MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 25 / 100

आयोगाने हा प्रश्न रद्द केला आहे. अंतिम उत्तरतालिकेत कोणत्याही पर्यायाला गुण दिले जात नाहीत, प्रश्नाचा कोणत्याही बाजूने गुणांवर परिणाम होत नाही, आणि येथे छापलेला कोणताही पर्याय उत्तर म्हणून पाठ करू नये. आयोग रद्द करण्याची कारणे प्रसिद्ध करत नाही, म्हणून प्रामाणिकपणे सांगता येईल एवढेच की छापील पानावर काय दिसते — आणि पानावर एकाच वेळी अनेक अडचणी दिसतात. पहिली अडचण प्रश्नाच्या रचनेत आहे. तो एकाच वाक्यात 'जगातील सर्वात मोठी' असे जागतिक सर्वोच्चतेचे माप लावतो आणि त्याच वेळी जागा अमेरिकेच्या सरोवर विभागात बांधून टाकतो. ही दोन्ही अट एकत्र ताणतात, कारण उत्पादनावर आधारलेली जागतिक सर्वोच्चता ही दरवर्षी बदलणारी आकडेवारी असते आणि आज ती सामान्यतः उत्तर अमेरिकेतील कोणत्याही खाणीच्या बाजूने ठरत नाही; उत्पादनाच्या दृष्टीने जगातील सर्वात मोठी लोहखनिज खाण म्हणून आज बहुधा ब्राझीलमधील कारजास संकुलाचा उल्लेख केला जातो. दुसरी अडचण संकल्पनात्मक आहे : प्रश्न 'खाण' आणि 'खाणपट्टा' यांची गल्लत करतो. सुपीरियर सरोवराचा लोहपट्टा हा नावानिशी ओळखल्या जाणाऱ्या अनेक रांगांचा समूह असून प्रत्येक रांगेत स्वतंत्र अशा अनेक खाणी आहेत; रांग म्हणजे स्वतः एक खाण नव्हे. तिसरी अडचण पर्यायांत आहे. चारांपैकी तीन नावे अमेरिकेच्या सरोवर विभागातील लोहखनिज खाणी नाहीतच : बर्मिंगहॅम हे अलाबामा राज्यातील लोखंड व पोलादाचे शहर असून ते अ‍ॅपलेशियन दक्षिणेत आहे आणि त्याला खनिज रेड माउंटनकडून मिळत असे, सरोवर विभागाकडून नव्हे; नेव्हाडा हे अमेरिकेचे एक राज्य आहे, खाण नव्हे, आणि ते लोखंडापेक्षा सोने व चांदीसाठी अधिक ओळखले जाते; आणि मॅग्नीटोगास्र्क हे रशियाच्या उरल विभागातील मॅग्नीटोगोर्स्क या शहराचे विकृत रूप असून ते अमेरिकेत नाही. जागतिक सर्वोच्चतेची अट पडताळता येत नाही, खाण व खाणपट्टा यांची गल्लत होते, आणि पर्यायांतील तीन नावे प्रश्नाच्या अटीत बसतच नाहीत — अशा स्थितीत प्रश्न टिकत नाही आणि आयोगाने तो वगळला. सुपीरियर सरोवराचा लोहपट्टा मात्र अभ्यासक्रमाचा भक्कम भाग आहे, म्हणून खालील पार्श्वभूमीतून तो शिकून घ्या आणि हा प्रश्न सोडून द्या.

लोखंड व पोलाद हा आर्थिक भूगोलातील 'वजन घटवणाऱ्या' उद्योगाचा उत्कृष्ट नमुना आहे : एक टन पोलाद बनवायला कित्येक टन कच्चा माल लागतो, म्हणून कारखाना जिथे सर्वात जड कच्च्या मालाचे वाहतूक भाडे सर्वात कमी पडेल तिथे बसतो — खनिजाच्या क्षेत्रात, कोळसा क्षेत्रात, दोन्ही जिथे भेटतात तिथे, किंवा जलमार्गाने दोन्ही स्वस्तात आणता येतील अशा बंदरावर. उत्तर अमेरिकेतील ग्रेट लेक्स हे शेवटच्या प्रकाराचे पाठ्यपुस्तकी उदाहरण आहे. लोहखनिज या जलप्रणालीच्या पश्चिम टोकाला मिनेसोटा, मिशिगन व विस्कॉन्सिनमध्ये काढले जाते; कोकिंग कोळसा दक्षिण-पूर्वेकडील अ‍ॅपलेशियन क्षेत्रातून येतो; आणि सरोवरे स्वतःच या दोघांमध्ये स्वस्त जलमार्ग पुरवतात. म्हणूनच पोलाद कारखाने खाणींजवळ नव्हे, तर खालच्या सरोवरांवरील ज्या बंदरांत खनिजाच्या बोटी कोळशाच्या रेल्वेला भेटतात तिथे वाढले. हेच तर्कशास्त्र उलट वाचले की रशियाची उरल केंद्रे आणि जर्मनीचा रुर प्रदेश जिथे विकसित झाले तिथेच का झाले हे समजते, आणि भारताचे पोलाद कारखाने छोटा नागपूर पठारावर का दाटले हेही — तिथे लोहखनिज, कोळसा, चुनखडक, मँगनीज व पाणी हे सर्व थोड्याच अंतरात मिळते.

