MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 28 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — '(a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (iv), (d) - (i)'. स्थलांतरित शेती ही एकच शेतीपद्धत असून तिला जगभर डझनावारी स्थानिक नावे आहेत, आणि ठरलेला तक्ता प्रत्येक नाव त्या प्रदेशाशी जोडतो : कांगो खोरे व मध्य आफ्रिकेत मासोले, ईशान्य भारतात झूम, व्हियेतनाममध्ये रे आणि ब्राझीलमध्ये रोका. म्हणून विधान (a) ला बाब (ii), विधान (b) ला बाब (iii), विधान (c) ला बाब (iv) आणि विधान (d) ला बाब (i) — म्हणजे पर्याय (2). हा संपूर्ण प्रश्न एकाच जोडीवरून निकाली निघतो. यादीतील ज्या नावाची भारतीय भूगोलाची तयारी करणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्याला आधीच माहिती असते ते म्हणजे झूम, आणि ते ईशान्य भारताचे आहे — म्हणजे विधान (b). ही एक जोडी चारही पर्यायांवर तपासा : पर्याय (1) विधान (b) ला रोका देतो, पर्याय (3) त्याला रे देतो, आणि पर्याय (4) त्याला मासोले देतो. तिन्ही एकाच वेळी बाद होतात, आणि मासोले, रे किंवा रोका यांचा अर्थ माहीत नसतानाही फक्त पर्याय (2) शिल्लक राहतो. चार-बाय-चार जोडणीची सर्वसाधारण पद्धत हीच आहे : जी जोडी पक्की माहीत आहे ती शोधा, तिच्याशी विसंगत असलेला प्रत्येक पर्याय खोडा, आणि मगच अनिश्चित जोड्यांवर वेळ खर्च करा. पहिली पकड पुरेशी वाटली नाही तर आणखी दोन आधार उपलब्ध आहेत. 'रोका' हा पोर्तुगीज शब्द आहे आणि यादीतील पोर्तुगीज भाषिक देश ब्राझील हाच आहे — हा भाषिक धागा भरवशाचा आहे. आणि 'रे' ही व्हियेतनामी संज्ञा आहे, तर यादीत आग्नेय आशियातील एकमेव नोंद व्हियेतनामच आहे. छापील प्रश्नातील एक ढिलाईही नोंदवून ठेवण्यासारखी आहे : यादी-I चे शीर्षक '(देश)' असे आहे, पण 'कांगो व मध्य आफ्रिका' हा अनेक देशांवर पसरलेला प्रदेश आहे आणि 'ईशान्य भारत' हा एका देशाचा भाग आहे. शीर्षक ढिले आहे; जोड्या मात्र ठरलेल्याच आहेत.

• (1)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (iii) — पर्याय (1) कांगोला मासोले आणि व्हियेतनामला रे या दोन्ही जोड्या बरोबर देतो, पण ईशान्य भारताला रोका आणि ब्राझीलला झूम देऊन उरलेल्या दोन जोड्या नेमक्या अदलाबदल करतो. जोडणीच्या प्रश्नात अर्धवट बरोबर असणे शून्य किंमतीचे असते — एकही जोडी चुकली की संपूर्ण पर्याय चुकतो. झूम हे ईशान्य भारतातील नाव आहे ही एकच पकड लावली तरी हा पर्याय पहिल्याच तपासणीत बाद होतो; आणि रोका हा पोर्तुगीज शब्द असल्याने तो ब्राझीलचा आहे, ईशान्य भारताचा नाही.
• (3)(a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (i), (d) - (ii) — पर्याय (3) चारही जोड्या चुकवतो : कांगोला झूम, ईशान्य भारताला रे, व्हियेतनामला रोका आणि ब्राझीलला मासोले. यात एकही जोडी योगायोगानेही बरोबर लागत नाही. भारतीय भूगोलात सर्वाधिक परिचित असलेले झूम हे नाव आफ्रिकेत नेऊन ठेवणे ही चूक इतकी ठळक आहे की पर्यायांच्या यादीवरून नजर फिरवतानाच हा पर्याय गळून पडतो.
• (4)(a) - (iv), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (i) — पर्याय (4) फक्त ब्राझील-रोका ही एकच जोडी बरोबर ठेवतो आणि उरलेल्या तिन्हीत नावे एका जागेने सरकवतो : कांगोला रे, ईशान्य भारताला मासोले आणि व्हियेतनामला झूम. ब्राझीलची जोडी बरोबर असल्याने हा पर्याय क्षणभर खरा वाटू शकतो, पण झूम ईशान्य भारताचे आहे या एकाच अटीवर तो कोसळतो. यादीतील एक जोडी बरोबर दिसली म्हणून पर्याय स्वीकारणे, ही जोडणीच्या प्रश्नातील सर्वात महागडी सवय आहे.

