-26 च्या आर्थिक पाहणी अहवालात दिलेला आहे. 2011 च्या जनगणनेत प्रत्यक्ष मोजलेल्या 11.24 कोटींवरून झालेली ही वाढ आहे. लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट म्हणजे हा प्रक्षेपित आकडा आहे, मोजणी नाही — 2011 नंतर जनगणना झालेली नसल्याने राज्याचा आजचा प्रत्येक लोकसंख्येचा आकडा त्याच पायावरून पुढे नेलेला अंदाजच आहे. विधान-I बरोबर आहे. विधान-II म्हणते की महाराष्ट्रातील नागरी लोकसंख्या आता ग्रामीण लोकसंख्येपेक्षा अधिक आहे. त्याच प्रक्षेपणानुसार तसे नाही : 12.93 कोटींपैकी सुमारे 6.55 कोटी ग्रामीण आणि सुमारे 6.38 कोटी नागरी आहे, म्हणजे ग्रामीण लोकसंख्या अजूनही सुमारे सतरा लाखांनी पुढे आहे आणि नागरी प्रमाण एकोणपन्नास टक्क्यांच्या किंचित वर बसते. म्हणून विधान-II चुकीचे आहे आणि पर्याय (1) हेच उत्तर ठरते. हा प्रश्न नुसती आकडेतपासणी न राहता चांगला प्रश्न ठरतो तो या फरकाच्या निमुळतेपणामुळे. महाराष्ट्र हे मोठ्या भारतीय राज्यांपैकी सर्वाधिक नागरीकरण झालेल्या राज्यांपैकी एक आहे — 2011 च्या जनगणनेत त्याची 45.2 टक्के लोकसंख्या नागरी होती, जी राष्ट्रीय आकड्याहून बरीच जास्त आहे — आणि तो निम्म्याच्या इतका जवळ आहे की मुंबई, पुणे, नागपूर, नाशिक व ठाणे यांवरून तर्क करणारा विद्यार्थी ही सीमा ओलांडली गेली असावी असे गृहीत धरतो. या प्रक्षेपणानुसार ती ओलांडलेली नाही, आणि त्याचे कारण म्हणजे महानगरी पट्ट्याबरोबरच मराठवाडा, विदर्भ व खान्देश पट्ट्यात मोठे व दाट लोकसंख्येचे ग्रामीण जिल्हे आहेत. परीक्षेपुरता धडा असा : 'अधिक नागरीकरण झालेले' आणि 'बहुसंख्य नागरी' या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. पहिली इतर राज्यांशी केलेली तुलना आहे, दुसरी त्याच राज्याच्या आतली तुलना; आणि एखादे विधान पहिल्या मापावर खरे आणि दुसऱ्यावर खोटे असू शकते.

