MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 20 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — तांदळासाठी प्रति हेक्टरी 2,882 किलोग्रॅम आणि गव्हासाठी 3,559 किलोग्रॅम. कृषी मंत्रालयाच्या 2023-24 च्या अंदाजांतील ही उत्पादकतेची आकडेवारी असून त्याच अंदाजसंचातील उत्पादनाच्या बाजूशी ती सुसंगत बसते: तांदूळ 137.82 दशलक्ष टन आणि गहू 113.29 दशलक्ष टन — त्या वेळचे दोन्हींचे विक्रमी आकडे — आणि एकूण अन्नधान्य उत्पादन सुमारे 332 दशलक्ष टन. उत्पादकता म्हणजे उत्पादन भागिले क्षेत्र, त्यामुळे हे तिन्ही आकडे एकत्रच हलतात आणि यांपैकी कोणतेही दोन लक्षात असतील तर तिसऱ्याची तपासणी करता येते. आता आठवण्याऐवजी तर्काने काय काढता येते ते पाहा. चारही पर्यायांत तांदळाचा लहान आकडा आणि गव्हाचा मोठा आकडा अशीच जोडी आहे, आणि हे एका खऱ्या व टिकाऊ वस्तुस्थितीचे प्रतिबिंब आहे — भारताची राष्ट्रीय गहू उत्पादकता तांदळाच्या उत्पादकतेपेक्षा बरीच वर आहे, कारण गहू मुख्यतः बागायती वायव्य पट्ट्यात केंद्रित आहे तर तांदूळ अत्यंत वेगवेगळ्या परिस्थितींत घेतला जातो, ज्यात पूर्वेकडचे प्रचंड कोरडवाहू क्षेत्र येते आणि तिथली उत्पादकता कमी असते. चारही पर्याय हा क्रम पाळत असल्याने तो काहीच वेगळे करत नाही, आणि प्रश्न पूर्णपणे आकड्यांच्या पातळीवर येऊन थांबतो. इथे दोन पर्याय नुसत्या पातळीवरूनच बाहेर काढता येतात. पर्याय (1) मधले 3,282 व 4,559 हे आकडे राष्ट्रीय सरासरीचे नसून सर्वोत्तम कामगिरी करणाऱ्या राज्यांच्या पातळीचे आहेत; भारताची राष्ट्रीय तांदूळ उत्पादकता एवढी कधीच नोंदवली गेलेली नाही. पर्याय (4) मधले 2,581 व 3,259 हे आकडे या कलाच्या आधीच्या टप्प्यातले आहेत; भारतातील उत्पादकता सातत्याने वाढत गेली असून एवढा आकडा 2023-24 ला कमी लेखतो. उरतात पर्याय (2) व (3), आणि ते एकमेकांपासून जेमतेम दोनशे किलोग्रॅमने वेगळे होतात — तिथून पुढे तंतोतंत स्मरणाला पर्याय राहत नाही. आकडेवारीच्या प्रश्नाचा ठरावीक आकार तोच आहे: दोन आकडे सारासार विचाराने बाद करायचे, आणि उरलेले दोन स्मरणाने वेगळे करायचे.

