हिमालयाचे प्रादेशिक विभाग ( यादी-I ) आणि त्यांचा पश्चिम-पूर्व विस्तार ( यादी-II ) यांच्या जोड्या लावा. यादी-I (हिमालयाचे प्रादेशिक विभाग) (a) पंजाब हिमालय (b) कुमाऊँ हिमालय (c) नेपाळ हिमालय (d) आसाम हिमालय यादी-II (पश्चिम-पूर्व विस्तार) (i) सतलज ते काली (ii) काली ते तिस्ता (iii) तिस्ता ते ब्रह्मपुत्रा (iv) सिंधू ते सतलज
- (1)(a) - (iv), (b) - (i), (c) - (ii), (d) - (iii)
- (2)(a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (iv), (d) - (i)
- (3)(a) - (iii), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (i)
- (4)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv)
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — '(a) - (iv), (b) - (i), (c) - (ii), (d) - (iii)'. ही सर सिडने बरार्ड यांनी केलेली हिमालयाची चार भागांतील लांबीनुसारची विभागणी आहे. ती पर्वत उंचीनुसार कापत नाही, तर पर्वताला आडवे छेदून जाणाऱ्या मोठ्या नद्यांच्या खोऱ्यांनुसार कापते; अशी प्रत्येक नदी पर्वताची भिंत फोडते आणि त्यामुळे नैसर्गिक सीमा तयार होते. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाचल्यास सीमा ठरवणाऱ्या नद्या अशा — सिंधू, सतलज, काली, तिस्ता आणि दिहांग म्हणजेच ब्रह्मपुत्रा. त्यांच्यामधील चार विभाग असे : पंजाब हिमालय सिंधू ते सतलज, सुमारे 560 किलोमीटर, ज्यात लडाख, काश्मीर व हिमाचलचा भाग येतो — म्हणून विधान (a) ला बाब (iv) मिळते. कुमाऊँ हिमालय सतलज ते काली, सुमारे 320 किलोमीटर, चारांपैकी सर्वात लहान विभाग, जो गढवाल व कुमाऊँ या दोन भागांसह आजच्या उत्तराखंडशी जुळतो — म्हणून विधान (b) ला बाब (i) मिळते. नेपाळ हिमालय काली ते तिस्ता, सुमारे 800 किलोमीटर, चारांपैकी सर्वात लांब विभाग आणि सर्वात उंच शिखरे — एव्हरेस्ट, कांचनगंगा, मकालू, अन्नपूर्णा, धौलागिरी — याच पट्ट्यात येतात, म्हणून विधान (c) ला बाब (ii) मिळते. आसाम हिमालय तिस्ता ते दिहांग म्हणजे ब्रह्मपुत्रा, सुमारे 720 किलोमीटर, ज्यात भूतान, सिक्कीमचा पूर्व भाग आणि अरुणाचल प्रदेश येतो — म्हणून विधान (d) ला बाब (iii) मिळते. ही संपूर्ण जोडणी उघडणारे एकच सूत्र म्हणजे : यादी-I पश्चिमेकडून पूर्वेकडे या क्रमाने छापली आहे, पण यादी-II मुद्दाम त्या क्रमाने छापलेली नाही. बाब (iv) 'सिंधू ते सतलज' शेवटी छापली आहे, पण ती सर्वात पश्चिमेकडच्या विभागाची आहे. काली नदीवर पकड घ्या — तीच भारत-नेपाळ सीमेची नदी आहे, म्हणून नेपाळच्या नावाने ओळखला जाणारा विभाग कालीपासूनच सुरू व्हायला हवा — आणि मग उरलेले आपोआप बसत जाते. ही मांडणी फक्त पर्याय (1) मध्येच आहे.
- (2)(a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (iv), (d) - (i) — पर्याय (2) संपूर्ण क्रम एका जागेने फिरवतो, त्यामुळे प्रत्येक विभाग पूर्वेकडे सरकतो. तो पंजाब हिमालय काली व तिस्ता यांच्यामध्ये, म्हणजे नेपाळमध्ये नेतो, आणि नेपाळ हिमालय सिंधू व सतलज यांच्यामध्ये, म्हणजे काश्मीर-हिमाचलमध्ये आणतो. केवळ काली नदीच्या कसोटीवरच हे भूगोलदृष्ट्या अशक्य ठरते, कारण काली ही भारत-नेपाळ सीमेची नदी आहे आणि नेपाळ विभाग तिथूनच सुरू व्हायला हवा. शिवाय हा पर्याय आसाम हिमालयाला सतलज व काली यांच्यामध्ये, म्हणजे उत्तराखंडात, आसामपासून सुमारे दीड हजार किलोमीटर दूर नेऊन ठेवतो.