सुपीरियर सरोवराच्या लोहपट्ट्याने अमेरिकेत काढल्या गेलेल्या बहुतांश लोहखनिजाचा पुरवठा केला आहे. येथील खनिज नावानिशी ओळखल्या जाणाऱ्या अनेक रांगांत आढळते — मिनेसोटामधील मेसाबी, व्हर्मिलियन व कुयुना, आणि मिशिगन-विस्कॉन्सिनवर पसरलेल्या मार्केट, मेनोमिनी व गोगेबिक. खनिज ड्युलुथ व टू हार्बर्ससारख्या सुपीरियर बंदरांत भरले जाई, सॉल्ट सेंट मेरी येथील सू जलबंधाऱ्यांतून खालच्या सरोवरांत नेले जाई, आणि क्लीव्हलँड, गॅरी व शिकागो या पोलाद शहरांत उतरवले जाई किंवा रेल्वेने पिट्सबर्गपर्यंत पाठवले जाई. या पट्ट्याचा नंतरचा इतिहास म्हणजे साठा संपत जाणे आणि त्यावर तंत्रज्ञानाने मात करणे याचे नेहमीचे उदाहरण आहे : ज्या समृद्ध हेमॅटाइटमुळे हा प्रदेश प्रसिद्ध झाला आणि जे खणून थेट पाठवता येत असे, ते दशकानुदशके उपसले गेले; आणि उत्पादन टॅकोनाइटकडे वळले — हे कठीण, कमी दर्जाचे खनिज असून ते फोडून, चुंबकीय पद्धतीने संहत करून आणि गोळ्यांच्या रूपात दाबूनच पाठवण्याजोगे होते. परीक्षेत घेऊन जाण्यासारखा मुद्दा हाच आहे, कारण हीच कथा स्वीडनमधील किरुना, क्रिव्हॉय रॉग आणि भारतातील सिंहभूम पट्ट्याचीही आहे — दर्जा घसरतो, निवडीची जागा समृद्धीकरण घेते, आणि उद्योग नशिबावर नव्हे तर प्रक्रियेवर तगतो.

• अमेरिकेतील सुपीरियर सरोवराच्या लोहपट्ट्यात अनेक रांगा येतात : मिनेसोटामधील मेसाबी, व्हर्मिलियन व कुयुना, आणि मिशिगन व विस्कॉन्सिनमधील मार्केट, मेनोमिनी व गोगेबिक. येथे 'रांग' म्हणजे अनेक स्वतंत्र खाणी असलेला खाणपट्टा, एकच खाण नव्हे.
• या पट्ट्यातील खनिज ड्युलुथ व टू हार्बर्ससारख्या सुपीरियर बंदरांतून सरोवरी मालवाहू बोटींनी, सॉल्ट सेंट मेरी येथील सू जलबंधाऱ्यांतून — जे सेंट मेरीज नदीचे धबधबे टाळतात — खालच्या ग्रेट लेक्सवरील क्लीव्हलँड, गॅरी व शिकागो या पोलाद केंद्रांकडे जाते, जिथे त्याला अ‍ॅपलेशियन कोकिंग कोळसा मिळतो.
• थेट पाठवण्याजोगे समृद्ध हेमॅटाइट संपत गेल्यावर हा पट्टा टॅकोनाइटकडे वळला — हे कठीण, कमी दर्जाचे लोहयुक्त खडकस्तर फोडून, चुंबकीय संहतीकरण करून आणि गोळ्या बनवूनच पाठवले जाते. निवडीच्या जागी समृद्धीकरण येणे हा जगभरातील जुन्या लोहक्षेत्रांचा सर्वसाधारण नमुना आहे.
• अलाबामातील बर्मिंगहॅम हे अमेरिकेतील दुसरे ऐतिहासिक लोखंड-पोलाद केंद्र असून ते नेमक्या उलट कारणाने वाढले — रेड माउंटनचे लोहखनिज, वॉरियर क्षेत्रातील कोळसा आणि चुनखडक हे सर्व एकाच पट्ट्यात जवळजवळ होते, त्यामुळे कच्चा माल लांबून जुळवण्याची गरजच पडली नाही.
• रशियातील मॅग्नीटोगोर्स्क हे दक्षिण उरलमधील मॅग्नीत्नाया लोहखनिज साठ्यावरून नाव मिळालेले जगातील मोठ्या एकात्मिक पोलाद केंद्रांपैकी एक आहे; तर नेव्हाडा हे अमेरिकेचे एक राज्य असून ते ऐतिहासिकदृष्ट्या सोने व चांदीचे उत्पादक आहे, लोहक्षेत्र नाही.

