MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 39 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — '1951-56, 1969-74'. आधी एक गोष्ट लक्षात घ्या : चारही पर्यायांत पहिल्या योजनेचा कालावधी 1951-56 असाच दिलेला आहे, म्हणजे पहिली जागा विद्यार्थ्याने काही करण्याआधीच ठरलेली आहे आणि संपूर्ण प्रश्न दुसऱ्या जागेवर फिरतो. पहिली पंचवार्षिक योजना 1951 ते 1956 चालली. ती हॅरॉड-डोमर प्रारूपावर आधारित होती, तिने शेती, सिंचन व वीज यांना प्राधान्य दिले, आणि भाक्रा नांगल, हिराकूड व दामोदर खोरे हे प्रकल्प याच काळाचे आहेत. दुसरी योजना 1956-61 महालनोबीस प्रारूपावर अवजड उद्योगांच्या दिशेने गेली आणि तिसरी 1961-66 चालली. गणित मोडते ते चौथ्या योजनेवर, आणि हा प्रश्न नेमका त्याचसाठी विचारला जातो. पाच-पाच वर्षांचे तुकडे मोजत गेल्यास चौथी योजना 1966 मध्ये सुरू व्हायला हवी होती, पण ती झाली नाही. 1962 चे चीनसोबतचे युद्ध, 1965 चे पाकिस्तानसोबतचे युद्ध आणि तीव्र दुष्काळ यांनी तिसरी योजना उद्ध्वस्त केली होती आणि नवी मध्यम मुदतीची योजना सुरू करण्याच्या स्थितीत अर्थव्यवस्था नव्हती. त्यामुळे सरकारने 'योजना सुट्टी' जाहीर केली — 1966-67, 1967-68 आणि 1968-69 अशा तीन वार्षिक योजना, ज्या काळात रुपयाचे अवमूल्यन झाले आणि अधिक उत्पादन देणाऱ्या बियाणांचा नवा कार्यक्रम पुढे रेटला गेला. नियमित पंचवार्षिक नियोजन त्यानंतरच पुन्हा सुरू झाले, म्हणून चौथी योजना 1969 ते 1974 चालली; स्थैर्यासह वाढ आणि टप्प्याटप्प्याने स्वावलंबन ही तिची उद्दिष्टे होती. यातून 1951-56 आणि 1969-74 अशी जोडी मिळते, म्हणजे पर्याय (2). योजना सुट्टी हा संपूर्ण मालिकेतील एकमेव खंड आहे, आणि त्यामुळेच चौथ्या योजनेपासून पुढची प्रत्येक योजना तीन वर्षांनी सरकते. म्हणूनच 1951 पासून पाच-पाचचे तुकडे मोजत जाणारा आणि हा खंड लक्षात न ठेवणारा विद्यार्थी तिसऱ्या योजनेनंतरची प्रत्येक योजना चुकवतो.