• (2)विधान-I चुकीचे आहे, पण विधान-II बरोबर आहे. — पर्याय (2) दोन्ही निर्णय उलटे करतो. 12.93 कोटी हा आकडा महाराष्ट्राच्या 2025-26 च्या आर्थिक पाहणी अहवालातील 1 मार्च 2026 चा प्रक्षेपित आकडा असल्याने विधान-I चूक ठरवण्याचे कारण नाही; आणि त्याच प्रक्षेपणात ग्रामीण लोकसंख्या सुमारे 6.55 कोटी व नागरी सुमारे 6.38 कोटी असल्याने विधान-II बरोबर ठरवण्याचेही कारण नाही. मुंबई-पुणे-नागपूर या शहरी पट्ट्याच्या प्रभावाखाली राज्य आता बहुसंख्य नागरी झाले असावे असे गृहीत धरणारा विद्यार्थी नेमका येथे येतो.
• (3)विधान-I आणि विधान-II दोन्ही बरोबर आहेत. — पर्याय (3) पहिले विधान बरोबर ओळखतो पण दुसऱ्यावर घसरतो, आणि म्हणूनच तो सर्वात मोहक चुकीचा पर्याय आहे. 12.93 कोटी हा आकडा मान्य केल्यावर त्याच्याच पोटातील ग्रामीण-नागरी वाटणी तपासावी लागते : सुमारे 6.55 कोटी ग्रामीण विरुद्ध सुमारे 6.38 कोटी नागरी, म्हणजे नागरी प्रमाण एकोणपन्नास टक्क्यांच्या किंचित वर आणि ग्रामीण बाजू अजूनही वरचढ. महाराष्ट्र सर्वाधिक नागरीकरण झालेल्या राज्यांपैकी आहे हे खरे असले तरी त्यातून नागरी बहुसंख्या सिद्ध होत नाही.
• (4)विधान-I आणि विधान-II दोन्ही चुकीचे आहेत. — पर्याय (4) दोन्ही विधाने नाकारतो आणि त्यासाठी आर्थिक पाहणी अहवालातील प्रक्षेपित एकूण लोकसंख्याही चूक ठरवावी लागते. प्रत्यक्षात विधान-I तंतोतंत त्याच अहवालातील आकडा देते. या प्रश्नाच्या रचनेत नेमके एकच विधान चुकीचे आहे, आणि ते ओळखण्यासाठी एकूण आकडा आणि त्याच्या आतील ग्रामीण-नागरी वाटणी हे दोन स्वतंत्र तपशील माहीत असावे लागतात; दोन्ही नाकारून प्रश्न सोपा करता येत नाही.

जनगणनेच्या दोन फेऱ्यांमधल्या काळात प्रत्येक लोकसंख्येचा आकडा हा प्रक्षेपण असतो, मोजणी नव्हे. प्रक्षेपण म्हणजे शेवटच्या प्रत्यक्ष मोजणीच्या पायावर जन्मदर, मृत्युदर आणि निव्वळ स्थलांतर यांचे गृहीतक लावून पुढे नेलेला अंदाज; म्हणून तो कोणत्या पायावरून, कोणत्या गृहीतकांवर आणि कोणत्या तारखेसाठी काढला आहे हे सांगितल्याशिवाय त्याला अर्थ नसतो. या प्रश्नात तिन्ही गोष्टी दिल्या आहेत — पाया 2011 ची जनगणना, तारीख 1 मार्च 2026, आणि स्रोत राज्याचा आर्थिक पाहणी अहवाल. दुसरे महत्त्वाचे तत्त्व म्हणजे एकूण आकडा आणि त्याच्या आतील वाटणी हे दोन वेगळे तपशील असतात आणि प्रश्नकर्ता अनेकदा एकूण आकडा बरोबर देऊन वाटणीत चूक पेरतो — याच रचनेवर हा प्रश्न उभा आहे. तिसरे, नागरीकरणाचे मोजमाप दोन प्रकारे वाचता येते : राज्यांमधील तुलनेत महाराष्ट्राचे स्थान काय, आणि राज्याच्या आत नागरी व ग्रामीण यांचे परस्पर प्रमाण काय. पहिल्या मापावर महाराष्ट्र आघाडीवर आहे आणि दुसऱ्या मापावर तो अजून निम्म्याच्या अलीकडे आहे — आणि हे दोन्ही एकाच वेळी खरे असू शकतात.

