MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 27 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — '(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i)'. यादी-II मधील चारही आकडे काटेकोरपणे उतरत्या क्रमाचे आहेत — 35.94, 30.4, 27.33, 25.50 — त्यामुळे हा प्रश्न प्रत्यक्षात दशांशांचा नाहीच. 2001 व 2011 च्या जनगणनांदरम्यान चार जिल्ह्यांची लोकसंख्या किती वेगाने वाढली याचा क्रम लावा आणि तो क्रम यादीवर वाचून घ्या, एवढेच त्यात मागितले आहे. क्रम असा : ठाणे पहिले, पुणे दुसरे, छत्रपती संभाजीनगर तिसरे आणि नंदूरबार चौथे. म्हणून ठाण्याला बाब (iv), छत्रपती संभाजीनगरला बाब (iii), पुण्याला बाब (ii) आणि नंदूरबारला बाब (i) — म्हणजे नेमका पर्याय (2). या क्रमामागचे कारण स्थलांतर आहे. त्या दशकात महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये सर्वाधिक दशवार्षिक वाढ ठाण्याने नोंदवली, कारण मुंबई महानगर प्रदेशाचा बाहेरच्या दिशेने होणारा विस्तार ठाण्यानेच सामावून घेतला : कल्याण-डोंबिवली, मीरा-भाईंदर, वसई-विरार, उल्हासनगर आणि नवी मुंबई ही सर्व 2011 च्या अविभाजित ठाणे जिल्ह्यातच येत होती, आणि मुंबई शहर जे घरे पुरवू शकत नव्हते ती तिथे बांधली गेली. त्यानंतर पुणे येते — माहिती तंत्रज्ञान व वाहन उद्योग आणि पिंपरी-चिंचवडचा औद्योगिक पट्टा यांनी ओढलेले. तत्कालीन औरंगाबाद म्हणजे छत्रपती संभाजीनगर हे मराठवाड्याचे औद्योगिक व प्रशासकीय केंद्र असल्याने ते आपल्या विभागाच्या मानाने वेगाने वाढले, पण महानगरी वेगाने नाही. वायव्येकडील नंदूरबार हा प्रामुख्याने आदिवासी जिल्हा असून तिथे तुलनेने आतल्या दिशेने स्थलांतर होत नाही; त्याची वाढ नैसर्गिक वाढीतून येते, आणि तो लोक येऊन राहणारा नव्हे तर लोक बाहेर पडणारा जिल्हा आहे. या चारांशेजारी ठेवण्यासारखा एक आकडा म्हणजे त्याच दशकात संपूर्ण महाराष्ट्राची वाढ 15.99 टक्के होती. येथील चारही जिल्हे राज्याच्या सरासरीपेक्षा बरेच वर आहेत, म्हणून 'चारांपैकी सर्वात कमी' म्हणजे मंद नव्हे — राज्यात त्या दशकात लोकसंख्या प्रत्यक्ष घटलेले जिल्हेही आहेत, ज्यात मुंबई शहर, रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग येतात. ठाण्याला सर्वात मोठा आकडा मिळतो एवढी एक पकड घेतली की चारांपैकी तीन पर्याय लगेच गळून पडतात.

