खालीलपैकी कोणते विधान/ने बरोबर नाही/त ? (a) 1992 मध्ये माँट्रीयल येथे पर्यावरण आणि विकास विषयक संयुक्त राष्ट्र परिषद आयोजित करण्यात आली होती. (b) 1987 चा ब्रंटलँड अहवाल नैरोबी येथील संयुक्त राष्ट्रांच्या दुसऱ्या परिषदेशी संबंधित आहे. (c) मानव निर्मित हवामान बदलाच्या समस्यांचे निराकरण करणे हा क्योटो प्रोटोकॉलचा उद्देश होता.
- (1)फक्त विधान (a)
- (2)फक्त विधान (b)
- (3)विधान (a) आणि (b)
- (4)विधान (a), (b) आणि (c)
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — 'विधान (a) आणि (b)'. आधी सूचना नीट वाचा : प्रश्न कोणती विधाने बरोबर नाहीत असे विचारतो, म्हणून प्रत्येक निर्णय उलटा करूनच पर्याय निवडावा लागतो. या प्रश्नावरचे बहुतेक गुण नेमके इथेच गमावले जातात. विधान (a) 1992 ची पर्यावरण व विकासविषयक संयुक्त राष्ट्र परिषद माँट्रीयल येथे झाल्याचे सांगते. वर्ष बरोबर आहे आणि परिषदही बरोबर आहे, पण शहर चुकीचे आहे : ही परिषद, जी सर्वत्र वसुंधरा परिषद म्हणून ओळखली जाते, 3 ते 14 जून 1992 दरम्यान ब्राझीलमधील रिओ दि जानेरो येथे झाली. तिच्यातून सत्तावीस तत्त्वे असलेले रिओ घोषणापत्र, अजेंडा 21 आणि वनविषयक तत्त्वे निघाली, आणि तिथेच हवामान बदलविषयक संयुक्त राष्ट्र चौकट करार व जैवविविधता करार स्वाक्षरीसाठी खुले करण्यात आले. माँट्रीयल हे नाव पूर्णपणे वेगळ्या दस्तऐवजाचे आहे — ओझोन ऱ्हासकारक पदार्थांवरील 1987 चा माँट्रीयल करार — आणि या दोघांतील गोंधळावरच हे विधान उभे केले आहे. म्हणून विधान (a) बरोबर नाही. विधान (b) 1987 चा ब्रंटलँड अहवाल नैरोबी येथील संयुक्त राष्ट्रांच्या दुसऱ्या परिषदेशी जोडते. या अहवालाचे खरे नाव 'आवर कॉमन फ्युचर' असून तो जागतिक पर्यावरण व विकास आयोगाचा अहवाल आहे. हा आयोग संयुक्त राष्ट्र महासभेने 1983 मध्ये स्वतंत्र आयोग म्हणून स्थापन केला आणि त्याच्या अध्यक्षा नॉर्वेच्या पंतप्रधान ग्रो हार्लेम ब्रुंटलँड होत्या. अहवाल 1987 मध्ये सादर झाला आणि शाश्वत विकासाच्या व्याख्येसाठी तो लक्षात राहिला — भावी पिढ्यांच्या गरजा भागवण्याच्या क्षमतेला धक्का न लावता वर्तमानाच्या गरजा भागवणारा विकास. तो कोणत्याही नैरोबी परिषदेचे फलित नव्हता; 1982 ची नैरोबी बैठक ही 1972 च्या स्टॉकहोम परिषदेचा दहा वर्षांचा आढावा होती आणि तिच्यातून नैरोबी घोषणापत्र निघाले. म्हणून विधान (b) हेही बरोबर नाही. विधान (c) क्योटो प्रोटोकॉलचा उद्देश मानवनिर्मित हवामान बदलाच्या समस्या सोडवणे हा होता असे सांगते, आणि हे त्याच्या उद्दिष्टाचे अचूक वर्णन आहे : हवामान बदलविषयक संयुक्त राष्ट्र चौकट करारांतर्गत 1997 मध्ये स्वीकारलेल्या या प्रोटोकॉलने विकसित म्हणजे अनुबंध-1 देशांवर उत्सर्जन कपातीची बंधनकारक जबाबदारी टाकली. म्हणून विधान (c) बरोबर आहे आणि ते उत्तरात येत नाही. दोन विधाने चुकतात — (a) आणि (b) — म्हणजे पर्याय (3).