• (1)3282 आणि 4559 कि.ग्रा. — दोन्ही आकडे राष्ट्रीय सरासरीसाठी फारच जास्त आहेत. या पातळीची उत्पादकता सर्वोत्तम कामगिरी करणारी राज्ये गाठतात — खात्रीशीर पाणी, भरपूर खतवापर आणि कमी कालावधीच्या वाणांमुळे पंजाब व हरियाणाचे बागायती पट्टे — तर राष्ट्रीय आकड्याला त्या राज्यांबरोबरच पूर्वेकडील विस्तीर्ण कोरडवाहू भातक्षेत्राचीही सरासरी काढावी लागते, जिथली उत्पादकता त्याच्या कितीतरी कमी असते. अंगवळणी पाडण्यासारखी तपासणी अशी: राष्ट्रीय सरासरी नेहमी दुर्बल प्रदेशांमुळे खाली खेचली जाते, म्हणून राज्यपातळीवरील सर्वोत्तम कामगिरीसारखा दिसणारा कोणताही आकडा जवळजवळ निश्चितपणे राष्ट्रीय आकडा नसतो. एवढी एकच कसोटी लावली की 2023-24 विषयी काहीही आठवल्याशिवाय हा पर्याय बाद होतो.
• (2)2681 आणि 3460 कि.ग्रा. — इथला गंभीर सापळा, आणि हा प्रश्न पूर्णपणे तर्काने सुटू न शकण्याचे कारणही तोच. दोन्ही आकडे अलीकडच्या काळातील भारतीय राष्ट्रीय सरासरीसाठी योग्य पातळीचे आहेत — ते तांदूळ-गव्हाचा क्रमही पाळतात आणि संभाव्य पट्ट्यातही बसतात — आणि दोन्ही पिकांसाठी 2023-24 च्या अंदाजांपेक्षा जेमतेम दोनशे किलोग्रॅम प्रति हेक्टरने कमी आहेत. या प्रकारचे आकडे काही वर्षे आधीच्या कलात बसतात, आणि हा फरक महत्त्वाचा आहे कारण भारतातील उत्पादकता एका ठरावीक पातळीभोवती हेलकावे न घेता सातत्याने वाढत आली आहे. या पर्यायाला बरोबर पर्यायापासून वेगळे करण्यासाठी प्रश्नात नाव घेतलेल्या वर्षाचे प्रत्यक्ष आकडेच लागतात — प्रश्न काढणाऱ्याला नेमके तेच अभिप्रेत होते.
• (4)2581 आणि 3259 कि.ग्रा. — 2023-24 साठी हे आकडे फारच कमी आहेत, आणि पातळी माहीत नसली तरी कलाची दिशा माहीत असलेल्या उमेदवाराला ते बाद करता येतील इतके कमी आहेत. सिंचनाचा विस्तार, सुधारित वाण आणि वाढता निविष्ठावापर यांच्या जोरावर दोन्ही पिकांतील भारताची प्रति हेक्टरी उत्पादकता वर्षानुवर्षे चढत गेली आहे, आणि 2023-24 हे तांदूळ व गहू या दोन्हींच्या उत्पादनासाठी विक्रमी वर्ष होते — अनुक्रमे 137.82 व 113.29 दशलक्ष टन. विक्रमी उत्पादनाचे वर्ष आणि अलीकडच्या कलापेक्षा खालची उत्पादकता एकत्र नांदू शकत नाहीत, जोपर्यंत पेरणीखालील क्षेत्र झपाट्याने वाढलेले नसेल — आणि तसे झालेले नव्हते. उत्पादनाच्या विक्रमाशी पर्याय ताडून पाहणे हीच त्याची विल्हेवाट लावणारी तपासणी आहे.

उत्पादकता, क्षेत्र आणि उत्पादन हे तीन आकडे प्रत्येक कृषी-आकडेवारीच्या प्रश्नाचा पाया असतात, आणि ते एकमेकांत गुंतलेले असतात: उत्पादन म्हणजे क्षेत्र गुणिले उत्पादकता, म्हणजे यांपैकी कोणतेही दोन तिसरा ठरवतात आणि एक जोडी लक्षात असलेला उमेदवार उरलेला आकडा पुन्हा उभा करू शकतो. भारताच्या दोन प्रमुख अन्नधान्यांबाबतचे रचनात्मक चित्र इतके स्थिर आहे की ते कोष्टक म्हणून नव्हे तर आकार म्हणून लक्षात ठेवता येते. गव्हाची राष्ट्रीय उत्पादकता तांदळाच्या उत्पादकतेपेक्षा जास्त आहे, कारण गहू आटोपशीर व मोठ्या प्रमाणात बागायती अशा वायव्य पट्ट्यात बऱ्यापैकी एकसारख्या रब्बी हंगामात घेतला जातो, तर तांदूळ पंजाबपासून केरळपर्यंत आणि आसामपर्यंत अशा परिस्थितींत घेतला जातो ज्यांत कमी व अनिश्चित उत्पादकतेचे प्रचंड कोरडवाहू क्षेत्र येते. निरपेक्ष उत्पादनात मात्र तांदूळ गव्हापेक्षा पुढे आहे, कारण तांदळाखालचे क्षेत्र कितीतरी मोठे आहे. उत्तर प्रदेश हे सर्वाधिक गहू उत्पादक राज्य आणि पश्चिम बंगाल सर्वाधिक तांदूळ उत्पादक राज्य, तर उत्पादकतेत दोन्ही पिकांत पंजाब व हरियाणा आघाडीवर — म्हणूनच राज्यपातळीच्या वाचनातून लक्षात राहिलेल्या आकड्यांपुढे राष्ट्रीय सरासरी नेहमीच बेताची वाटते. तांदूळ व गहू या दोन्हींच्या उत्पादनात भारताचा जगात चीननंतर दुसरा क्रमांक लागतो. अधिकृत आकडे कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाकडून येतात, जे वर्षभरात क्रमाक्रमाने आगाऊ अंदाज प्रसिद्ध करून शेवटी अंतिम अंदाज देते.