• (1)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (iii) — पर्याय (1) ठाण्याला चारांपैकी सर्वात कमी म्हणजे 25.50 देतो आणि सर्वात मोठा 35.94 पुण्याला देतो. त्या दशकातील सर्वात ठळक लोकसंख्याशास्त्रीय वस्तुस्थितीचीच ही उलटापालट आहे : ठाणे जिल्ह्याची वाढ मुंबईच्या लोकसंख्येने कल्याण-डोंबिवली, मीरा-भाईंदर, वसई-विरार व नवी मुंबईकडे केलेल्या ओसंडण्यातून आली आणि 2011 च्या जनगणनेच्या वेळी ही सर्व शहरे अविभाजित ठाणे जिल्ह्यातच होती. शिवाय हा पर्याय नंदूरबारला — जो बाहेरच्या दिशेने निव्वळ स्थलांतर होणारा जिल्हा आहे — छत्रपती संभाजीनगरच्या वर नेऊन ठेवतो.
• (3)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (iii) — पर्याय (3) पुण्याला 35.94 सह पहिले आणि ठाण्याला 30.4 सह दुसरे ठेवतो — म्हणजे वरचे दोन जिल्हे बरोबर, पण त्यांचा क्रम चुकीचा — आणि त्यावर कडी म्हणून नंदूरबारला छत्रपती संभाजीनगरच्या वर नेतो. चुकीच्या पर्यायांपैकी हा सर्वात मोहक आहे, कारण 'पुणे आणि ठाणे सर्वात वेगाने वाढले' एवढेच लक्षात असलेल्या विद्यार्थ्याला तो त्या स्मरणाशी सुसंगत वाटतो. या दोघांना वेगळे करण्यासाठी राज्यातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये पुणे नव्हे तर ठाणे आघाडीवर होते, हे नेमके तथ्य लागते.
• (4)(a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (i), (d) - (ii) — पर्याय (4) सर्वाधिक वाढ छत्रपती संभाजीनगरला आणि सर्वात कमी पुण्याला देतो, म्हणजे संपूर्ण क्रम ज्या महानगरी ओढीवर उभा आहे तीच उलटी करतो; आणि नंदूरबारला 30.4 सह चारांतील दुसऱ्या क्रमांकाचा वेगाने वाढणारा जिल्हा बनवतो. मुंबईचा उपनगरी पट्टा आणि पुणे-पिंपरी औद्योगिक प्रदेश या दोघांनाही मागे टाकून मराठवाड्यातील जिल्हा पुढे जाईल, याला त्या दशकाच्या लोकसंख्याशास्त्रात कोणताही आधार नाही. ठाण्याला सर्वात मोठा आकडा मिळतो ही एकच पकड तपासणारा विद्यार्थी उरलेली एकही जोडी माहीत नसतानाही हा पर्याय बाद करू शकतो.

लोकसंख्येची दशवार्षिक वाढ म्हणजे लागोपाठच्या दोन जनगणनांमधील टक्केवारीतील बदल, आणि ती नेमक्या दोनच गोष्टींनी बनते : नैसर्गिक वाढ, म्हणजे जन्म वजा मृत्यू, आणि निव्वळ स्थलांतर, म्हणजे आत आलेले वजा बाहेर गेलेले. एखाद्या जिल्ह्याचा वाढीचा दर हा त्याच्या जननक्षमतेबद्दलचे विधान म्हणून वाचता येत नाही, कारण राज्य पातळीवर स्थलांतराचा फारसा परिणाम नसतानाही जिल्हा पातळीवर तेच बहुधा निर्णायक ठरते. म्हणूनच एखाद्या औद्योगिक किंवा महानगरी जिल्ह्याचा जन्मदर घटत असतानाही तो राज्याच्या दुप्पट वेगाने वाढू शकतो, आणि उच्च जननक्षमता असलेला गरीब जिल्हा पुरेसे कामकरी वयाचे लोक बाहेर पडल्यास मंद गतीने वाढतो किंवा लोकसंख्या गमावतोही. महाराष्ट्राचा 2001-2011 चा नकाशा या दोन्ही यंत्रणा एकाच वेळी दाखवतो : मुंबई व पुण्याभोवतीच्या जिल्ह्यांत सर्वाधिक वाढ, जिथे नैसर्गिक वाढीवर स्थलांतर चढते; विभागीय केंद्रांत मध्यम वाढ; आणि मुंबई शहरात प्रत्यक्ष घट, कारण तिथले जुने विभाग कुटुंबे बाहेर सरकल्याने रिकामे होत होते; तसेच रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग या मुंबईकडे स्थलांतराची सर्वात जुनी परंपरा असलेल्या कोकणातील जिल्ह्यांतही घट.

