प्रतिपादन (A) : परिसंस्था ही नैसर्गिक संसाधन प्रणाली आहे. कारण (R) : परिसंस्था ही एकल संकल्पना असून भौतिक पर्यावरण ( भौतिक आणि अजैविक घटक) आणि जैविक घटक ( मानव, प्राणी, सूक्ष्मजीव आणि वनस्पती) एकाच चौकटीत एकत्र राहतात. खालीलपैकी कोणते बरोबर आहे ?
- (1)दोन्ही, (A) व (R) अचूक असून (R) हे (A) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
- (2)दोन्ही, (A) व (R) अचूक आहेत, परंतु (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
- (3)(A) अचूक आहे, परंतु (R) हे चूक आहे.
- (4)(A) चूक आहे, परंतु (R) हे अचूक आहे.
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — दोन्ही विधाने अचूक आहेत आणि (R) हे (A) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे. प्रतिपादन-कारण प्रकारच्या प्रश्नात तीन स्वतंत्र निर्णय घ्यावे लागतात, आणि ते ठरलेल्या क्रमानेच घ्यावे लागतात. पहिला निर्णय : प्रतिपादन खरे आहे का ? परिसंस्थेला नैसर्गिक संसाधन प्रणाली मानले जाते हे खरे आहे. मृदा, पाणी, हवा, सूर्यप्रकाश, खनिजे आणि सजीव या सर्वांना एकत्र धरून ठेवणारे कार्यरत एकक म्हणजे परिसंस्था; आणि समाज जी नैसर्गिक संसाधने वापरतो — अन्न, चारा, इंधन, धागा, लाकूड, मासे, गोडे पाणी — ती सर्व कोणत्या ना कोणत्या परिसंस्थेतच तयार होतात किंवा साठवली जातात. म्हणूनच नैसर्गिक संसाधनांचे व्यवस्थापन परिसंस्थेगणिक केले जाते : वन, गवताळ प्रदेश, पाणथळ जागा, किनारी क्षेत्र आणि कृषी परिसंस्था. प्रतिपादन खरे आहे. दुसरा निर्णय : कारण खरे आहे का ? ते परिसंस्थेची ठरलेली व्याख्या मांडते — एकच एकक, ज्यात भौतिक म्हणजे अजैविक पर्यावरण आणि जैविक घटक एकाच चौकटीत नांदतात. ए.जी. टान्स्ले यांनी 1935 मध्ये ही संज्ञा मांडली तेव्हा त्यांना नेमके हेच अभिप्रेत होते : केवळ सजीवच नव्हे, तर ज्या भौतिक घटकांच्या समुच्चयासोबत ते एकच भौतिक प्रणाली तयार करतात तो संपूर्ण समुच्चय. कारण खरे आहे. तिसरा निर्णय, आणि नेमका हाच विद्यार्थी वगळतात : कारण हे प्रतिपादनाचे स्पष्टीकरण देते का ? देते, आणि थेट देते. प्रतिपादन म्हणते की परिसंस्था ही संसाधन प्रणाली आहे; कारण त्या दाव्याचा आधार पुरवते — परिसंस्था अजैविक साठा, म्हणजे मृदा, पाणी, हवा व खनिजे, जे स्वतःच संसाधने आहेत, आणि ऊर्जा पकडून त्या साठ्याचे वापरण्याजोग्या रूपात रूपांतर करणारे जैविक घटक, या दोघांना एकत्र आणते. ऊर्जा वाहते आणि अन्नद्रव्ये फिरतात अशा एकाच कार्यरत चौकटीत या दोघांचे एकत्रीकरण होते, म्हणूनच परिसंस्था ही सुट्या संसाधनांची यादी न राहता संसाधने निर्माण करणारी प्रणाली बनते. यातील कोणताही एक अर्धा भाग काढून टाका आणि दावा कोसळतो : एकटी अजैविक सामग्री काहीच निर्माण करत नाही, आणि सजीव भौतिक पर्यावरणाशिवाय अस्तित्वातच राहू शकत नाहीत. म्हणून कारण हे नेमके तेच तथ्य मांडते ज्यातून प्रतिपादन निघते, आणि पर्याय (1) हेच उत्तर आहे.
- (2)दोन्ही, (A) व (R) अचूक आहेत, परंतु (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण नाही. — पर्याय (2) पहिले दोन निर्णय बरोबर घेतो आणि तिसऱ्यावर घसरतो. तो दोन्ही विधाने खरी मानतो, जे बरोबर आहे, पण कारण हे प्रतिपादनाशी केवळ संबंधित सत्य आहे, त्याचा आधार नाही असे म्हणतो. प्रत्यक्षात संबंध कारणात्मकच आहे : परिसंस्था अजैविक साठा आणि तो वापरण्याजोगा करणारे सजीव यांना एकाच चौकटीत आणते, म्हणूनच ती संसाधन प्रणाली ठरते. दोन खरी विधाने दिसली की सवयीने 'स्पष्टीकरण नाही' हा पर्याय निवडणे ही प्रतिपादन-कारण प्रकारातील सर्वात सामान्य चूक आहे; तिसरा निर्णय स्वतंत्रपणे तपासलाच पाहिजे.