स्थलांतरित शेती — जिला कापून-जाळून करण्याची शेती असेही म्हणतात — ही आजही टिकून असलेली पिकांच्या लागवडीची सर्वात जुनी पद्धत आहे. कोरड्या हंगामात जंगलाचा एक तुकडा तोडला जातो, तोडलेली झाडेझुडपे वाळू दिली जातात आणि मग जाळली जातात; त्यातून तयार होणारी राख एरवी निकस असलेल्या जमिनीला पालाश व स्फुरदाचा तात्पुरता पुरवठा करते. नांगरणी न करता राखेत बी टोकले जाते, आणि दोन-तीन वर्षे पीक घेतल्यावर अन्नद्रव्ये संपत गेल्याने व तण वाढल्याने उत्पादन घटू लागते. मग तो तुकडा सोडून दिला जातो आणि नवा तोडला जातो; सोडलेला तुकडा दुय्यम जंगल पुन्हा वाढेल आणि सुपीकता परत येईल इतका काळ पडीक राहतो. ही व्यवस्था स्वतःच्या बळावर टिकते ती फक्त पडीक काळ पुरेसा मोठा असेल — साधारण पंधरा ते वीस वर्षांच्या घरातील — आणि लोकसंख्येची घनता तो परवडेल इतकी कमी असेल तरच. जमिनीवर लोकसंख्येचा दाब वाढला की चक्र आखडते, जंगल पुन्हा वाढतच नाही, राखेतून मिळणारे अन्नद्रव्य घटते, आणि तीच पद्धत जंगलतोड व मृदा धूप घडवणारे कारण बनते. पडीक काळाची लांबी हा एकच घटक स्थलांतरित शेतीचे उष्ण कटिबंधातील निकस जमिनीशी जुळवून घेणारी पद्धत म्हणून केले जाणारे पारंपरिक समर्थन आणि तिच्यावरची आधुनिक टीका या दोन्हींचे स्पष्टीकरण देतो; आणि पडीक चक्राचा उल्लेख करणारे उत्तरच खरा प्रश्न सोडवते.

ही पद्धत आर्द्र उष्ण कटिबंधात केंद्रित आहे, जिथे प्रचंड पावसाने जमिनीतील अन्नद्रव्ये निक्षालनाने वाहून जातात आणि परिसंस्थेचा बहुतांश अन्नद्रव्यसाठा उभ्या जंगलातच साठलेला असतो — म्हणूनच सुपीकता मोकळी करण्यासाठी जमीन नांगरण्याऐवजी जैववस्तुमान जाळले जाते. प्रत्येक प्रदेशाची स्वतःची संज्ञा आहे, आणि नावे असंख्य, अपरिचित व एकमेकांसमोर मांडायला सोपी असल्याने प्रश्नकर्ते नेमका त्याचाच फायदा घेतात : ईशान्य भारतात झूम, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा व ओडिशात पोडू, मध्य प्रदेशात बेवर, दहिया व पेंदा, पश्चिम घाटात कुमारी, बस्तरमध्ये दिपा, कांगो खोऱ्यात मासोले, झांबियात चितेमेने, मादागास्करमध्ये ताव्ही, ब्राझीलमध्ये रोका, व्हेनेझुएलात कोनुको, मेक्सिको व मध्य अमेरिकेत मिल्पा, व्हियेतनाममध्ये रे, फिलिपाइन्समध्ये कैंगिन, श्रीलंकेत चेना, इंडोनेशिया व मलेशियात लादांग आणि म्यानमारमध्ये तौंग्या. ईशान्य भारतात झूम हा आजही जिवंत धोरणात्मक प्रश्न आहे — तो सामूहिक जमीनधारणेशी, पायऱ्यांची शेती व फळबाग शेती रुजवण्याच्या प्रयत्नांशी आणि वन संवर्धन कायद्याशी जोडलेला आहे — म्हणून हा विषय भूगोल म्हणून, पर्यावरण म्हणून किंवा आदिवासी धोरण म्हणूनही विचारला जाऊ शकतो.