2011 च्या जनगणनेतील कोणत्याही जिल्हानिहाय आकड्याला दोन इशारे जोडून ठेवावेत. पहिला, जिल्ह्यांचा नकाशा त्यानंतर बदलला आहे : 2014 मध्ये ठाण्यातून पालघर वेगळा काढला गेला, म्हणून 2011 च्या जनगणनेतील ठाणे आणि आजचे ठाणे हे एक नव्हेत आणि दुरुस्तीशिवाय त्यांची तुलना करता येत नाही. तसेच औरंगाबाद जिल्हा व शहराचे 2023 मध्ये छत्रपती संभाजीनगर असे नामांतर झाल्याने एकच घटक वेगवेगळ्या स्रोतांत दोन नावांनी येतो. दुसरा इशारा, प्रचलित असलेल्या दशांशांत संकलनानुसार किंचित फरक आढळतो, कारण प्रसिद्ध होणारे तक्ते वेगवेगळ्या पातळीवरील पूर्णांकन व सुधारणा वापरून तयार होतात. या प्रश्नापुरती आयोगाची स्वतःची यादी-II हीच अंतिम आहे, आणि तसेही जोडणी दशांशांवर नव्हे तर क्रमावर ठरते — आणि हाच व्यावहारिक धडा आहे, कारण आकडा 35.94 होता की 36.01 हे लक्षात राहण्यापेक्षा ठाणे राज्यात पहिले होते हे लक्षात राहण्याची शक्यता कितीतरी अधिक असते.

• 2001-2011 या दशकात महाराष्ट्राची दशवार्षिक लोकसंख्या वाढ 15.99 टक्के होती, जी त्याच दशकाच्या राष्ट्रीय आकड्यापेक्षा बरीच कमी आहे. या प्रश्नातील चारही जिल्हे राज्यापेक्षा वेगाने वाढले, म्हणून त्यांतील सर्वात मंद जिल्हाही महाराष्ट्राच्या मापाने वेगाने वाढणाराच ठरतो.
• 2001-2011 मध्ये महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये सर्वाधिक दशवार्षिक वाढ ठाणे जिल्ह्याने नोंदवली आणि 2011 च्या जनगणनेनुसार तो राज्यातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा जिल्हाही होता. ही वाढ मुंबई महानगर प्रदेशाच्या कल्याण-डोंबिवली, मीरा-भाईंदर, वसई-विरार, उल्हासनगर व नवी मुंबईकडे झालेल्या विस्तारातून आली.
• त्याच दशकात महाराष्ट्रातील तीन जिल्ह्यांची दशवार्षिक वाढ ऋण नोंदवली गेली — मुंबई शहर, रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग. मुंबई शहराने स्वतःच्या उपनगरांकडे व ठाण्याकडे लोक गमावले, तर दोन्ही कोकणी जिल्ह्यांत मुंबईकडे स्थलांतराचा जुना प्रवाह कायम राहिला.
• जनगणनेनंतर तीन वर्षांनी, म्हणजे 2014 मध्ये, ठाणे जिल्ह्यातून पालघर जिल्हा वेगळा काढण्यात आला. त्यामुळे 2011 आणि नंतरच्या वर्षांतील ठाण्याच्या लोकसंख्येची तुलना ही आकडे स्पष्टपणे पुन्हा जुळवून घेतल्याशिवाय दोन वेगळ्या भूभागांची तुलना ठरते.
• नंदूरबार हा स्वतः 1998 मध्ये धुळे जिल्ह्यातून वेगळा काढलेला, वायव्य महाराष्ट्रातील प्रामुख्याने अनुसूचित जमातीबहुल जिल्हा आहे. त्याची लोकसंख्यावाढ आतल्या दिशेने येणाऱ्या स्थलांतरातून नव्हे तर नैसर्गिक वाढीतून येते, आणि तो हंगामी मजुरांचे गंतव्य नव्हे तर उगमस्थान आहे.