- (3)(A) अचूक आहे, परंतु (R) हे चूक आहे. — पर्याय (3) कारण चूक ठरवतो, पण त्यात मांडलेली गोष्ट म्हणजे परिसंस्थेची पाठ्यपुस्तकी व्याख्याच आहे — अजैविक पर्यावरण आणि जैविक घटक एकाच चौकटीत एकत्र नांदणारे एकक. टान्स्ले यांनी 1935 मध्ये ही संज्ञा मांडली तीच या अर्थाने, आणि तेव्हापासून तीच व्याख्या वापरात आहे. कारणात कोणतेही अतिरिक्त, वादग्रस्त किंवा तपासता न येणारे विधान नाही, म्हणून ते चूक ठरवण्यासाठी कोणताही आधार उरत नाही.
- (4)(A) चूक आहे, परंतु (R) हे अचूक आहे. — पर्याय (4) प्रतिपादन चूक ठरवतो, म्हणजे परिसंस्था ही नैसर्गिक संसाधन प्रणाली नाही असे मानतो. हे संसाधन भूगोल आणि पर्यावरण व्यवस्थापन या दोन्ही विषयांच्या मूळ मांडणीच्या विरुद्ध आहे; अन्न, पाणी, इंधन, चारा व लाकूड यांसह प्रत्येक नैसर्गिक संसाधन कोणत्या ना कोणत्या परिसंस्थेचे उत्पादन असते. 2005 च्या सहस्रक परिसंस्था मूल्यमापनाने परिसंस्था सेवांची जी चार वर्गवारी केली — पुरवठा, नियमन, सांस्कृतिक व आधारभूत — तीच या प्रतिपादनाची आधुनिक मांडणी आहे.
परिसंस्था ही परिस्थितिकीशास्त्राची मूलभूत कार्यरत एकक आहे आणि तिची रचना दोन भागांत मांडली जाते. अजैविक घटक — सूर्यप्रकाश, तापमान, पाणी, हवा, मृदा आणि अकार्बनी अन्नद्रव्ये. जैविक घटक — उत्पादक म्हणजे स्वयंपोषी वनस्पती, भक्षक म्हणजे क्रमवार पोषण पातळ्यांवरील परपोषी सजीव, आणि विघटक म्हणजे मुख्यतः जीवाणू व बुरशी. या रचनेवर दोन कार्ये चालतात आणि त्यांतील फरक हा परीक्षेत सर्वाधिक विचारला जाणारा मुद्दा आहे : ऊर्जेचा प्रवाह एकदिश असतो — तो सौर प्रारणाच्या रूपात आत येतो आणि उष्णतेच्या रूपात बाहेर पडतो, आणि प्रत्येक पोषण पातळीवर मोठा भाग गमावला जातो; याउलट अन्नद्रव्यांचे अभिसरण चक्रीय असते आणि ते जैव-भू-रासायनिक चक्रांतून पुन्हा पुन्हा फिरत राहते. ऊर्जा हस्तांतरणातील तोट्यामुळेच ऊर्जेचा परिस्थितिकीय मनोरा नेहमी सरळ उभा असतो, तर संख्येचा व जैववस्तुमानाचा मनोरा उलटाही असू शकतो — एका झाडावर हजारो कीटक, किंवा कमी जैववस्तुमानाच्या वनस्पतीप्लवकांवर अधिक वस्तुमानाचे प्राणीप्लवक. या संपूर्ण मांडणीत परिसंस्थेकडे संसाधन प्रणाली म्हणून पाहणे म्हणजे तिच्या कार्याकडे मानवी वापराच्या दृष्टीने पाहणे, आणि तीच दृष्टी परिसंस्था सेवांच्या संकल्पनेत मांडली जाते.