• प्रदेशानुसार स्थलांतरित शेतीची स्थानिक नावे : ईशान्य भारतात झूम, कांगो खोरे व मध्य आफ्रिकेत मासोले, व्हियेतनाममध्ये रे, ब्राझीलमध्ये रोका, मेक्सिको व मध्य अमेरिकेत मिल्पा, व्हेनेझुएलात कोनुको, इंडोनेशिया व मलेशियात लादांग, श्रीलंकेत चेना, फिलिपाइन्समध्ये कैंगिन, म्यानमारमध्ये तौंग्या, मादागास्करमध्ये ताव्ही आणि झांबियात चितेमेने.
• झूमव्यतिरिक्त भारतातील प्रादेशिक नावे : आंध्र प्रदेश, तेलंगणा व ओडिशात पोडू; मध्य प्रदेशात बेवर, दहिया व पेंदा; पश्चिम घाट पट्ट्यात कुमारी; छत्तीसगडच्या बस्तर भागात दिपा. म्हणजे एकट्या भारतातच एकच पद्धत अर्धा डझन नावांनी येते.
• पद्धत अशी : कोरड्या हंगामात झाडेझुडपे तोडून जाळली जातात आणि राख थेट अन्नद्रव्ये पुरवते, कारण उष्ण कटिबंधातील प्रचंड पावसाने निक्षालन होऊन जमीन मुळातच निकस असते. नांगरणी न करता राखेत बी टोकले जाते आणि दोन-तीन हंगाम पीक घेऊन तुकडा सोडून दिला जातो.
• टिकाऊपणा पूर्णपणे पडीक काळावर अवलंबून असतो. दुय्यम जंगल पुन्हा वाढेल इतके मोठे चक्र — पारंपरिकपणे पंधरा ते वीस वर्षांच्या घरातील — सुपीकता परत आणते; लोकसंख्येच्या दाबाखाली आखडलेले चक्र ती पुनर्वाढ होऊ देत नाही आणि त्याच पद्धतीचे रूपांतर जंगलतोड, मृदा धूप व घटत्या उत्पादनाच्या कारणात होते.
• स्थलांतरित शेती ही उदरनिर्वाहाची पद्धत आहे, व्यापारी नाही : उत्पादन शेती करणाऱ्या कुटुंबाच्या पोटापुरते असते, अवजारे साधी असतात, बैल किंवा सिंचन वापरले जात नाही, आणि हेक्टरी उत्पादन कमी असले तरी नुकत्याच जाळलेल्या जमिनीवर श्रमाच्या प्रमाणात मिळणारे उत्पादन तुलनेने बरे असू शकते.