• दिलेल्या संचात सर्वात कमी वाढ असलेला जिल्हा मंद वाढणारा आहे असे मानणे. येथील चारही जिल्हे राज्याच्या 15.99 टक्के सरासरीच्या वर आहेत; त्या दशकात महाराष्ट्रातील खऱ्या अर्थाने मंद जिल्हे म्हणजे ज्यांची लोकसंख्या प्रत्यक्ष घटली तेच.
• उच्च दशवार्षिक वाढ म्हणजे उच्च जननक्षमतेचा पुरावा असे वाचणे. जिल्हा पातळीवर हा आकडा बहुधा स्थलांतराने ठरतो; म्हणूनच ठाण्याचा जन्मदर विशेष नसतानाही तो राज्यात आघाडीवर राहिला आणि नंदूरबारची अधिक जननक्षमता त्याला वर नेत नाही.
• पुनर्रचनेच्या आरपार जिल्हानिहाय आकड्यांची तुलना करणे. 2011 च्या जनगणनेतील ठाण्यात 2014 मध्ये पालघर जिल्हा बनलेला भाग समाविष्ट होता, आणि औरंगाबाद व छत्रपती संभाजीनगर हा एकच जिल्हा दोन नावांनी येतो — दोन्ही पद्धती मिसळणारा स्रोत स्वतःशीच विसंगत वाटू लागतो.

जनगणनेवर आधारित प्रश्न एमपीएससी पेपर-1 मध्ये चार ठरावीक रूपांत येतात. पहिले, येथे वापरलेली जिल्हा व आकडा यांची जोडणी, जी जवळजवळ नेहमी दशांश नव्हे तर क्रम ओळखून सुटते. दुसरे, टोकाचे प्रश्न — सर्वाधिक व सर्वात कमी लोकसंख्येचा जिल्हा, सर्वाधिक व सर्वात कमी घनता, सर्वोच्च व नीचांकी लिंग गुणोत्तर व साक्षरता. तिसरे, राज्याचे एकूण आकडे व त्यांची राष्ट्रीय आकड्यांशी तुलना. चौथे, कारणमीमांसा — ठाणे व पुणे वेगाने का वाढले, मुंबई शहराची लोकसंख्या का घटली, कोकणातील जिल्ह्यांचे वेगळेपण काय. तयारीची पद्धत सोपी आहे : प्रत्येक मापासाठी वरचे तीन व खालचे तीन जिल्हे आणि त्यामागचे एका ओळीचे कारण लिहून ठेवा. आकडे विसरले तरी क्रम आणि कारण टिकते, आणि जोडणीचे प्रश्न त्यावरच सुटतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  जनगणना 2011 नुसार 2001-2011 या दशकात महाराष्ट्रात सर्वाधिक दशवार्षिक लोकसंख्या वाढ कोणत्या जिल्ह्याने नोंदवली ?

  • (a)पुणे
  • (b)ठाणे
  • (c)नाशिक
  • (d)मुंबई उपनगर

  उत्तर(b) ठाणे — मुंबई महानगर प्रदेशाचा विस्तार कल्याण-डोंबिवली, मीरा-भाईंदर, वसई-विरार, उल्हासनगर व नवी मुंबईकडे झाला आणि 2011 च्या जनगणनेच्या वेळी ही सर्व शहरे अविभाजित ठाणे जिल्ह्यातच होती. त्याच जनगणनेनुसार ठाणे हा राज्यातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा जिल्हाही होता; पालघर 2014 मध्ये त्यातून वेगळा काढला गेला.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  2001-2011 या दशकात महाराष्ट्रातील खालीलपैकी कोणत्या जिल्ह्याची लोकसंख्या वाढ ऋण होती ?

  • (a)नंदूरबार
  • (b)गडचिरोली
  • (c)सिंधुदुर्ग
  • (d)हिंगोली

  उत्तर(c) सिंधुदुर्ग — त्या दशकात मुंबई शहर, रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग या तीन जिल्ह्यांची दशवार्षिक वाढ ऋण नोंदवली गेली. दोन्ही कोकणी जिल्ह्यांत मुंबईकडे स्थलांतराचा जुना प्रवाह कारणीभूत ठरला, तर मुंबई शहराने आपल्याच उपनगरांकडे व ठाण्याकडे लोक गमावले.