- (3)(a) - (iii), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (i) — पर्याय (3) पंजाब हिमालय तिस्ता व ब्रह्मपुत्रा यांच्यामध्ये, म्हणजे सिक्कीम, भूतान व अरुणाचलमध्ये ठेवतो आणि नेपाळ हिमालय सिंधू-सतलज दरम्यान अगदी पश्चिमेला नेतो — म्हणजे पश्चिम-पूर्व क्रमाची जवळजवळ पूर्ण उलटापालट. यात कुमाऊँ हिमालयही चुकतो, कारण त्याला नेपाळचा काली-तिस्ता पट्टा दिला जातो. प्रत्येक सीमा-नदी प्रत्यक्षात कुठे वाहते हे न विचारता केवळ यादी-II च्या छापील क्रमावर जोड्या लावणारा विद्यार्थी येथे येऊन पोहोचतो.
- (4)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) — पर्याय (4) ही सरळ कर्णरेषेवरची जोडणी आहे — (a) ला (i), (b) ला (ii), (c) ला (iii), (d) ला (iv) — जी यादी-II यादी-I च्याच क्रमाने छापली आहे असे गृहीत धरते. प्रत्यक्षात तसे नाही : यादी-II 'सतलज ते काली' ने सुरू होते आणि 'सिंधू ते सतलज' ने संपते, म्हणजे सर्वात पश्चिमेकडचा विस्तार शेवटच्या क्रमांकावर आहे. या पर्यायामुळे पंजाब हिमालयाला सतलज-काली पट्टा म्हणजे उत्तराखंड मिळतो आणि आसाम हिमालयाला सिंधू-सतलज पट्टा म्हणजे लडाख. कोणत्याही जोडणी-प्रश्नात कर्णरेषेवर चालणारा एक-एक पर्याय क्षणभर संशयाने पाहण्यासारखा असतो, आणि येथे एकच जोडी नकाशावर तपासली तरी तो बाद होतो.
हिमालयाची विभागणी दोन स्वतंत्र पद्धतींनी केली जाते, आणि या दोन पद्धतींची गल्लत हीच या विषयातील सर्वात सामान्य चूक आहे. पहिली विभागणी उत्तर-दक्षिण आडवी आहे — पर्वताच्या लांबीला समांतर धावणाऱ्या रांगा : ट्रान्स हिमालय (काराकोरम, लडाख, झास्कर व कैलास रांगा), हिमाद्री म्हणजे बृहद् हिमालय, ज्यावर सर्वात उंच शिखरे व कायमची हिमरेषा आहे, लघु किंवा मध्य हिमालय (पीर पंजाल, धौलाधार, नागटिब्बा, मसुरी व महाभारत रांगा), ज्यात थंड हवेची ठिकाणे आणि काश्मीर व कांगडा खोरी येतात, आणि सर्वात नवा व सर्वात कमी उंचीचा बाह्य हिमालय म्हणजे शिवालिक, ज्याच्या कुशीत डेहराडूनसारखी सपाट तळाची डून खोरी आहेत. दुसरी विभागणी, जी या प्रश्नात वापरली आहे, ती लांबीनुसार आहे — जिथे मोठ्या नद्या पर्वत कापून जातात तिथे पश्चिमेकडून पूर्वेकडे पर्वताचे प्रादेशिक तुकडे पाडले जातात. बरार्ड यांचे पंजाब, कुमाऊँ, नेपाळ व आसाम हे चार विभाग पूर्णपणे याच कापांनी ठरतात, आणि सीमेच्या नद्या निवडल्या जातात कारण त्या पूर्ववर्ती आहेत : पर्वत आजच्या उंचीवर पोहोचण्याआधीच त्या वाहत होत्या आणि जमीन जशी उचलली गेली तशी त्यांनी तळ कोरून आपला मार्ग टिकवला. म्हणूनच सिंधू, सतलज व ब्रह्मपुत्रा बृहद् हिमालयाच्या उत्तरेला उगम पावतात आणि खोल घळींतून त्याला सरळ भेदून जातात.