आकडेवारीचे प्रश्न आवाक्यात आणणाऱ्या दोन सवयी आहेत. पहिली म्हणजे संभाव्यतेचा पट्टा. स्मरणाकडे वळण्याआधी विचारा की हा आकडा राष्ट्रीय सरासरी असू शकतो का: राज्यपातळीवरील सर्वोत्तम कामगिरी हा चुकीच्या पर्यायाचा सर्वांत नेहमीचा प्रकार आहे, कारण ते खरेखुरे आकडे असतात आणि उमेदवाराने ते प्रत्यक्ष वाचलेले असतात. इथला सर्वांत मोठा जोडा त्याच जातीचा असून केवळ सारासार विचाराने बाद होतो. दुसरी सवय म्हणजे कलाची दिशा. भारतातील उत्पादकता हेलकावे न घेता वाढत आली आहे, त्यामुळे अलीकडच्या कलाच्या तुलनेत खालचा आकडा नाव घेतलेल्या अलीकडच्या वर्षासाठी संभवत नाही — विशेषतः ज्या वर्षात उत्पादनाने विक्रम केले त्या वर्षासाठी. या दोन्ही कसोट्या लावल्यावर चार पर्यायांचा प्रश्न दोन पर्यायांचा झाला, आणि शेवटच्या पायरीला स्मरण लागले. या प्रकारच्या प्रश्नात तर्काची कमाल मर्यादा तेवढीच आहे, आणि ती कुठे संपते हे माहीत असणे उपयोगी पडते: दोन पर्याय शिल्लक असताना आणि चुकीला एक चतुर्थांश गुण वजा होत असताना दोन गुणांच्या प्रश्नावर प्रयत्न करणे समर्थनीय जुगार ठरतो, तर चारांतला आंधळा अंदाज ठरत नाही. दुसरा धडा स्रोताविषयीचा आहे. मंत्रालय एका पीकवर्षाचे अंदाज एकापेक्षा अधिक वेळा सुधारते, त्यामुळे वर्षाचे नाव घेणारा प्रश्न स्थिरावलेले आकडे विचारतो — हंगामाच्या मध्यावरच्या एखाद्या बातमीतून अर्धवट लक्षात राहिलेला आकडा नव्हे.

• कृषी मंत्रालयाच्या 2023-24 च्या अंदाजांनुसार प्रति हेक्टरी उत्पादकता तांदळासाठी 2,882 किलोग्रॅम आणि गव्हासाठी 3,559 किलोग्रॅम आहे — आयोगाच्या उत्तरतालिकेत याच प्रश्नासाठी नोंदवलेले आकडे तेच.
• त्याच अंदाजसंचात 2023-24 चे तांदूळ उत्पादन 137.82 दशलक्ष टन आणि गहू उत्पादन 113.29 दशलक्ष टन दिले असून ते दोन्ही त्या वेळचे विक्रमी आकडे होते; एकूण अन्नधान्य उत्पादन सुमारे 332 दशलक्ष टन होते.
• उत्पादन म्हणजे क्षेत्र गुणिले उत्पादकता, त्यामुळे या तिघांपैकी कोणतेही दोन तिसरा ठरवतात — याच आकडेमोडीवरून लक्षात राहिलेली उत्पादकता लक्षात राहिलेल्या उत्पादनाशी ताडून पाहता येते.
• भारताची राष्ट्रीय गहू उत्पादकता तांदळाच्या उत्पादकतेपेक्षा जास्त आहे, कारण गहू बागायती वायव्य पट्ट्यात एकसारख्या रब्बी हंगामात केंद्रित आहे, तर तांदूळ अत्यंत वेगवेगळ्या परिस्थितींत घेतला जातो, ज्यात कमी उत्पादकतेचे पूर्वेकडचे मोठे कोरडवाहू क्षेत्र येते.
• उत्तर प्रदेश सर्वाधिक गहू उत्पादक राज्य आणि पश्चिम बंगाल सर्वाधिक तांदूळ उत्पादक राज्य आहे, तर उत्पादकतेत दोन्ही पिकांत पंजाब व हरियाणा आघाडीवर आहेत; तांदूळ व गहू या दोन्हींच्या उत्पादनात भारताचा जगात चीननंतर दुसरा क्रमांक लागतो.

• राज्यपातळीवरील उत्पादकतेला राष्ट्रीय सरासरी समजणे: पंजाब किंवा हरियाणाचे आकडे उमेदवाराने प्रत्यक्ष वाचलेले खरेखुरे आकडे असतात, आणि याच प्रकारच्या प्रश्नात चुकीच्या पर्यायाचे तेच सर्वांत नेहमीचे रूप आहे
• कलाची दिशा दुर्लक्षित करणे — भारतातील उत्पादकता सातत्याने वाढत गेली आहे, त्यामुळे अलीकडच्या पातळीहून बराच खालचा पर्याय नाव घेतलेल्या अलीकडच्या वर्षासाठी, विशेषतः विक्रमी उत्पादनाच्या वर्षासाठी, संभवत नाही
• तांदळाचे उत्पादन जास्त आहे म्हणून तांदळाची उत्पादकताही गव्हापेक्षा जास्त असणार असे गृहीत धरणे; उत्पादन जास्त आहे ते क्षेत्र मोठे असल्यामुळे, तर प्रति हेक्टरी उत्पादकता गव्हाची अधिक आहे
• प्रश्नात पीकवर्षाचे नाव असताना हंगामाच्या मध्यावरच्या बातमीतला आकडा सांगणे, कारण मंत्रालय आपले अंदाज अंतिम होण्याआधी एकापेक्षा अधिक वेळा सुधारते