- (1)फक्त विधान (a) — पर्याय (1) फक्त शहराची चूक पकडतो आणि ब्रंटलँड अहवालाबद्दलचे विधान बरोबर मानतो. 1992 ची परिषद रिओ दि जानेरो येथे झाली, माँट्रीयल येथे नाही, हे ओळखणे तुलनेने सोपे आहे; अडचण दुसऱ्या विधानात आहे. ब्रंटलँड अहवाल हा 1983 मध्ये स्थापन झालेल्या स्वतंत्र आयोगाचा 1987 चा अहवाल आहे, कोणत्याही परिषदेचे फलित नाही — आणि नैरोबीची 1982 ची बैठक ही स्टॉकहोमचा दहा वर्षांचा आढावा होती, ब्रंटलँड आयोगाशी तिचा संबंध नाही. एक चूक सापडली की थांबणे, हीच या पर्यायाची चूक आहे.
- (2)फक्त विधान (b) — पर्याय (2) ब्रंटलँड अहवालाची चूक पकडतो पण 1992 ची परिषद माँट्रीयल येथे झाली हे विधान बरोबर मानतो. माँट्रीयल हे नाव पर्यावरण अभ्यासात इतके परिचित आहे की ते वाचताच खरे वाटते, पण ते 1987 च्या ओझोन करारशी जोडलेले आहे, 1992 च्या वसुंधरा परिषदेशी नाही. वर्ष बरोबर आणि शहर चुकीचे अशी रचना ही या पेपरातील ठरलेली पद्धत आहे, आणि ती पकडण्यासाठी परिषदेचे नाव, वर्ष व शहर हे तिन्ही एकत्रच लक्षात ठेवावे लागतात.
- (4)विधान (a), (b) आणि (c) — पर्याय (4) तिन्ही विधाने चुकीची ठरवतो, म्हणजे क्योटो प्रोटोकॉलचा उद्देश मानवनिर्मित हवामान बदलाच्या समस्या सोडवणे नव्हता असे म्हणावे लागते. हे थेट चुकीचे आहे : 1997 मध्ये क्योटो येथे हवामान बदल चौकट करारांतर्गत स्वीकारलेला हा प्रोटोकॉल फेब्रुवारी 2005 पासून अंमलात आला आणि त्याने विकसित अनुबंध-1 देशांवर उत्सर्जन कपातीची बंधनकारक उद्दिष्टे घातली. नकारार्थी प्रश्नात 'सर्वच चुकीची' हा पर्याय मोहक वाटतो, पण प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे तपासले की तो कोसळतो.
जागतिक पर्यावरण चळवळ परिषदा, अहवाल व करार अशा तीन प्रकारच्या टप्प्यांतून पुढे सरकली आहे, आणि परीक्षेतील बहुतेक चुका या तीन प्रकारांची अदलाबदल केल्याने होतात. परिषद ही राष्ट्रांची बैठक असते आणि तिच्यातून घोषणापत्र व कार्यक्रम निघतात — स्टॉकहोम 1972, नैरोबी 1982, रिओ 1992, जोहान्सबर्ग 2002, रिओ+20 2012. अहवाल हा आयोगाचे किंवा तज्ज्ञ गटाचे काम असतो आणि तो संकल्पना पुढे नेतो — 1987 चा ब्रंटलँड अहवाल हे याचे प्रमुख उदाहरण, ज्याने शाश्वत विकास ही संकल्पना जागतिक शब्दकोशात रुजवली. आणि करार किंवा प्रोटोकॉल हा बंधने घालणारा दस्तऐवज असतो — माँट्रीयल 1987, क्योटो 1997, पॅरिस 2015. प्रश्नकर्ता या तिघांतील नावे, वर्षे व शहरे एकमेकांत मिसळून विधाने तयार करतो, म्हणून तयारीचा भर 'कोणता प्रकार, कोणते वर्ष, कोणते शहर, कोणते फलित' या चार खणांच्या नोंदीवर असावा. एक उपयुक्त धागा असा की परिषदा शहराच्या नावाने ओळखल्या जातात, अहवाल व्यक्तीच्या नावाने आणि करार ज्या शहरात स्वीकारले गेले त्या शहराच्या नावाने — म्हणून 'माँट्रीयल' हे नाव करारचे आहे, परिषदेचे नाही, ही एकच जाणीव विधान (a) लगेच खोडते.
