जोड्या लावा. ( शहर / जिल्हा ) (a) छत्रपती संभाजीनगर (b) गोंदिया (c) वर्धा (d) जालना ( विशेष बाब ) (i) 1962 मध्ये स्वतंत्र जिल्हा (ii) सिटी ऑफ गेट्स (iii) तांदळाचे शहर (iv) उपग्रह अनुश्रवण केंद्र
- (1)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv)
- (2)(a) - (ii), (b) - (iv), (c) - (iii), (d) - (i)
- (3)(a) - (iii), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (i)
- (4)(a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (i), (d) - (iv)
आयोगाने हा प्रश्न रद्द केला आहे. अंतिम उत्तरतालिकेत त्याला कोणताही बरोबर पर्याय नाही आणि कोणत्याही पर्यायाला गुण दिले जात नाहीत — त्यामुळे येथे बरोबर किंवा चूक ठरवण्यासारखे काहीही उरत नाही. छापलेल्या चार जोडणींपैकी कोणतीही जोडणी 'उत्तर' म्हणून पाठ करू नका; त्यांपैकी एकही उत्तर नाही. आयोग रद्द करण्याची कारणे प्रसिद्ध करत नाही, म्हणून पुढे दिलेले सर्व निरीक्षण फक्त छापील पानावर जे दिसते तेवढ्यापुरतेच आहे — आणि ते पाहण्यासारखे आहे, कारण उजव्या स्तंभातील चारांपैकी दोन बाबी नेहमीच्या सामान्य ज्ञानाच्या आहेत आणि दोन बाबी कोणत्याही एका जिल्ह्याला घट्ट चिकटत नाहीत. छत्रपती संभाजीनगर हे 'सिटी ऑफ गेट्स' आणि गोंदिया हे पूर्व विदर्भातील तांदळाचा जिल्हा — या दोन्ही बाबी प्रचलित आणि सर्वत्र नोंदवलेल्या आहेत. अडचण उरलेल्या दोन बाबींत आहे. बाब (iv) 'उपग्रह अनुश्रवण केंद्र' : भारतातील पहिले उपग्रह दळणवळण भू-केंद्र म्हणजे आर्वी येथील विक्रम भू-केंद्र. पण ते आर्वी पुणे जिल्ह्याच्या जुन्नर तालुक्यात आहे, पुण्याच्या उत्तरेस सुमारे 80 किलोमीटरवर — वर्धा जिल्ह्यातील तालुक्याचे ठिकाण असलेले आर्वी हे वेगळे गाव आहे. एकाच राज्यात दोन वेगळ्या जिल्ह्यांत एकाच नावाची दोन ठिकाणे असणे, हाच नेमका योगायोग जोडणीचा प्रश्न असुरक्षित करतो. बाब (i) '1962 मध्ये स्वतंत्र जिल्हा' : नोंदींनुसार ही बाब डाव्या स्तंभातील चारांपैकी एकालाही लागू होत नाही. वर्धा हा 1862 मध्ये नागपूर जिल्ह्यापासून वेगळा करण्यात आला — म्हणजे पूर्ण शतकभर आधी आणि छापील वर्षापासून फक्त एका आकड्याच्या अंतरावर. जालना 1981 मध्ये औरंगाबाद जिल्ह्यातून, गोंदिया 1999 मध्ये भंडारा जिल्ह्यातून वेगळा झाला, आणि छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा या तिघांहूनही जुना आहे. उजव्या स्तंभातील चारांपैकी दोन बाबी डाव्या स्तंभातील कोणत्याही एकाच नोंदीशी सुरक्षितपणे जोडता येत नसतील, तर एक-एक जोडणी शिल्लक राहत नाही — आणि प्रश्न आयोगाने जिथे ठेवला तिथेच संपतो, म्हणजे रद्द. विषय मात्र अभ्यासण्यासारखा आहे, म्हणून खालील पार्श्वभूमी वाचा आणि प्रश्न सोडून द्या.
महाराष्ट्रातील 36 जिल्ह्यांना परीक्षेच्या दृष्टीने दोन प्रकारची ओळख असते. पहिली प्रशासकीय इतिहासाची — जिल्हा कधी निर्माण झाला आणि कोणत्या मूळ जिल्ह्यातून वेगळा काढला गेला. राज्याचा जिल्हा नकाशा वारंवार नव्याने आखला गेला आहे : काही घटक ब्रिटिशकालीन मध्य प्रांत आणि निजामाच्या मराठवाड्यातील पुनर्रचनेपर्यंत मागे जातात, तर 1980 आणि 1990 च्या दशकांत मोठे जिल्हे विभागून प्रशासन लोकांच्या जवळ नेण्यासाठी जिल्ह्यांची एक अख्खी फळी तयार झाली. दुसरी ओळख म्हणजे प्रचलित उपाधी — सिटी ऑफ गेट्स, तांदळाचे शहर, संत्रानगरी, साखरपट्टा. उपाधी हे मऊ ज्ञान असते; ते कायद्यातून नव्हे तर पर्यटन साहित्यातून आणि स्थानिक वापरातून येते. म्हणूनच उपाधींवर उभा केलेला जोडणीचा प्रश्न त्यातील सर्वात कमकुवत जोडीइतकाच सुरक्षित असतो. प्रश्नकर्त्याची स्वतःची सुरक्षा-अट अशी की उजव्या स्तंभातील प्रत्येक बाब डाव्या स्तंभातील नेमक्या एकाच नोंदीला लागू व्हावी आणि इतर कोणालाही लागू होऊ नये; जेव्हा एखादी बाब दोन जिल्ह्यांना लागू होऊ शकते किंवा चारांपैकी एकालाही लागत नाही, तेव्हा जोडणीला उत्तरच उरत नाही.