एमपीएससी राष्ट्रीय व राज्यपातळीवरील कृषी आकडेवारीचे प्रश्न चार अंकी पर्यायांसह नियमितपणे विचारते, आणि पर्यायसंच बहुधा असा बांधलेला असतो की दोन आकडे संभाव्यतेच्या कसोटीवर बाद होतात व दोन होत नाहीत. ही रचना ओळखता येणे उपयोगी आहे, कारण तर्क किती लांब नेईल आणि प्रश्न कुठून स्मरणाची परीक्षा बनतो हे तीच सांगते. या प्रश्नांची राज्यपातळीवरची रूपे महाराष्ट्राच्या आर्थिक पाहणीतून आणि राष्ट्रीय रूपे मंत्रालयाच्या अंदाजांतून येतात, म्हणजे वाचनाची व्याप्ती ठरलेली व मर्यादित आहे. यूपीएससी शेती धोरण व प्रक्रियेतून विचारते — पीकरचना, किमान आधारभूत किंमत, सिंचन, हरितक्रांतीचे परिणाम — आणि कोरडा उत्पादकतेचा आकडा जवळजवळ कधीच विचारत नाही; म्हणजे आकडे हा भाग एमपीएससीपुरताच आहे. कार्यक्षम तडजोड म्हणजे तांदूळ व गव्हाचे ताजे उत्पादन व उत्पादकतेचे आकडे, उत्पादन व उत्पादकतेत आघाडीवरील राज्ये, आणि प्रत्येक पिकातील भारताचा जागतिक क्रमांक — एवढे सोबत ठेवणे; राज्याची प्रश्नपत्रिका विचारते त्यातले बहुतेक यातूनच सुटते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अलीकडच्या अधिकृत अंदाजांच्या संदर्भात भारतातील तांदूळ व गव्हाविषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)तांदळाचे क्षेत्रही जास्त आहे आणि प्रति हेक्टरी उत्पादकताही गव्हापेक्षा जास्त आहे
  • (b)तांदळाचे क्षेत्र व उत्पादन जास्त आहे, पण प्रति हेक्टरी उत्पादकता गव्हाची जास्त आहे
  • (c)गव्हाचे क्षेत्र व उत्पादन तांदळापेक्षा जास्त आहे
  • (d)गव्हाचे क्षेत्र जास्त आहे पण प्रति हेक्टरी उत्पादकता तांदळापेक्षा कमी आहे

  उत्तर(b) तांदळाचे क्षेत्र व उत्पादन जास्त आहे, पण प्रति हेक्टरी उत्पादकता गव्हाची जास्त आहे — तांदूळ कितीतरी अधिक जमीन व्यापतो आणि एकूण धान्यही अधिक देतो, तर बागायती वायव्य पट्ट्यात केंद्रित असलेला गहू प्रति हेक्टरी अधिक देतो; कारण तांदळाच्या आकड्यात पूर्वेकडचे कमी उत्पादकतेचे मोठे कोरडवाहू क्षेत्रही सामील असते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  2023-24 या पीकवर्षाच्या अंतिम अंदाजांनुसार भारताचे एकूण अन्नधान्य उत्पादन खालीलपैकी कोणत्या आकड्याच्या सर्वांत जवळ होते ?

  • (a)सुमारे 275 दशलक्ष टन
  • (b)सुमारे 300 दशलक्ष टन
  • (c)सुमारे 332 दशलक्ष टन
  • (d)सुमारे 375 दशलक्ष टन

  उत्तर(c) सुमारे 332 दशलक्ष टन — 2023-24 च्या अंतिम अंदाजांनुसार एकूण अन्नधान्य उत्पादन एवढे होते, आणि त्यात तांदळाचा वाटा 137.82 दशलक्ष टन व गव्हाचा 113.29 दशलक्ष टन होता; दोन्ही त्या वेळचे विक्रमी आकडे. हा आकडा लक्षात ठेवण्यासारखा आहे, कारण त्याच पीकवर्षाच्या उत्पादन, क्षेत्र व उत्पादकतेचे प्रश्न याच एका अंदाजसंचातून काढले जातात.