• खाणपट्टा आणि खाण यांची गल्लत करणे. मेसाबी, गोगेबिक किंवा मार्केट या रांगा म्हणजे अनेक खाणींचे पट्टे आहेत; 'सर्वात मोठी खाण' असे विचारणारा प्रश्न आणि 'सर्वात मोठा खाणपट्टा' असे विचारणारा प्रश्न ही दोन वेगळी प्रश्ने आहेत आणि त्यांची उत्तरेही वेगळी असू शकतात.
• 'जगातील सर्वात मोठी' अशी सर्वोच्चतेची विधाने कायमस्वरूपी तथ्य मानणे. उत्पादनावर आधारलेली क्रमवारी दरवर्षी बदलते, म्हणून अशा प्रश्नाला ठाम उत्तर तेव्हाच असते जेव्हा त्यात वर्ष किंवा आधार स्पष्टपणे दिलेला असतो.
• रद्द झालेल्या प्रश्नासाठी 'संभाव्य उत्तर' पाठ करणे. आयोगाने प्रश्न वगळल्यावर कोणताही पर्याय ग्राह्य धरला जात नाही, आणि कोचिंगच्या कागदावरून उचललेले उत्तर पुढच्या परीक्षेत चुकीच्या ठिकाणी उगवते.

जगाच्या आर्थिक भूगोलातील खनिजांवरचे प्रश्न आयोगाकडे ठरावीक तीन रूपांत येतात. पहिले, खनिज क्षेत्र आणि देश यांची जोडणी — कारजास व ब्राझील, पिलबारा व ऑस्ट्रेलिया, किरुना व स्वीडन, क्रिव्हॉय रॉग व युक्रेन. दुसरे, औद्योगिक केंद्र आणि त्याच्या स्थाननिश्चितीचे कारण — पिट्सबर्ग व अ‍ॅपलेशियन कोळसा, ग्रेट लेक्सवरील बंदरे व जलवाहतूक, मॅग्नीटोगोर्स्क व उरलचा साठा. तिसरे, प्रक्रियेचा प्रश्न — दर्जा घसरल्यावर टॅकोनाइटसारख्या कमी दर्जाच्या खनिजाकडे वळणे आणि समृद्धीकरण अपरिहार्य ठरणे. या तिन्ही रूपांची तयारी करताना 'सर्वात मोठे' या शब्दावर भर देऊ नका; क्षेत्र-देश-कारण अशा त्रिकुटाची नोंद ठेवा, कारण सर्वोच्चतेचे आकडे बदलतात पण भौगोलिक कारणे टिकतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  अमेरिकेच्या सुपीरियर सरोवर लोहपट्ट्यातील मेसाबी, व्हर्मिलियन व कुयुना या रांगा प्रामुख्याने कोणत्या राज्यात आहेत ?

  • (a)मिनेसोटा
  • (b)अलाबामा
  • (c)नेव्हाडा
  • (d)पेनसिल्व्हेनिया

  उत्तर(a) मिनेसोटा — या तिन्ही रांगा मिनेसोटामध्ये आहेत, तर मार्केट, मेनोमिनी व गोगेबिक या रांगा मिशिगन व विस्कॉन्सिनवर पसरलेल्या आहेत. अलाबामातील बर्मिंगहॅम हे वेगळे लोखंड-पोलाद केंद्र आहे, नेव्हाडा हे सोने-चांदीचे राज्य आहे आणि पेनसिल्व्हेनिया कोळसा व पिट्सबर्गच्या पोलादासाठी ओळखले जाते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही

  सुपीरियर सरोवराच्या लोहपट्ट्यात समृद्ध हेमॅटाइट संपत गेल्यानंतर उत्पादन कोणत्या कमी दर्जाच्या खनिजाकडे वळले, जे फोडून व चुंबकीय संहतीकरण करून गोळ्यांच्या रूपात पाठवावे लागते ?

  • (a)बॉक्साइट
  • (b)टॅकोनाइट
  • (c)लिग्नाइट
  • (d)डोलोमाइट

  उत्तर(b) टॅकोनाइट — हे कठीण व कमी दर्जाचे लोहयुक्त खडकस्तर आहे; ते फोडून, चुंबकीय पद्धतीने संहत करून आणि गोळ्या बनवूनच वाहतुकीस परवडते. बॉक्साइट हे अ‍ॅल्युमिनियमचे खनिज, लिग्नाइट हा निकृष्ट दर्जाचा कोळसा आणि डोलोमाइट हा चुनखडकवर्गीय खडक असल्याने ते या संदर्भात बसत नाहीत.