1992 च्या रिओ परिषदेचे महत्त्व तिच्या फलितांच्या संख्येमुळे आहे : सत्तावीस तत्त्वांचे रिओ घोषणापत्र, एकविसाव्या शतकासाठीचा कृती कार्यक्रम अजेंडा 21, वनविषयक तत्त्वे, आणि तिथेच स्वाक्षरीसाठी खुले झालेले दोन मोठे करार — हवामान बदल चौकट करार व जैवविविधता करार. यांपैकी पहिल्याखालीच पुढे 1997 चा क्योटो प्रोटोकॉल आणि 2015 चा पॅरिस करार आले, म्हणजे रिओ हा नंतरच्या संपूर्ण हवामान वाटाघाटींचा आरंभबिंदू आहे. दुसरीकडे 1972 च्या स्टॉकहोम परिषदेतून संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रमाची स्थापना झाली आणि त्याचे मुख्यालय नैरोबी येथे ठेवले गेले — म्हणूनच नैरोबी हे नाव पर्यावरणाच्या इतिहासात वारंवार येते आणि विधान (b) सारख्या चुकीच्या जोडणीसाठी सोयीचे ठरते. क्योटो प्रोटोकॉलचे वेगळेपण म्हणजे त्याने फक्त विकसित देशांवर बंधने टाकली आणि विकसनशील देशांना वगळले, जे 'समान पण भिन्न जबाबदाऱ्या' या तत्त्वाचे प्रत्यक्ष रूप होते; पुढे पॅरिस कराराने ही रचना बदलून सर्व देशांकडून राष्ट्रीय निर्धारित योगदान मागितले. वरून लादलेली उद्दिष्टे ते स्वयंघोषित योगदान हा बदल हवामान वाटाघाटींच्या इतिहासातील सर्वात जास्त विचारला जाणारा मुद्दा आहे.
- स्टॉकहोम, 1972 — मानवी पर्यावरणविषयक संयुक्त राष्ट्र परिषद, या विषयावरील पहिली संयुक्त राष्ट्र परिषद. तिच्यातून स्टॉकहोम घोषणापत्र निघाले, संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रमाची स्थापना झाली, ज्याचे मुख्यालय नैरोबी येथे आहे, आणि 5 जून हा जागतिक पर्यावरण दिन सुरू झाला.
- ब्रंटलँड अहवाल, 'आवर कॉमन फ्युचर', 1987 — जागतिक पर्यावरण व विकास आयोगाचा अहवाल. हा आयोग संयुक्त राष्ट्र महासभेने 1983 मध्ये स्थापन केला आणि त्याच्या अध्यक्षा ग्रो हार्लेम ब्रुंटलँड होत्या. त्यानेच शाश्वत विकासाची व्याख्या दिली — भावी पिढ्यांच्या गरजा भागवण्याच्या क्षमतेला धक्का न लावता वर्तमानाच्या गरजा भागवणारा विकास.
- रिओ दि जानेरो, 3 ते 14 जून 1992 — पर्यावरण व विकासविषयक संयुक्त राष्ट्र परिषद, म्हणजेच वसुंधरा परिषद. फलिते : सत्तावीस तत्त्वांचे रिओ घोषणापत्र, अजेंडा 21, वनविषयक तत्त्वे, आणि हवामान बदल चौकट करार व जैवविविधता करार स्वाक्षरीसाठी खुले होणे.
- क्योटो प्रोटोकॉल — हवामान बदल चौकट करारांतर्गत डिसेंबर 1997 मध्ये क्योटो येथे स्वीकारला गेला आणि फेब्रुवारी 2005 पासून अंमलात आला. त्याने विकसित म्हणजे अनुबंध-1 देशांसाठी बंधनकारक उत्सर्जन कपात उद्दिष्टे ठेवली आणि तीन लवचिक यंत्रणा निर्माण केल्या — स्वच्छ विकास यंत्रणा, संयुक्त अंमलबजावणी आणि आंतरराष्ट्रीय उत्सर्जन व्यापार.
- पुढील टप्पे : 2002 मध्ये जोहान्सबर्ग येथे शाश्वत विकासावरील जागतिक शिखर परिषद, 2012 मध्ये रिओ+20 आणि तिचे 'द फ्यूचर वुई वॉन्ट' हे फलित, आणि 2015 चा पॅरिस करार, ज्याने क्योटोची वरून लादलेली उद्दिष्टे बदलून सर्व देशांकडून राष्ट्रीय निर्धारित योगदान मागितले.
- 1972 स्टॉकहोम — मानवी पर्यावरणविषयक संयुक्त राष्ट्र परिषद; पर्यावरण कार्यक्रमाची स्थापना
- 1982 नैरोबी — स्टॉकहोमचा दहा वर्षांचा आढावा; नैरोबी घोषणापत्र
- 1987 ब्रंटलँड अहवाल — हा आयोगाचा अहवाल आहे, परिषद नव्हे: (b) चूक
- 1992 रिओ दि जानेरो — वसुंधरा परिषद, माँट्रीयल नव्हे: (a) चूक
- 1997 क्योटो प्रोटोकॉल — मानवनिर्मित उत्सर्जनावर बंधनकारक कपात: (c) बरोबर
माँट्रीयल 1987 हा ओझोनविषयक करार आहे — वेगळे दशक, वेगळी समस्या. मग प्रश्न पुन्हा वाचा: तो कोणती विधाने बरोबर नाहीत असे विचारतो.