ही संज्ञा ब्रिटिश वनस्पतिशास्त्रज्ञ ए.जी. टान्स्ले यांनी 1935 मध्ये मांडली; पुढे रेमंड लिंडेमन यांच्या पोषण-गतिकीवरील कामाने तिला संख्यात्मक रूप दिले आणि यूजीन ओडम यांच्या 1953 च्या पाठ्यपुस्तकाने ती परिस्थितिकीशास्त्राची मध्यवर्ती संकल्पना बनवली. या प्रश्नातील मांडणी — परिसंस्था ही नैसर्गिक संसाधन प्रणाली — शुद्ध परिस्थितिकीपेक्षा संसाधन भूगोल व पर्यावरण व्यवस्थापन यांची आहे, आणि तीच परिसंस्था सेवांच्या आधुनिक शब्दावलीचा पाया आहे. 2005 च्या सहस्रक परिसंस्था मूल्यमापनाने या सेवांचे चार वर्ग केले : पुरवठा सेवा जसे अन्न व पाणी, नियमन सेवा जसे हवामान व पूरनियंत्रण, सांस्कृतिक सेवा जसे मनोरंजन व श्रद्धामूल्य, आणि आधारभूत सेवा जसे मृदा निर्मिती व अन्नद्रव्य चक्र. महाराष्ट्रापुरते पाहिले तर अभ्यासक्रमात वारंवार येणाऱ्या परिसंस्था म्हणजे जागतिक जैवविविधता तप्तस्थळ असलेली पश्चिम घाटातील वने, कोकण किनाऱ्यावरील कांदळवने व खाजण, अवर्षणछायेच्या जिल्ह्यांतील निमशुष्क गवताळ व काटेरी झुडपी प्रदेश, आणि दख्खनच्या पठारावरील कृषी परिसंस्था.
- 'परिसंस्था' ही संज्ञा ए.जी. टान्स्ले यांनी 1935 मध्ये मांडली. त्यांच्या व्याख्येनुसार तिच्यात केवळ सजीवच नव्हे तर ज्या भौतिक घटकांच्या समुच्चयासोबत ते एकच भौतिक प्रणाली तयार करतात तो संपूर्ण समुच्चय येतो. यूजीन ओडम यांच्या 1953 च्या 'फंडामेंटल्स ऑफ इकॉलॉजी' या ग्रंथाने तिला आधुनिक परिस्थितिकीशास्त्राची मध्यवर्ती चौकट बनवले.
- रचना : अजैविक घटक — सूर्यप्रकाश, तापमान, पाणी, हवा, मृदा व अकार्बनी अन्नद्रव्ये; आणि जैविक घटक — उत्पादक (स्वयंपोषी), भक्षक (क्रमवार पोषण पातळ्यांवरील परपोषी) आणि विघटक (मुख्यतः जीवाणू व बुरशी).
- कार्य : ऊर्जेचा प्रवाह एकदिश असतो — सौर प्रारणाच्या रूपात आत येऊन उष्णतेच्या रूपात विरून जातो, आणि प्रत्येक पोषण पातळीवर मोठा तोटा होतो; यालाच दहा टक्के नियम म्हणतात, जो रेमंड लिंडेमन यांच्या 1942 च्या पोषण-गतिकीवरील कामाशी जोडला जातो. याउलट अन्नद्रव्यांचे अभिसरण जैव-भू-रासायनिक चक्रांतून चक्रीय पद्धतीने होते.
- परिस्थितिकीय मनोरे संख्येचे, जैववस्तुमानाचे किंवा ऊर्जेचे असू शकतात. ऊर्जेचा मनोरा नेहमी सरळ उभा असतो, कारण प्रत्येक हस्तांतरणात ऊर्जा गमावली जाते; तर संख्येचा व जैववस्तुमानाचा मनोरा उलटाही असू शकतो — एक झाड अनेक कीटकांना आधार देते, किंवा वनस्पतीप्लवकांचा अल्प साठा त्याहून अधिक वस्तुमानाच्या प्राणीप्लवकांना पोसतो.
- 2005 च्या सहस्रक परिसंस्था मूल्यमापनाने परिसंस्था सेवांचे चार वर्ग केले — पुरवठा, नियमन, सांस्कृतिक व आधारभूत. धोरण व अर्थशास्त्रात परिसंस्थेला नैसर्गिक संसाधन प्रणाली मानण्याची मांडणी याच चौकटीतून येते.
- 1. (A) स्वतंत्रपणे बरोबर आहे का? होय — प्रत्येक संसाधन कोणत्या ना कोणत्या परिसंस्थेतून येते किंवा तिच्यात टिकते
- 2. (R) स्वतंत्रपणे बरोबर आहे का? होय — अजैविक व जैविक घटक एकाच चौकटीत, हीच टान्स्ले यांची 1935 ची व्याख्या
- 3. (R) हे (A) चे स्पष्टीकरण देते का? होय — अकार्बनी साठा अधिक सजीव रूपांतरक यांतूनच संसाधने तयार होतात
तिसरी पायरीच विद्यार्थी गाळतात, आणि पर्याय (1) व (2) यांच्यातील फरक नेमका तेवढाच आहे.