• (1)1951-56, 1961-66 — पर्याय (1) दुसऱ्या जागी 1961-66 देतो, पण तो तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनेचा कालावधी आहे, चौथ्याचा नाही. 1951 पासून पाच-पाच वर्षांचे तुकडे मोजत गेल्यास तिसरी योजना 1961-66 आणि चौथी 1966-71 यायला हवी — म्हणजे हा पर्याय एक अख्खी योजना मागे राहतो. मूळ चूक हीच की योजना क्रमांक आणि कालखंड यांची सांगड घालताना मधली 1966-69 ची योजना सुट्टी विसरली जाते; ती लक्षात ठेवली की तिसरी व चौथी योजना यांच्यात तीन वर्षांचे अंतर आहे हे स्पष्ट होते.
• (3)1951-56, 1967-72 — पर्याय (3) मधील 1967-72 हा कालावधी कोणत्याही पंचवार्षिक योजनेचा नाही. योजना सुट्टीबद्दल ऐकलेला पण तिची लांबी नेमकी माहीत नसलेला विद्यार्थी येथे पोहोचतो : त्याला माहीत असते की 1966 नंतर काही तरी खंड पडला, म्हणून तो एक वर्ष पुढे सरकून आकडा जुळवण्याचा प्रयत्न करतो. प्रत्यक्षात खंड तीन वर्षांचा होता — 1966-67, 1967-68 आणि 1968-69 अशा तीन वार्षिक योजना — आणि नियमित नियोजन 1969 मध्ये पुन्हा सुरू झाले. खंड झाला हे लक्षात असणे पुरत नाही; त्याची लांबीही लक्षात असावी लागते.
• (4)1951-56, 1974-79 — पर्याय (4) मधील 1974-79 हा पाचव्या पंचवार्षिक योजनेचा कालावधी आहे, चौथ्याचा नाही. दारिद्र्य निर्मूलन व स्वावलंबन ही पाचव्या योजनेची उद्दिष्टे होती आणि ती 1978 मध्ये एक वर्ष आधीच संपुष्टात आणण्यात आली, त्यानंतर सरकत्या योजनेचा प्रयोग झाला. योजना सुट्टीची दुरुस्ती योग्य दिशेने पण गरजेपेक्षा जास्त केल्यास हा पर्याय निवडला जातो — म्हणजे खंडामुळे एका ऐवजी दोन योजना पुढे सरकवल्या जातात.

भारतातील नियोजनाची रचना समजून घेण्यासाठी तीन गोष्टी वेगळ्या ठेवाव्या लागतात : योजनेचा क्रमांक, तिचा कालखंड आणि तिचे आर्थिक प्रारूप. पहिली योजना हॅरॉड-डोमर प्रारूपावर उभी होती, ज्यात बचत व भांडवल-उत्पादन गुणोत्तर यांतून वाढीचा दर काढला जातो, आणि तिचा भर शेती, सिंचन व वीज यावर होता कारण फाळणीनंतरची अन्नटंचाई हीच तातडीची समस्या होती. दुसरी योजना प्रा. पी.सी. महालनोबीस यांच्या प्रारूपावर उभी होती, ज्यात अवजड उद्योग व भांडवली वस्तूंच्या क्षेत्रात गुंतवणूक केल्यास दीर्घकाळात वाढीचा वेग टिकतो असे मानले जाते; तिच्यासोबतच 1956 चा औद्योगिक धोरण ठराव आला आणि भिलाई, राउरकेला व दुर्गापूर येथील सार्वजनिक क्षेत्रातील पोलाद प्रकल्प उभे राहिले. तिसरी योजना स्वयंपूर्ण व स्वयंचलित अर्थव्यवस्थेचे उद्दिष्ट घेऊन आली आणि युद्ध व दुष्काळात कोसळली. या तिन्ही टप्प्यांनंतर आलेला खंड हाच भारतीय नियोजनातील सर्वात मोठा वळणबिंदू आहे — त्यानंतरची प्रत्येक योजना तीन वर्षांनी सरकलेली आहे, आणि क्रमांकावरून कालखंड काढण्याचे साधे गणित तिथून पुढे चालत नाही.