बरार्ड यांची विभागणी पाठ्यपुस्तकांत टिकून आहे, कारण ती प्रशासनाशी आणि हवामानाशीही जुळते. प्रत्येक विभागाचे पर्जन्यमान वेगळे आहे — पूर्वेकडील विभागांना मान्सूनचा पाऊस कितीतरी अधिक मिळतो; म्हणूनच पश्चिम भाग अधिक कोरडा असूनही तिथे हिमरेषा खाली येते आणि पर्वताच्या दोन टोकांना वनस्पतींचे पट्टे वेगवेगळ्या उंचीवर आढळतात. या विभागांची नावे ऐतिहासिक आहेत, राजकीय नाहीत : 'पंजाब हिमालय' हे नाव त्या प्रदेशाच्या पुनर्रचनेच्या आधीचे असून त्यात आज लडाख, जम्मू-काश्मीर व हिमाचल प्रदेशात असलेला भूभाग येतो, तर 'कुमाऊँ हिमालय' यात गढवालसह आजचे संपूर्ण उत्तराखंड येते. ही चार नावे आजच्या राज्यांवर बळेच बसवायला गेलेल्या विद्यार्थ्याच्या सीमा चुकतातच; नद्या हाच एकमेव भरवशाचा आधार आहे. प्रश्नकर्ता नेमका याचाच फायदा घेतो आणि यादी-II क्रम मोडून छापतो, जेणेकरून कर्णरेषेवरचे उत्तर चुकीचे ठरेल. आणखी एक गोष्ट लक्षात ठेवा : ही चार नावे रांगांची नाहीत. 'पंजाब हिमालय' म्हणजे दोन नद्यांमधील संपूर्ण पर्वतभिंतीचा तुकडा — शिवालिक, लघु हिमालय व बृहद् हिमालय हे सगळे त्यात आले — आणि उरलेल्या तिघांचेही तसेच आहे. म्हणूनच विभाग आणि रांग ही एकाच प्रश्नाची उत्तरे कधीच असू शकत नाहीत.
- पंजाब हिमालय — सिंधू ते सतलज, सुमारे 560 किलोमीटर. यालाच काश्मीर हिमालय व हिमाचल हिमालय अशीही नावे वापरली जातात. यात काश्मीर खोरे, पीर पंजाल व धौलाधार रांगा, करेवा सरोवरनिक्षेप आणि झोजिला, बनिहाल, फोटुला व रोहतांग या खिंडी येतात.
- कुमाऊँ हिमालय — सतलज ते काली, सुमारे 320 किलोमीटर, चारांपैकी सर्वात लहान विभाग, जो उत्तराखंडशी जुळतो. पूर्णपणे भारताच्या हद्दीत असलेले सर्वात उंच शिखर नंदादेवी (7,816 मीटर) येथेच आहे; कामेट, त्रिशूल, बद्रीनाथ, केदारनाथ आणि गंगोत्री व यमुनोत्रीची उगमस्थानेही याच पट्ट्यात.
- नेपाळ हिमालय — काली ते तिस्ता, सुमारे 800 किलोमीटर, चारांपैकी सर्वात लांब विभाग. माउंट एव्हरेस्ट (8,848.86 मीटर), कांचनगंगा (8,586 मीटर, सिक्कीम-नेपाळ सीमेवरील आणि भारतातील सर्वात उंच शिखर), मकालू, अन्नपूर्णा व धौलागिरी याच पट्ट्यात येतात.
- आसाम हिमालय — तिस्ता ते दिहांग म्हणजे ब्रह्मपुत्रा, सुमारे 720 किलोमीटर, ज्यात भूतान व अरुणाचल प्रदेश येतो. याच्या पूर्व टोकाला नामचा बारवाभोवती वळण घेत ब्रह्मपुत्रा दिहांग घळीतून भारतात प्रवेश करते.
- सीमा ठरवणाऱ्या नद्या पूर्ववर्ती आहेत — सिंधू, सतलज व ब्रह्मपुत्रा बृहद् हिमालयाच्या तिबेटकडील बाजूला उगम पावतात आणि त्याला घळींतून कापून जातात; यावरून पर्वत आजच्या उंचीला पोहोचण्याआधीच त्या अस्तित्वात होत्या हे सिद्ध होते. काली नदी, जिला शारदा किंवा महाकाली असेही म्हणतात, भारत-नेपाळ सीमेचा मोठा भाग तयार करते.
- सिंधू
- पंजाब हिमालय — सुमारे 560 कि.मी.
- सतलज
- कुमाऊँ हिमालय — सुमारे 320 कि.मी., सर्वात लहान
- काली — भारत-नेपाळ सीमेची नदी
- नेपाळ हिमालय — सुमारे 800 कि.मी., सर्वात लांब
- तिस्ता
- आसाम हिमालय — सुमारे 720 कि.मी.