- प्रतिपादन-कारण प्रश्नात तिसरा निर्णय वगळणे. दोन्ही विधाने खरी आहेत एवढे ठरवून थांबल्यास पर्याय (1) व पर्याय (2) यांतील निवड नशिबावर सोडली जाते; कारण हे प्रतिपादनाचा आधार आहे की केवळ त्याच्याशी संबंधित सत्य आहे, हे स्वतंत्रपणे तपासावेच लागते.
- कारण वाचून प्रतिपादनाचा निर्णय बदलणे. आधी प्रतिपादन एकटे तपासा, मग कारण एकटे तपासा; पटणारे कारण वाचल्यावर चुकीचे प्रतिपादनही खरे वाटू लागते आणि हा क्रम पाळला नाही तर तीन निर्णयांचे दोनच होतात.
- परिसंस्था आणि जीवसंहती यांची गल्लत करणे. परिसंस्था हे कोणत्याही आकाराचे कार्यरत एकक असू शकते — एक तळे, एक शेत, एक जंगल; तर जीवसंहती हा हवामानाने ठरणारा खंडव्यापी वनस्पती व प्राणी समुदाय आहे. दोन्ही संज्ञा एकाच प्रश्नात आल्या तर हा फरक निर्णायक ठरतो.
पर्यावरणातील संकल्पनात्मक विषयांसाठी प्रतिपादन-कारण हा आयोगाचा आवडता प्रकार आहे, कारण त्यात व्याख्या आणि तिचा परिणाम एकाच प्रश्नात तपासता येतो. तीन सवयी हा प्रकार भरवशाचा बनवतात. पहिली, कारण वाचण्याआधी प्रतिपादन एकटे तपासा, जेणेकरून पटणाऱ्या कारणामुळे प्रतिपादनाचा निर्णय रंगून जाणार नाही. दुसरी, कारण हे स्वतंत्र तथ्यविधान म्हणून तपासा. तिसरी, कारण हे प्रतिपादनाचा आधार मांडते की केवळ त्याच्याशी संबंधित दुसरे सत्य सांगते, हे नेमके विचारा. परिसंस्थेवर वारंवार येणारे मुद्दे म्हणजे अजैविक-जैविक रचना, एकदिश ऊर्जा प्रवाह विरुद्ध चक्रीय अन्नद्रव्य अभिसरण, दहा टक्के नियम, परिस्थितिकीय मनोरे आणि परिसंस्था सेवा; यांपैकी प्रत्येक एका वाक्यात मांडता येणारा विद्यार्थी हा विषय प्रतिपादन-कारण, विधान-तपासणी किंवा जोडणी अशा कोणत्याही रूपात हाताळू शकतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
'परिसंस्था' (Ecosystem) ही संज्ञा कोणी व कोणत्या वर्षी मांडली ?
- (a)यूजीन ओडम, 1953
- (b)ए.जी. टान्स्ले, 1935
- (c)रेमंड लिंडेमन, 1942
- (d)अर्न्स्ट हेकेल, 1866
उत्तर(b) ए.जी. टान्स्ले, 1935 — त्यांनी सजीव आणि ज्या भौतिक घटकांसोबत ते एकच भौतिक प्रणाली तयार करतात ते सर्व मिळून एक एकक अशी मांडणी केली. लिंडेमन यांनी 1942 मध्ये पोषण-गतिकीचे काम करून तिला संख्यात्मक रूप दिले आणि ओडम यांच्या 1953 च्या पाठ्यपुस्तकाने ती परिस्थितिकीची मध्यवर्ती चौकट बनवली.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
परिसंस्थेतील ऊर्जा व अन्नद्रव्ये यांच्या हालचालीबाबत खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?
- (a)ऊर्जा व अन्नद्रव्ये दोन्ही चक्रीय पद्धतीने फिरतात
- (b)ऊर्जेचा प्रवाह एकदिश असतो, तर अन्नद्रव्यांचे अभिसरण चक्रीय असते
- (c)ऊर्जेचे अभिसरण चक्रीय असते, तर अन्नद्रव्यांचा प्रवाह एकदिश असतो
- (d)ऊर्जा व अन्नद्रव्ये दोन्ही एकदिश प्रवाहात असतात
उत्तर(b) ऊर्जेचा प्रवाह एकदिश असतो, तर अन्नद्रव्यांचे अभिसरण चक्रीय असते — ऊर्जा सौर प्रारणाच्या रूपात आत येते, प्रत्येक पोषण पातळीवर मोठ्या प्रमाणात उष्णतेच्या रूपात गमावली जाते आणि परत येत नाही; याउलट अन्नद्रव्ये जैव-भू-रासायनिक चक्रांतून पुन्हा पुन्हा वापरात येतात. याच फरकामुळे ऊर्जेचा परिस्थितिकीय मनोरा नेहमी सरळ उभा असतो.