योजना सुट्टी हा या संपूर्ण कालक्रमाचा सांधा असून तो पाठ करण्यापेक्षा समजून घेण्यासारखा आहे. 1960 च्या दशकाच्या मध्यावर तीन धक्के एकाच वेळी आले : 1962 च्या चीनसोबतच्या सीमायुद्धाने साधनसंपत्ती संरक्षणाकडे वळवली, 1965 च्या पाकिस्तानसोबतच्या युद्धाने तेच पुन्हा घडवले आणि परकीय मदत थांबवली, आणि 1965 व 1966 च्या सलग मान्सून अपयशांनी देशाला आयात धान्यावर अवलंबून ठेवणारे अन्नसंकट निर्माण केले. परकीय चलनाचा साठा कोसळला, जून 1966 मध्ये रुपयाचे अवमूल्यन झाले, आणि मध्यम मुदतीचे नियोजन स्थगित करून तीन वार्षिक योजना राबवण्यात आल्या. याच संकटातून सर्वात महत्त्वाचे धोरणवळण निघाले — खात्रीशीर सिंचन व खतांसह गहू व तांदळाच्या अधिक उत्पादन देणाऱ्या वाणांकडे झालेले स्थलांतर, ज्याला पुढे हरित क्रांती म्हटले गेले. म्हणून योजनांच्या मालिकेतील ही फट केवळ प्रशासकीय कुतूहलाची बाब नाही — तिथेच भारतीय आर्थिक धोरणाने दिशा बदलली, आणि चौथ्या योजनेच्या तारखांवरचा प्रश्न प्रत्यक्षात विद्यार्थ्याला हे माहीत आहे का, हेच विचारत असतो.

• पहिली पंचवार्षिक योजना, 1951-56 — हॅरॉड-डोमर प्रारूपावर आधारित, शेती, सिंचन व वीज यांना प्राधान्य; भाक्रा नांगल, हिराकूड व दामोदर खोरे प्रकल्प याच काळातील असून योजनेने आपले माफक वाढीचे उद्दिष्ट ओलांडले.
• दुसरी योजना, 1956-61 — पी.सी. महालनोबीस यांच्या अवजड उद्योग व भांडवली वस्तूंच्या प्रारूपावर उभी; तिच्यासोबत 1956 चा औद्योगिक धोरण ठराव आणि भिलाई, राउरकेला व दुर्गापूर येथील सार्वजनिक क्षेत्रातील पोलाद प्रकल्प. तिसरी योजना, 1961-66 — स्वयंपूर्ण व स्वयंचलित अर्थव्यवस्थेचे उद्दिष्ट, जे युद्ध व दुष्काळात अपयशी ठरले.
• योजना सुट्टी, 1966-69 — 1962 व 1965 ची युद्धे आणि 1960 च्या दशकाच्या मध्यातील दुष्काळ यांमुळे चौथ्या पंचवार्षिक योजनेऐवजी तीन वार्षिक योजना राबवण्यात आल्या. याच काळात 1966 मध्ये रुपयाचे अवमूल्यन झाले आणि पुढे हरित क्रांती ठरलेला अधिक उत्पादन देणाऱ्या वाणांचा कार्यक्रम सुरू झाला.
• चौथी योजना, 1969-74 — स्थैर्यासह वाढ आणि टप्प्याटप्प्याने स्वावलंबन ही उद्दिष्टे; राज्यांना केंद्रीय मदत देण्यासाठीचे गाडगीळ सूत्र आणि 1969 मधील प्रमुख व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण याच कालखंडातील. पाचवी योजना, 1974-79 — दारिद्र्य निर्मूलन व स्वावलंबन, जी 1978 मध्ये एक वर्ष आधीच संपुष्टात आणली गेली आणि तिच्यानंतर सरकत्या योजनेचा प्रयोग झाला.
• नियोजन आयोगाची स्थापना मार्च 1950 मध्ये मंत्रिमंडळाच्या ठरावाने झाली; तो घटनात्मक किंवा वैधानिक मंडळ नव्हता, आणि योजनांना मान्यता राष्ट्रीय विकास परिषद देत असे. 1 जानेवारी 2015 पासून त्याच्या जागी नीती आयोग आला, आणि 2012-17 ची बारावी योजना ही शेवटची पंचवार्षिक योजना ठरली.