- दिहांग / ब्रह्मपुत्रा
यादी-II क्रमाबाहेर छापली आहे — 'सिंधू ते सतलज' सर्वात शेवटी येते — म्हणून सरळ कर्णरेषेचा पर्याय इथे चुकीचा ठरतो.
- लांबीनुसारचे विभाग (पंजाब, कुमाऊँ, नेपाळ, आसाम) आणि आडव्या रांगा (ट्रान्स हिमालय, हिमाद्री, हिमाचल, शिवालिक) यांची गल्लत करणे. हे एकाच पर्वताचे दोन वेगळे काप आहेत, आणि विभाग अपेक्षित असताना रांगेचे नाव देणारा किंवा उलट करणारा पर्याय नेमकी हीच गल्लत तपासत असतो.
- जोडणी-प्रश्नात यादी-II ही यादी-I च्याच क्रमाने छापलेली असते असे गृहीत धरणे. येथे तसे नाही — सर्वात पश्चिमेकडचा विस्तार 'सिंधू ते सतलज' शेवटी छापला आहे — म्हणून सरळ कर्णरेषेवरचा पर्याय मुद्दाम चुकीचा ठेवला आहे, आणि कोणत्याही जोडणीत असा कर्ण-पर्याय स्वीकारण्याआधी तपासण्यासारखा असतो.
- कांचनगंगा व नंदादेवी चुकीच्या विभागात ठेवणे. कांचनगंगा सिक्कीम-नेपाळ सीमेवर असल्याने ती भारतातील सर्वात उंच शिखर असूनही नेपाळ हिमालय विभागात मोडते; नंदादेवी कुमाऊँ विभागात असून पूर्णपणे भारताच्या हद्दीतील सर्वात उंच शिखर आहे.
हिमालयाचा प्रादेशिक भूगोल आयोगाकडे चार ठरावीक रूपांत येतो. पहिले, येथे वापरलेली विभाग-नदी जोडणी, जी नेहमी सीमा-नद्यांचा पश्चिम-पूर्व क्रम माहीत असण्यावरच सुटते. दुसरे, शिखर कोणत्या विभागात किंवा कोणत्या राज्यात, जिथे कांचनगंगा, नंदादेवी व नामचा बारवा हेच बहुतेक काम करतात. तिसरे, खिंड कोणत्या राज्यात किंवा कोणता मार्ग जोडते — हे निव्वळ स्मरणाचे असून तक्ता केल्यास सहज सुटते. चौथे, प्रक्रियेचा प्रश्न — पूर्ववर्ती जलप्रणाली, शिवालिकातील डून, भाबर व तराई — ज्याला यादीपेक्षा स्पष्टीकरण लागते. सिंधू, सतलज, काली, तिस्ता, दिहांग हा नद्यांचा क्रम आधी पक्का करा : तो पहिले रूप सरळ सोडवतो आणि दुसऱ्या रूपावरही मर्यादा घालतो, कारण मग शिखर कोणत्या दोन नद्यांमध्ये आहे एवढे विचारून त्याची जागा ठरवता येते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
हिमालयाच्या चार प्रादेशिक विभागांमध्ये कुमाऊँ हिमालय आणि नेपाळ हिमालय यांच्यातील सीमा कोणती नदी तयार करते ?
- (a)सतलज
- (b)काली
- (c)तिस्ता
- (d)घाघरा
उत्तर(b) काली — हिला शारदा किंवा महाकाली असेही म्हणतात आणि ती भारत-नेपाळ सीमेचा मोठा भाग तयार करते; म्हणूनच सतलज ते काली असा कुमाऊँ विभाग आणि काली ते तिस्ता असा नेपाळ विभाग तीच वेगळे करते. सतलज ही कुमाऊँची पश्चिम सीमा आणि तिस्ता ही नेपाळ विभागाची पूर्व सीमा आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
पूर्णपणे भारताच्या हद्दीत असलेले सर्वात उंच शिखर नंदादेवी हिमालयाच्या कोणत्या प्रादेशिक विभागात येते ?
- (a)पंजाब हिमालय
- (b)कुमाऊँ हिमालय
- (c)नेपाळ हिमालय
- (d)आसाम हिमालय
उत्तर(b) कुमाऊँ हिमालय — नंदादेवी (7,816 मीटर) उत्तराखंडात, सतलज व काली यांच्यामधील पट्ट्यात म्हणजे कुमाऊँ विभागात आहे. कांचनगंगा तिच्याहून उंच आणि भारतातील सर्वोच्च शिखर आहे, पण ती सिक्कीम-नेपाळ सीमेवर असल्याने नेपाळ हिमालय विभागात मोडते — याच फरकावर हा प्रश्न उभा आहे.