अशा रचनेचे प्रश्न पेपर-1 मध्ये नेहमी येतात, कारण ते चार तथ्ये एका गुणात बसवतात; आणि साधारणपणे एका खात्रीच्या जोडीवरून ते सुटतात : जी जोडी पक्की माहीत आहे ती निश्चित करा आणि तिच्याशी विसंगत असलेला प्रत्येक पर्याय बाद करा. येथे छत्रपती संभाजीनगर म्हणजे 'सिटी ऑफ गेट्स' ही खात्रीची जोडी आहे, आणि तीच पर्याय (1) व पर्याय (3) एकट्याने बाद करते, कारण दोघेही (a) ला वेगळीच बाब जोडतात. ही पद्धत बरोबर आहे आणि नंतर मागे घेतलेल्या प्रश्नावरही ती वापरून पाहणे उपयोगाचे आहे — या पेपरातील बहुतेक जोडणी-प्रश्न याच पद्धतीने सुटतात. पण हा प्रश्न पद्धतीची मर्यादाही दाखवतो : खात्रीची जोडी निश्चित केल्यानंतरही दोन पर्याय शिल्लक राहतात, आणि ते वेगळे करण्यासाठी उपग्रह अनुश्रवण केंद्र वर्ध्यात आहे की दुसरीकडे हे माहीत असावे लागते — म्हणजे एकाच राज्यातील दोन वेगळ्या जिल्ह्यांतील आर्वी नावाच्या दोन गावांच्या योगायोगावर उत्तर अवलंबून राहते. हेही लक्षात ठेवा की चार-बाय-चार जोडणीत एकास-एक अशा चोवीस मांडण्या शक्य असतात आणि पेपरात त्यांपैकी फक्त चार छापलेल्या असतात, म्हणून पर्यायांची यादी हाच मोठा इशारा असतो — पण तो इशारा 'प्रत्येक बाब नेमक्या एकाच नोंदीची आहे' या गृहीतकाइतकाच भरवशाचा असतो, आणि येथे नेमके तेच गृहीतक कोसळते.
- छत्रपती संभाजीनगर (2023 मध्ये औरंगाबादचे नामांतर) याला जुन्या शहराभोवतीच्या तटबंदीच्या वेशींमुळे 'सिटी ऑफ गेट्स' म्हटले जाते. याच जिल्ह्यात अजिंठा व वेरूळ लेणी, बीबी का मकबरा, दौलताबाद (देवगिरी) किल्ला आणि पाणचक्की आहेत.
- पूर्व विदर्भातील गोंदिया जिल्हा 1999 मध्ये भंडारा जिल्ह्यातून वेगळा काढण्यात आला. मोठ्या प्रमाणावरील भात लागवड आणि राईस मिलचे केंद्रीकरण यामुळे त्याला तांदळाची ओळख मिळाली; याच जिल्ह्यात नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान आणि नागझिरा अभयारण्याचा भाग येतो.
- वर्धा जिल्हा 1862 मध्ये नागपूर जिल्ह्यापासून वेगळा करण्यात आला. नागपूर प्रशासनासाठी खूप मोठा झाला होता आणि वर्धा खोऱ्यातील कापूस व्यापारावर जवळून देखरेख हवी होती, हे त्यामागचे कारण होते.
- आर्वी येथील विक्रम भू-केंद्र हे भारतातील पहिले उपग्रह दळणवळण भू-केंद्र असून ते पुणे जिल्ह्याच्या जुन्नर तालुक्यात, पुण्याच्या उत्तरेस सुमारे 80 किलोमीटरवर आहे. त्याला विक्रम साराभाई यांचे नाव दिले आहे. वर्धा जिल्ह्यातील आर्वी हे याहून पूर्णपणे वेगळे व असंबंधित तालुक्याचे ठिकाण आहे.
