खालीलपैकी कोणते/ती विधान/ने माँट्रीयल कराराशी संबंधित आहे/त ? (a) ओझोन थराचा ऱ्हास थांबविण्यासाठी क्लोरो-फ्ल्युरोकार्बनची निर्मिती व वापर कमी करणे. (b) पृथ्वी आणि तिच्या पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी परिस्थितीकी संतुलन व जैवविविधता समृद्ध करण्यासाठी कार्य करणे. (c) ध्रुवातील प्रदुषणाचा अभ्यास.
- (1)फक्त (a)
- (2)फक्त (b)
- (3)(a) आणि (c)
- (4)वरील सर्व
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'फक्त (a)'. ओझोन थराचा ऱ्हास करणाऱ्या पदार्थांवरील माँट्रीयल करार 16 सप्टेंबर 1987 रोजी स्वीकारला गेला आणि 1 जानेवारी 1989 पासून अंमलात आला. तो नियंत्रणाचा करार आहे आणि त्याचे उद्दिष्ट एकच आहे — स्थितांबरातील ओझोनचा नाश करणाऱ्या पदार्थांची निर्मिती व वापर टप्प्याटप्प्याने बंद करणे. विधान (a) हे नेमके त्याच उद्दिष्टाचे वर्णन आहे : ओझोन थराचा ऱ्हास थांबविण्यासाठी क्लोरो-फ्ल्युरोकार्बनची निर्मिती व वापर कमी करणे. करारातील प्रत्यक्ष भाषाही हीच आहे — तो पदार्थागणिक नियंत्रणाचे वेळापत्रक ठरवतो, प्रत्येकासाठी आधारभूत वर्ष व बंद करण्याची मुदत निश्चित करतो, आधी क्लोरो-फ्ल्युरोकार्बनसाठी आणि नंतर हॅलॉन, कार्बन टेट्राक्लोराइड, मिथिल क्लोरोफॉर्म, मिथिल ब्रोमाइड आणि संक्रमणकालीन एचसीएफसी यांच्यासाठी. म्हणून विधान (a) टिकते. विधान (b) पृथ्वी व तिच्या पर्यावरणाचे संरक्षण, परिस्थितिकी संतुलन आणि जैवविविधता समृद्ध करणे असा व्यापक कार्यक्रम मांडते. हे वर्णन 1972 च्या स्टॉकहोम घोषणेतून व्यक्त झालेल्या आणि जैवविविधतेपुरते 1992 च्या जैवविविधता करारातून मांडलेल्या पर्यावरणीय कार्यक्रमाला लागू पडते; माँट्रीयल करार जे करतो ते हे नव्हे. हा करार जाणीवपूर्वक अरुंद ठेवलेला आहे — तो रसायनांची नावे घेतो आणि तारखा ठरवतो — आणि त्याचे यश नेमके त्याच अरुंदपणाला दिले जाते. म्हणून विधान (b) त्याच्याशी संबंधित नाही. विधान (c) ध्रुवावरील प्रदूषणाच्या अभ्यासाबद्दल आहे, म्हणजे ते एका संशोधन कार्याचे वर्णन आहे. अंटार्क्टिकावरील ओझोन विवराचा शोध 1985 मध्ये ब्रिटिश अंटार्क्टिक सर्व्हेच्या फार्मन, गार्डिनर व शँकलिन यांनी जाहीर केला आणि त्यानेच वाटाघाटींना निकड मिळवून दिली; करारांतर्गत नेमलेल्या मूल्यमापन समित्या ध्रुवीय विवरासह ओझोन ऱ्हासाच्या विज्ञानाचा आढावा घेतात. पण करार स्वतः ध्रुवीय प्रदूषणाचे संशोधन उभे करत नाही किंवा चालवत नाही, आणि संशोधन कार्यक्रमाचे वर्णन करणारे विधान या करारनाम्याचे वर्णन ठरत नाही. म्हणून फक्त विधान (a) शिल्लक राहते आणि पर्याय (1) बरोबर ठरतो.