• योजनांचा क्रमांक पाहून कालखंड मोजणे. 1951 पासून पाच-पाच वर्षांचे तुकडे पाडत गेल्यास तिसऱ्या योजनेपर्यंतच जुळते; 1966-69 ची योजना सुट्टी त्यानंतरची प्रत्येक योजना तीन वर्षांनी पुढे सरकवते.
• योजना सुट्टीची लांबी चुकवणे. ती एक किंवा दोन नव्हे तर तीन वार्षिक योजनांची होती — 1966-67, 1967-68 आणि 1968-69 — आणि म्हणूनच चौथी योजना 1969 मध्ये सुरू होते, 1967 किंवा 1968 मध्ये नाही.
• चौथी आणि पाचवी योजना यांची अदलाबदल करणे. चौथी 1969-74 आणि पाचवी 1974-79; पाचवी 1978 मध्ये एक वर्ष आधीच संपुष्टात आणली गेली, त्यामुळे तिचा कालावधी दोन वेगवेगळ्या रूपांत नोंदवलेला आढळू शकतो.

पंचवार्षिक योजनांवरचे प्रश्न आयोगाकडे चार रूपांत येतात. पहिले, येथे वापरलेला थेट कालखंडाचा प्रश्न, जो जवळजवळ नेहमी योजना सुट्टीच्या आसपासच्या योजनेवर विचारला जातो, कारण तिथेच साधे गणित फसते. दुसरे, योजना व तिचे प्रारूप किंवा प्राधान्य यांची जोडणी — पहिली व शेती, दुसरी व अवजड उद्योग, पाचवी व दारिद्र्य निर्मूलन. तिसरे, योजना व त्या काळातील मोठी घटना — 1966 चे अवमूल्यन, 1969 चे बँक राष्ट्रीयीकरण, 1956 चा औद्योगिक धोरण ठराव. चौथे, संस्थात्मक प्रश्न — नियोजन आयोगाचे स्वरूप, राष्ट्रीय विकास परिषद, आणि नीती आयोगाची स्थापना. या चारांची तयारी एका तक्त्याने होते ज्यात प्रत्येक योजनेसमोर कालखंड, प्रारूप, प्राधान्य आणि एक ठळक घटना असे चार खण असतील; आणि त्या तक्त्यात 1966-69 ही ओळ ठळकपणे वेगळी काढून ठेवावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  भारतात 1966 ते 1969 या काळात पंचवार्षिक योजनेऐवजी तीन वार्षिक योजना राबवण्यात आल्या. या कालखंडाला काय म्हणतात ?

  • (a)सरकती योजना
  • (b)योजना सुट्टी
  • (c)अंतरिम योजना
  • (d)संक्रमण योजना

  उत्तर(b) योजना सुट्टी — 1962 व 1965 ची युद्धे आणि सलग मान्सून अपयशांमुळे मध्यम मुदतीचे नियोजन स्थगित करून 1966-67, 1967-68 व 1968-69 अशा तीन वार्षिक योजना राबवण्यात आल्या. याच काळात रुपयाचे अवमूल्यन झाले आणि अधिक उत्पादन देणाऱ्या वाणांचा कार्यक्रम सुरू झाला. सरकती योजना ही 1978 नंतरची वेगळी व्यवस्था होती.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  दुसरी पंचवार्षिक योजना कोणत्या प्रारूपावर आधारित होती ?

  • (a)हॅरॉड-डोमर प्रारूप
  • (b)महालनोबीस प्रारूप
  • (c)गाडगीळ सूत्र
  • (d)वाकील-ब्रह्मानंद प्रारूप

  उत्तर(b) महालनोबीस प्रारूप — पी.सी. महालनोबीस यांच्या अवजड उद्योग व भांडवली वस्तूंवर भर देणाऱ्या प्रारूपावर दुसरी योजना (1956-61) उभी होती; तिच्यासोबतच 1956 चा औद्योगिक धोरण ठराव आला आणि भिलाई, राउरकेला व दुर्गापूर येथील पोलाद प्रकल्प उभे राहिले. पहिली योजना हॅरॉड-डोमर प्रारूपावर आधारित होती आणि गाडगीळ सूत्र हे राज्यांना केंद्रीय मदत वाटपाचे सूत्र आहे.