- जालना जिल्हा 1981 मध्ये औरंगाबाद जिल्ह्यातून वेगळा काढण्यात आला. वर्धा जिल्ह्यातील सेवाग्राम, जिथे गांधीजी 1936 मध्ये स्थायिक झाले, आणि विनोबा भावे यांचा पवनार आश्रम ही दोन ठिकाणे वर्ध्याला सामान्य अध्ययनाच्या पेपरात सर्वाधिक वेळा घेऊन येतात.
हा प्रश्न आयोगाने रद्द केला — कोणत्याही पर्यायाला श्रेय दिलेले नाही. यादीतील चारपैकी दोन वैशिष्ट्ये कोणत्याच जिल्ह्याला लागू होत नाहीत.
- वेगवेगळ्या जिल्ह्यांतील एकसारखी गावनावे. पुणे जिल्ह्यातील आर्वी येथे विक्रम भू-केंद्र आहे; वर्धा जिल्ह्यातील आर्वी हे तालुक्याचे ठिकाण असून त्याचा भू-केंद्राशी काहीही संबंध नाही. महाराष्ट्रात अशी पुनरावृत्त नावे अनेक आहेत आणि त्यांवर उभी केलेली जोडणी रचनेनेच असुरक्षित असते.
- जोडणीच्या प्रश्नात प्रत्येक बाब नेमक्या एकाच नोंदीला लागू होते हे गृहीत धरणे. ही अट प्रश्नकर्त्याने पाळायची असते, विद्यार्थ्याने नव्हे; ती मोडली की चोवीस मांडण्यांपैकी एकही मांडणी टिकत नाही आणि प्रश्नाला उत्तरच उरत नाही.
- रद्द झालेला प्रश्न अजूनही उत्तर असल्यासारखा हाताळणे. आयोगाने प्रश्न वगळल्यानंतर कोणत्याही पर्यायाला गुण मिळत नाहीत, आणि कोचिंगच्या कागदावरील 'संभाव्य' उत्तर पाठ केल्याने चुकीचा संबंध डोक्यात बसतो जो पुढच्या परीक्षेत उगवतो.
जिल्हा आणि त्याचे वैशिष्ट्य जोडणारे प्रश्न एमपीएससी पेपर-1 मध्ये ठरलेले आहेत आणि ते दोन पातळ्यांवर येतात. सोपी पातळी एक पक्के प्रशासकीय तथ्य — निर्मितीचे वर्ष किंवा मूळ जिल्हा — आणि तीन प्रचलित उपाधी वापरते; ती एका खात्रीच्या जोडीवरून सुटते. कठीण पातळी चारही बाबी उपाधींच्याच ठेवते, जिथे कशाचीही पडताळणी कायद्यातून करता येत नाही आणि विद्यार्थी केवळ स्मरणावर येऊन थांबतो. दोन्हींची तयारी स्वतःचा दोन स्तंभांचा तक्ता बनवून करा : 36 जिल्ह्यांपैकी प्रत्येकासाठी निर्मितीचे वर्ष व मूळ जिल्हा, आणि एक उपाधी व तिच्यामागचे कारण. कारण उपाधीपेक्षा महत्त्वाचे आहे, कारण प्रश्नकर्ता दोन्हीपैकी काहीही विचारू शकतो — 'तांदळाचे शहर कोणते' आणि 'गोंदियाला असे का म्हणतात' हे एकाच तथ्याला दोन दिशांनी विचारणे आहे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
जुन्या शहराभोवतीच्या तटबंदीच्या वेशींमुळे 'सिटी ऑफ गेट्स' म्हणून ओळखले जाणारे आणि 2023 मध्ये नामांतर झालेले महाराष्ट्रातील शहर कोणते ?
- (a)छत्रपती संभाजीनगर
- (b)अहिल्यानगर
- (c)धाराशिव
- (d)नांदेड
उत्तर(a) छत्रपती संभाजीनगर — पूर्वीचे औरंगाबाद, जिथे आजही टिकून असलेल्या शहरवेशींमुळे ही उपाधी मिळाली. अजिंठा-वेरूळ, बीबी का मकबरा आणि दौलताबाद किल्ला यांचे प्रवेशद्वार असल्यामुळे हा जिल्हा पर्यटन, इतिहास आणि भूगोल अशा तिन्ही प्रकारच्या प्रश्नांत येतो.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष PYQ नाही
भारतातील पहिले उपग्रह दळणवळण भू-केंद्र असलेले आर्वी येथील विक्रम भू-केंद्र महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
- (a)वर्धा
- (b)पुणे
- (c)नागपूर
- (d)अहिल्यानगर
उत्तर(b) पुणे — हे केंद्र जुन्नर तालुक्यातील आर्वी येथे, पुणे शहराच्या उत्तरेस सुमारे 80 किलोमीटरवर आहे आणि त्याला विक्रम साराभाई यांचे नाव दिले आहे. सापळा म्हणजे वर्धा जिल्ह्यातील आर्वी हे तालुक्याचे ठिकाण, ज्याचा या केंद्राशी नावापलीकडे काहीही संबंध नाही.