- (2)फक्त (b) — पर्याय (2) पर्यावरणाच्या संरक्षणाचे व जैवविविधतेचे व्यापक ध्येय मांडणारे विधान माँट्रीयल कराराचे मानतो. असे व्यापक ध्येयवाक्य कोणत्याही पर्यावरणीय दस्तऐवजाला चिकटवता येते आणि म्हणूनच ते कोणत्याही एका करारनाम्याची ओळख होऊ शकत नाही. परिस्थितिकी संतुलन व जैवविविधता ही भाषा स्टॉकहोम घोषणा आणि 1992 चा जैवविविधता करार यांची आहे. माँट्रीयल कराराचे वेगळेपण नेमके उलट आहे — तो रसायनांची नावे घेतो, आधारभूत वर्षे ठरवतो आणि मुदती घालतो. सर्वसाधारण उद्दिष्ट वाचून ते ओळखीचे वाटले म्हणून पर्याय निवडणाऱ्या विद्यार्थ्याला हा पर्याय पकडतो.
- (3)(a) आणि (c) — पर्याय (3) बरोबर विधान (a) सोबत ध्रुवीय प्रदूषणाच्या अभ्यासाचे विधान जोडतो. ही जोड मोहक आहे, कारण अंटार्क्टिकावरील ओझोन विवराचा 1985 चा शोध आणि माँट्रीयल करार यांचा ऐतिहासिक संबंध खरोखर आहे — त्या शोधानेच वाटाघाटींना गती दिली. पण एखाद्या कराराची पार्श्वभूमी असणे आणि तो करार तेच काम करतो असे म्हणणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. करारात नियंत्रणाची वेळापत्रके आहेत, संशोधन मोहिमा नाहीत; ध्रुवीय निरीक्षणे स्वतंत्र वैज्ञानिक संस्था करतात. कारण आणि कार्य यांची गल्लत हीच या पर्यायाची चूक आहे.
- (4)वरील सर्व — पर्याय (4) तिन्ही विधाने माँट्रीयल कराराशी संबंधित मानतो, आणि त्यासाठी एका अरुंद, रसायननिहाय नियंत्रण करारावर व्यापक पर्यावरण कार्यक्रम आणि ध्रुवीय संशोधन या दोन्ही भूमिका लादाव्या लागतात. सर्वसमावेशक पर्याय तेव्हाच स्वीकारावा जेव्हा त्यातील प्रत्येक घटक स्वतंत्रपणे टिकतो; येथे (b) आणि (c) दोन्ही स्वतंत्रपणे कोसळतात. लक्षात ठेवा की माँट्रीयल कराराचे यश त्याच्या मर्यादित व्याप्तीमुळेच शक्य झाले — एका करारावर सर्व पर्यावरणीय उद्दिष्टे लादणे हा त्याच्या रचनेचाच अपमान आहे.
आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण कायद्यात दोन प्रकारचे दस्तऐवज असतात आणि त्यांतील फरक ओळखणे हा परीक्षेतील निम्मा अभ्यास आहे. पहिला प्रकार म्हणजे चौकट करार, जो सहकार्याचे तत्त्व मान्य करतो, संशोधन व माहितीची देवाणघेवाण ठरवतो, पण कोणावरही ठोस बंधन घालत नाही — ओझोनसाठी 1985 चा व्हिएन्ना करार हा असा दस्तऐवज. दुसरा प्रकार म्हणजे त्या चौकटीखालील प्रोटोकॉल किंवा करारनामा, जो प्रत्यक्ष बंधने घालतो — पदार्थांची नावे, प्रमाणे आणि मुदती. माँट्रीयल करार हा या दुसऱ्या प्रकारचा आदर्श नमुना आहे, आणि तोच नमुना हवामान बदलाच्या क्षेत्रात संयुक्त राष्ट्रांचे हवामान बदल चौकट करार आणि त्याखालील क्योटो प्रोटोकॉल यांत पुन्हा दिसतो. माँट्रीयल कराराच्या यशाची तीन कारणे नेहमी दिली जातात : उद्दिष्ट अरुंद व मोजण्याजोगे होते, ओझोन ऱ्हास करणाऱ्या रसायनांना तांत्रिक पर्याय उपलब्ध होते, आणि विकसनशील देशांना जास्त मुदत तसेच खर्चाची भरपाई देणारी आर्थिक यंत्रणा उभी केली गेली. तुलनेने हवामान बदलाचे करार याच तिन्ही आघाड्यांवर अधिक अवघड ठरतात, कारण तिथे स्रोत संपूर्ण अर्थव्यवस्थेत पसरलेला आहे, पर्याय महाग आहेत आणि जबाबदारीचे वाटप वादाचे आहे.