महाराष्ट्रातील नागरी-ग्रामीण संतुलन हाच या प्रश्नाचा गाभा आहे आणि तो नेमका लक्षात ठेवण्यासारखा आहे, कारण त्याबद्दल चुकीचे गृहीत सर्रास धरले जाते. 2011 च्या जनगणनेत राज्याची 45.2 टक्के लोकसंख्या नागरी होती, जी राष्ट्रीय सरासरीहून बरीच जास्त आहे. 2026 च्या प्रक्षेपणात नागरी प्रमाण एकोणपन्नास टक्क्यांच्या किंचित वर जाते — मोठ्या राज्यांपैकी कोणीही निम्म्याच्या इतके जवळ पोहोचलेले नाही, पण ती रेषा अजून ओलांडलेली नाही. या आकड्यामागचे वितरण अत्यंत असमान आहे : नागरी महाराष्ट्र मुंबई महानगर प्रदेश, पुणे-पिंपरी पट्टा, नागपूर, नाशिक आणि मोजक्या जिल्हा मुख्यालयांत केंद्रित आहे, तर मराठवाडा, विदर्भ व उत्तरेकडील जिल्ह्यांचा मोठा भाग प्रामुख्याने ग्रामीण असून तिथे शेती हाच मुख्य व्यवसाय आहे. हाच विरोधाभास राज्यातील प्रादेशिक असमतोलाच्या चर्चेचा पाया आहे आणि त्यावर उपाय म्हणून वैधानिक विकास मंडळे उभी करण्यात आली. याच कारणाने राज्यव्यापी नागरी प्रमाणावरचा प्रश्न राज्याच्या ढोबळ प्रतिमेवरून नव्हे तर प्रत्यक्ष आकड्यावरूनच सोडवता येतो.

• महाराष्ट्राच्या 2025-26 च्या आर्थिक पाहणी अहवालानुसार 1 मार्च 2026 रोजीची राज्याची प्रक्षेपित लोकसंख्या सुमारे 12.93 कोटी आहे, तर 2011 च्या जनगणनेत ती 11.24 कोटी मोजली गेली होती. हा आकडा 2011 च्या पायावरून पुढे नेलेले प्रक्षेपण आहे, प्रत्यक्ष मोजणी नाही.
• त्याच प्रक्षेपणानुसार ग्रामीण लोकसंख्या सुमारे 6.55 कोटी आणि नागरी लोकसंख्या सुमारे 6.38 कोटी आहे, म्हणजे ग्रामीण लोकसंख्या नागरीपेक्षा सुमारे सतरा लाखांनी अधिक असून नागरी प्रमाण एकोणपन्नास टक्क्यांच्या किंचित वर आहे.
• 2011 च्या जनगणनेत महाराष्ट्राचे नागरी प्रमाण 45.2 टक्के होते, जे राष्ट्रीय आकड्याहून बरेच जास्त असल्याने राज्य मोठ्या राज्यांपैकी सर्वाधिक नागरीकरण झालेल्यांपैकी ठरते — पण 'सर्वाधिक नागरीकरण' ही राज्यांमधील तुलना आहे आणि तिच्यातून राज्याच्या आत नागरी बहुसंख्या असल्याचे सिद्ध होत नाही.
• 2026 च्या प्रक्षेपणातील इतर घटक : लोकसंख्येची घनता 2011 मधील दर चौरस किलोमीटरला 365 वरून सुमारे 420 पर्यंत वाढते; पुरुष सुमारे 6.73 कोटी आणि स्त्रिया सुमारे 6.20 कोटी.
• वयोरचना बदलत आहे : 0 ते 14 वयोगटाचा वाटा 2011 मधील 26.7 टक्क्यांवरून 2026 मध्ये सुमारे 19.6 टक्क्यांपर्यंत घटतो, तर 15 ते 59 या कामकरी वयोगटाचा वाटा 63.3 टक्क्यांवरून सुमारे 67.3 टक्क्यांपर्यंत वाढतो — घटत्या जननक्षमतेतून तयार होणाऱ्या लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांशाच्या टप्प्याचे हे नेहमीचे चित्र आहे.