- नकारार्थी प्रश्नात निर्णय उलटा करायला विसरणे. येथे 'बरोबर नाही' असे विचारले आहे; प्रत्येक विधानाचा खरे-खोटे निकाल आधी बाजूला लिहून काढा आणि मगच त्याला जुळणारा पर्याय शोधा, अन्यथा बरोबर विश्लेषण करूनही चुकीचा पर्याय भरला जातो.
- परिषद, अहवाल आणि करार यांची अदलाबदल करणे. माँट्रीयल हे 1987 च्या ओझोन करारचे नाव आहे, 1992 च्या परिषदेचे नाही; आणि ब्रंटलँड अहवाल हा आयोगाचा अहवाल आहे, परिषदेचे फलित नाही. नाव ओळखीचे वाटणे आणि ते योग्य जागी बसणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
- नैरोबी हे नाव दिसताच ते ब्रंटलँड आयोगाशी जोडणे. नैरोबी हे संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रमाचे मुख्यालय आहे आणि 1982 ची नैरोबी बैठक ही स्टॉकहोमचा दहा वर्षांचा आढावा होती; दोन्हींचा 1987 च्या अहवालाशी थेट संबंध नाही.
पर्यावरणीय परिषदा व करार आयोगाकडे चार रूपांत येतात. पहिले, येथे वापरलेले नकारार्थी विधान-तपासणीचे रूप, ज्यात वर्ष बरोबर पण शहर चुकीचे अशी रचना ठरलेली आहे. दुसरे, परिषद व तिचे फलित यांची जोडणी — रिओ व अजेंडा 21, स्टॉकहोम व संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम, जोहान्सबर्ग व शाश्वत विकास शिखर परिषद. तिसरे, व्याख्या व स्रोत — शाश्वत विकासाची व्याख्या कोणत्या अहवालातून आली, ती कोणी मांडली. चौथे, यंत्रणांचे तपशील — स्वच्छ विकास यंत्रणा, राष्ट्रीय निर्धारित योगदान, अनुबंध-1 देशांची जबाबदारी. या सर्वांची तयारी एका कालरेषेने होते ज्यात प्रत्येक नोंदीसमोर चार खण असतील : प्रकार, वर्ष, शहर आणि फलित. हे चार खण भरलेले असले की या प्रकारच्या प्रश्नात चूक होणे जवळजवळ अशक्य होते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
'भावी पिढ्यांच्या गरजा भागवण्याच्या क्षमतेला धक्का न लावता वर्तमानाच्या गरजा भागवणारा विकास' ही शाश्वत विकासाची व्याख्या प्रथम कोणत्या अहवालात मांडली गेली ?
- (a)स्टॉकहोम घोषणापत्र, 1972
- (b)ब्रंटलँड अहवाल 'आवर कॉमन फ्युचर', 1987
- (c)अजेंडा 21, 1992
- (d)'द फ्यूचर वुई वॉन्ट', 2012
उत्तर(b) ब्रंटलँड अहवाल 'आवर कॉमन फ्युचर', 1987 — हा जागतिक पर्यावरण व विकास आयोगाचा अहवाल असून तो आयोग संयुक्त राष्ट्र महासभेने 1983 मध्ये स्थापन केला होता आणि त्याच्या अध्यक्षा नॉर्वेच्या पंतप्रधान ग्रो हार्लेम ब्रुंटलँड होत्या. अजेंडा 21 हे 1992 च्या रिओ परिषदेचे फलित आहे आणि 'द फ्यूचर वुई वॉन्ट' हे 2012 च्या रिओ+20 चे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
1992 ची पर्यावरण व विकासविषयक संयुक्त राष्ट्र परिषद (वसुंधरा परिषद) कोठे भरली आणि तिच्यातून कोणता दस्तऐवज निघाला ?
- (a)माँट्रीयल — माँट्रीयल करार
- (b)नैरोबी — नैरोबी घोषणापत्र
- (c)रिओ दि जानेरो — अजेंडा 21
- (d)जोहान्सबर्ग — द फ्यूचर वुई वॉन्ट
उत्तर(c) रिओ दि जानेरो — अजेंडा 21 — ही परिषद 3 ते 14 जून 1992 दरम्यान ब्राझीलमध्ये झाली आणि तिच्यातून सत्तावीस तत्त्वांचे रिओ घोषणापत्र, अजेंडा 21 व वनविषयक तत्त्वे निघाली; तिथेच हवामान बदल चौकट करार व जैवविविधता करार स्वाक्षरीसाठी खुले झाले. नैरोबी घोषणापत्र 1982 चे आणि 'द फ्यूचर वुई वॉन्ट' 2012 च्या रिओ+20 चे आहे.