• चार-बाय-चार जोडणीवर पक्क्या माहीत असलेल्या एका जोडीची पकड न घेता प्रत्येक जोडी वेगवेगळी तपासत बसणे. येथे ईशान्य भारत-झूम ही एकच जोडी चारांपैकी तीन पर्याय स्वतःहून बाद करते, आणि मासोले, रे किंवा रोका यांचा अर्थ अजिबात माहीत असण्याची गरज उरत नाही.
• दोन जोड्या उघडपणे बरोबर दिसणारा पर्याय हेच उत्तर असावे असे गृहीत धरणे. पर्याय (1) मध्ये मासोले व रे या दोन्ही जोड्या बरोबर आहेत तरी तो चुकीचाच ठरतो, कारण जोडणीत एक जोडी चुकली की संपूर्ण पर्याय चुकतो — अर्धवट बरोबर असण्याला गुण नाहीत.
• यादीचे शीर्षक अक्षरशः वाचणे. येथे यादी-I चे शीर्षक '(देश)' असले तरी त्यात अनेक देशांवर पसरलेला प्रदेश आणि एका देशाचा भाग या दोन्ही नोंदी आहेत; शीर्षक ढिले आहे आणि जोडी वरच्या शीर्षकावर नव्हे तर नोंदींच्या आशयावर लावायची असते.

स्थलांतरित शेती आयोगाकडे तीन रूपांत येते. पहिले, येथे वापरलेली स्थानिक नाव व प्रदेश यांची जोडणी, जी एका खात्रीच्या जोडीवरून सुटते आणि जिच्यासाठी संपूर्ण तक्ता पाठ असण्याची गरज नसते. दुसरे, प्रक्रियेचा प्रश्न — कापणे व जाळणे, राखेतून मिळणारी अन्नद्रव्ये, नांगरणीचा अभाव, दोन-तीन हंगामांनंतर तुकडा सोडणे, आणि पडीक चक्र. तिसरे, धोरणाचा प्रश्न — ही पद्धत जंगलतोडीचे कारण मानावी की उष्ण कटिबंधातील निकस जमिनीशी जुळवून घेणारी परंपरा, आणि झूम भागात राज्यसंस्थेने काय पर्याय दिले आहेत. तिन्हींची तयारी एका पानात होते : एका बाजूला नाव-प्रदेश तक्ता, दुसऱ्या बाजूला पाच ओळींची प्रक्रिया, आणि खाली पडीक काळाची एक ओळ, जी नेमकी तिसऱ्या रूपाचे उत्तर असते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  स्थलांतरित शेतीला 'मिल्पा' या नावाने कोणत्या प्रदेशात ओळखले जाते ?

  • (a)मेक्सिको व मध्य अमेरिका
  • (b)इंडोनेशिया व मलेशिया
  • (c)श्रीलंका
  • (d)झांबिया

  उत्तर(a) मेक्सिको व मध्य अमेरिका — मिल्पा ही तिथली संज्ञा आहे. इंडोनेशिया व मलेशियात त्याच पद्धतीला लादांग, श्रीलंकेत चेना आणि झांबियात चितेमेने म्हणतात. एकच शेतीपद्धत प्रत्येक प्रदेशात वेगळ्या नावाने येते, म्हणून नाव-प्रदेश तक्ता तयार ठेवणे हाच या प्रकारच्या प्रश्नांचा उपाय आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  स्थलांतरित शेतीची टिकाऊपणा मुख्यतः कशावर अवलंबून असते ?

  • (a)वापरलेल्या बियाण्याचा दर्जा
  • (b)जमीन पडीक ठेवण्याच्या काळाची लांबी
  • (c)नांगरणीची खोली
  • (d)सिंचनाची उपलब्धता

  उत्तर(b) जमीन पडीक ठेवण्याच्या काळाची लांबी — दुय्यम जंगल पुन्हा वाढून सुपीकता परत येईल इतका मोठा पडीक काळ असेल तरच ही पद्धत स्वतःच्या बळावर टिकते. लोकसंख्येच्या दाबाने चक्र आखडले की जंगल पुन्हा वाढत नाही आणि तीच पद्धत जंगलतोड व मृदा धुपेचे कारण बनते. या पद्धतीत नांगरणी व सिंचन वापरलेच जात नाही.