ओझोन थर स्थितांबरात, साधारण 15 ते 35 किलोमीटर दरम्यान केंद्रित असतो आणि सूर्याची अतिनील किरणे शोषून घेतो. क्लोरो-फ्ल्युरोकार्बन ही रसायने शीतकरण, वातानुकूलन, फवारे व फेस उत्पादनासाठी वापरली जात; ती जमिनीलगत रासायनिकदृष्ट्या अत्यंत स्थिर असल्यानेच वापरात आली, आणि त्याच स्थिरतेमुळे ती स्थितांबरापर्यंत पोहोचली, जिथे अतिनील किरणांनी त्यांचे विघटन होऊन क्लोरीन मोकळी होते व ती ओझोनचा नाश उत्प्रेरकासारखा करते. या रसायनशास्त्राचा सिद्धांत मारिओ मोलिना व एफ. शेरवुड रोलँड यांनी 1974 मध्ये मांडला आणि पुढे त्यांना पॉल क्रुत्झेन यांच्यासह रसायनशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक मिळाले. सिद्धांतापासून करारापर्यंतचा प्रवास तेराच वर्षांचा राहिला याचे मुख्य कारण म्हणजे 1985 मध्ये अंटार्क्टिकावर प्रत्यक्ष ओझोन विवर आढळले — अंदाजाचे रूपांतर निरीक्षणात झाले की राजकीय इच्छाशक्ती किती वेगाने तयार होते याचे हे उदाहरण आहे. पुढे 2016 च्या किगाली दुरुस्तीने हाच करार हायड्रोफ्ल्युरोकार्बनपर्यंत नेला, जी रसायने ओझोनचा ऱ्हास करत नाहीत पण प्रभावी हरितगृह वायू आहेत — म्हणजे ओझोनसाठी शोधलेले पर्यायच हवामानाची नवी समस्या बनले, आणि हाच धडा 'पर्यावरणीय उपायाचे अनपेक्षित परिणाम' या शीर्षकाखाली सर्वात जास्त विचारला जातो.
- ओझोन थराच्या संरक्षणासाठीचा व्हिएन्ना करार, 1985 — हा चौकट करार असून त्याने संशोधन व निरीक्षणात सहकार्याचे बंधन निर्माण केले. ओझोन ऱ्हास करणाऱ्या पदार्थांवरील माँट्रीयल करार त्याच्याखाली 16 सप्टेंबर 1987 रोजी स्वीकारला गेला आणि 1 जानेवारी 1989 पासून अंमलात आला.
- हा करार नावानिशी ठरवलेल्या ओझोन ऱ्हासकारक पदार्थांची निर्मिती व वापर तारीखवार वेळापत्रकानुसार नियंत्रित करतो : आधी क्लोरो-फ्ल्युरोकार्बन व हॅलॉन, नंतर कार्बन टेट्राक्लोराइड, मिथिल क्लोरोफॉर्म, मिथिल ब्रोमाइड आणि संक्रमणकालीन एचसीएफसी. तो रसायनांची नावे घेऊन मुदती ठरवतो, सर्वसाधारण पर्यावरणीय ध्येये मांडून नव्हे.
- अंटार्क्टिकावरील ओझोन विवराचा शोध 1985 मध्ये ब्रिटिश अंटार्क्टिक सर्व्हेच्या फार्मन, गार्डिनर व शँकलिन यांनी जाहीर केला; त्यामागील क्लोरीन-उत्प्रेरित ओझोन नाशाचे रसायनशास्त्र मारिओ मोलिना व एफ. शेरवुड रोलँड यांनी 1974 मध्ये मांडले होते, आणि त्यासाठी पुढे त्यांना पॉल क्रुत्झेन यांच्यासह रसायनशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक मिळाले.
- 1991 मध्ये स्थापन झालेला बहुपक्षीय निधी विकसनशील देशांना करार पाळण्यासाठी लागणारा वाढीव खर्च भरून देतो; अनुच्छेद 5 अंतर्गत या देशांना अधिक मुदतही मिळते. वेगवेगळ्या मुदती आणि आर्थिक पाठबळ यांची ही जोडी हाच या कराराच्या जवळजवळ सार्वत्रिक सहभागाचे श्रेय घेणारा घटक मानला जातो.
- 2016 ची किगाली दुरुस्ती, जी 1 जानेवारी 2019 पासून अंमलात आली, या कराराची व्याप्ती हायड्रोफ्ल्युरोकार्बन कमी करण्यापर्यंत वाढवते — ही रसायने ओझोनचा ऱ्हास करत नाहीत पण प्रभावी हरितगृह वायू आहेत आणि क्लोरो-फ्ल्युरोकार्बनला पर्याय म्हणूनच पसरली. भारताने या दुरुस्तीला 2021 मध्ये मान्यता दिली. 16 सप्टेंबर हा जागतिक ओझोन दिन म्हणून पाळला जातो.