• 'सर्वाधिक नागरीकरण झालेले राज्य' आणि 'बहुसंख्य नागरी लोकसंख्या असलेले राज्य' यांची गल्लत करणे. पहिली राज्यांमधील तुलना आहे आणि दुसरी राज्याच्या आतली; महाराष्ट्र पहिल्या मापावर आघाडीवर असूनही दुसऱ्या मापावर अजून निम्म्याच्या अलीकडे आहे.
• प्रक्षेपण आणि मोजणी यांतील फरक दुर्लक्षित करणे. 2011 नंतर जनगणना झालेली नसल्याने आजचा प्रत्येक आकडा गृहीतकांवर उभा असलेला अंदाज आहे; म्हणून प्रश्नात दिलेला स्रोत व तारीख हे तपशील निर्णायक ठरतात.
• एकूण आकडा बरोबर आहे म्हणून त्याच्या आतील वाटणीही बरोबर मानणे. या प्रश्नाची संपूर्ण रचना नेमकी याच सवयीवर उभी आहे — एकूण लोकसंख्या बरोबर देऊन ग्रामीण-नागरी तुलनेत चूक पेरलेली आहे.

महाराष्ट्राच्या लोकसंख्येवरचे प्रश्न आयोगाकडे चार रूपांत येतात. पहिले, येथे वापरलेले दोन विधानांचे रूप, ज्यात एक आकडा आर्थिक पाहणी अहवालातून जसाच्या तसा घेतलेला असतो आणि दुसरे विधान त्याच आकड्याच्या आतील वाटणीबद्दल चुकीचा दावा करते. दुसरे, थेट आकड्याचा प्रश्न — एकूण लोकसंख्या, घनता, लिंग गुणोत्तर, साक्षरता, नागरी प्रमाण. तिसरे, टोकाचे प्रश्न — सर्वाधिक व सर्वात कमी लोकसंख्येचा जिल्हा, सर्वाधिक नागरी व सर्वाधिक ग्रामीण जिल्हा. चौथे, कल ओळखण्याचे प्रश्न — वयोरचनेतील बदल, घटती जननक्षमता, लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश. तयारीचा भर दरवर्षीच्या आर्थिक पाहणी अहवालातील लोकसंख्येच्या प्रकरणावर ठेवा आणि प्रत्येक आकड्यासोबत त्याची तारीख व स्रोत लिहून ठेवा, कारण आयोग नेमक्या याच तपशिलावर विधान उभे करतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  जनगणना 2011 नुसार महाराष्ट्रातील नागरी लोकसंख्येचे प्रमाण सुमारे किती होते ?

  • (a)35.2 टक्के
  • (b)45.2 टक्के
  • (c)52.4 टक्के
  • (d)61.0 टक्के

  उत्तर(b) 45.2 टक्के — हा आकडा राष्ट्रीय सरासरीहून बराच जास्त असल्याने महाराष्ट्र मोठ्या राज्यांपैकी सर्वाधिक नागरीकरण झालेल्यांपैकी ठरतो. मात्र त्यातून राज्यात नागरी बहुसंख्या असल्याचे सिद्ध होत नाही; 2026 च्या प्रक्षेपणातही नागरी प्रमाण एकोणपन्नास टक्क्यांच्या किंचित वरच आहे आणि ग्रामीण लोकसंख्या अजूनही अधिक आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  महाराष्ट्राच्या 2026 च्या लोकसंख्या प्रक्षेपणात वयोरचनेतील कोणता बदल दिसतो ?

  • (a)0-14 वयोगटाचा वाटा वाढतो व 15-59 वयोगटाचा घटतो
  • (b)0-14 वयोगटाचा वाटा घटतो व 15-59 वयोगटाचा वाढतो
  • (c)दोन्ही वयोगटांचा वाटा घटतो
  • (d)दोन्ही वयोगटांचा वाटा जवळजवळ स्थिर राहतो

  उत्तर(b) 0-14 वयोगटाचा वाटा घटतो व 15-59 वयोगटाचा वाढतो — 2011 मधील 26.7 टक्क्यांवरून 0-14 चा वाटा सुमारे 19.6 टक्क्यांपर्यंत घटतो, तर 15-59 या कामकरी वयोगटाचा वाटा 63.3 वरून सुमारे 67.3 टक्क्यांपर्यंत वाढतो. घटत्या जननक्षमतेतून तयार होणाऱ्या लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांशाच्या टप्प्याचे हे नेहमीचे चित्र आहे.