व्हिएन्ना करार 1985 = चौकट; माँट्रीयल करार 1987 = तारीखवार टप्पेनिहाय बंदीचे वेळापत्रक. किगाली दुरुस्ती 2016 त्यात हायड्रोफ्ल्युरोकार्बन जोडते.
- पार्श्वभूमी आणि कार्य यांची गल्लत करणे. अंटार्क्टिकावरील ओझोन विवराच्या शोधाने माँट्रीयल कराराला निकड दिली, पण करार स्वतः ध्रुवीय संशोधन चालवत नाही; एखाद्या कराराचे कारण असणे म्हणजे त्याचे काम असणे नव्हे.
- व्यापक ध्येयवाक्य ओळखीचे वाटले म्हणून ते कोणत्याही करारावर लावणे. परिस्थितिकी संतुलन व जैवविविधता ही भाषा अनेक दस्तऐवजांत येते; माँट्रीयल कराराची ओळख त्याच्या रसायननिहाय वेळापत्रकात आहे, ध्येयवाक्यात नाही.
- व्हिएन्ना करार आणि माँट्रीयल करार यांची अदलाबदल करणे. 1985 चा व्हिएन्ना करार ही चौकट आहे आणि 1987 चा माँट्रीयल करार त्याखालील बंधनकारक करारनामा; तारखा व भूमिका दोन्ही वेगळ्या आहेत आणि प्रश्नात नेमकी कोणती विचारली आहे हे आधी ठरवावे.
आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण करार आयोगाकडे चार रूपांत येतात. पहिले, येथे वापरलेले 'कोणते विधान या करारशी संबंधित आहे' हे रूप, ज्यात एक अचूक कार्यवर्णन आणि दोन सर्वसाधारण ध्येयवाक्ये मिसळलेली असतात. दुसरे, करार व वर्ष किंवा शहर यांची जोडणी — व्हिएन्ना 1985, माँट्रीयल 1987, रिओ 1992, क्योटो 1997, पॅरिस 2015. तिसरे, कोणता करार कोणत्या पदार्थ किंवा वायूवर लागू होतो — माँट्रीयल व ओझोन ऱ्हासकारक पदार्थ, किगाली व हायड्रोफ्ल्युरोकार्बन, क्योटो व हरितगृह वायू. चौथे, यंत्रणांचे तपशील — बहुपक्षीय निधी, स्वच्छ विकास यंत्रणा, राष्ट्रीय निर्धारित योगदान. या चारांची तयारी एका कालरेषेने आणि प्रत्येक करारासाठी 'कोणता पदार्थ, कोणते वर्ष, कोणती यंत्रणा' अशा तीन खणांच्या नोंदीने पूर्ण होते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
माँट्रीयल करार ज्या चौकट करारांतर्गत स्वीकारण्यात आला, तो कोणता ?
- (a)स्टॉकहोम घोषणा, 1972
- (b)ओझोन थराच्या संरक्षणासाठीचा व्हिएन्ना करार, 1985
- (c)जैवविविधता करार, 1992
- (d)बासेल करार, 1989
उत्तर(b) ओझोन थराच्या संरक्षणासाठीचा व्हिएन्ना करार, 1985 — या चौकट कराराने संशोधन व निरीक्षणात सहकार्याचे बंधन निर्माण केले, आणि प्रत्यक्ष पदार्थनिहाय नियंत्रणाचे वेळापत्रक त्याखालील 1987 च्या माँट्रीयल कराराने ठरवले. बासेल करार घातक कचऱ्याच्या सीमापार वाहतुकीशी संबंधित आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
माँट्रीयल करारातील 2016 ची किगाली दुरुस्ती प्रामुख्याने कोणत्या वायूंच्या टप्प्याटप्प्याने कपातीशी संबंधित आहे ?
- (a)हायड्रोफ्ल्युरोकार्बन
- (b)कार्बन डायॉक्साईड
- (c)मिथेन
- (d)सल्फर डायॉक्साईड
उत्तर(a) हायड्रोफ्ल्युरोकार्बन — ही रसायने ओझोनचा ऱ्हास करत नाहीत, पण क्लोरो-फ्ल्युरोकार्बनला पर्याय म्हणून पसरली आणि ती प्रभावी हरितगृह वायू आहेत. किगाली दुरुस्ती 1 जानेवारी 2019 पासून अंमलात आली आणि भारताने तिला 2021 मध्ये मान्यता दिली.