MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 19 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — विधाने (b), (c) आणि (d). सुरुवात खोट्या विधानापासून करा, कारण तेच बहुतेक काम करून टाकते. विधान (a) अरवलीविषयीची सर्वांत परिचित नोंद नेमकी उलटी करते: अरवली हा जगातील सर्वांत तरुण नव्हे तर सर्वांत जुन्या वली पर्वतप्रणालींपैकी एक आहे. ही रांग प्रीकेंब्रियन काळातील असून तिच्यावर वारंवार घड्या पडल्या आणि नंतर इतक्या प्रदीर्घ काळ झीज होत गेली की आज शिल्लक आहे ती अवशिष्ट डोंगररांगांची एक ओळ, जी क्वचितच हजार मीटरच्या वर जाते; माउंट अबूवरील गुरु शिखर हा तिचा सर्वोच्च बिंदू सुमारे 1,722 मीटर उंच आहे. हिमालयासारखा तरुण पर्वत अजूनही उंचावतो आहे व अजून धारदार आहे — अरवली त्याच्या नेमकी उलट. मराठी स्तंभात हे विधान 'सर्वात तरूण' अशा टोकाच्या शब्दांत मांडले आहे, म्हणजे तर्काने आधी तपासायचे विधान कोणते हे प्रश्नानेच सांगून टाकले आहे. विधान (a) नाकारल्याबरोबर पर्याय (1) व (2) दोन्ही एकत्र उडतात, कारण ते दोघेही त्याला बाळगतात, आणि प्रश्न लगेच निम्म्यावर येतो. उरतो तो (3) व (4) मधला निर्णय, आणि हे दोन पर्याय नेमक्या एका विधानाने, म्हणजे (d) ने, वेगळे होतात. विधान (b) उघडपणे खरे आहे: अरवली पट्ट्यात मकराणा व राजसमंदचा संगमरवर, ग्रॅनाइट, जावरचे जस्त व शिसे आणि खेत्री पट्ट्यातील तांबे आहे, आणि उत्तर भारतातील सर्वाधिक खनिजसमृद्ध पट्ट्यांपैकी तो एक आहे. विधान (c) हे विधान (b) मधून आणि पुरातत्त्वीय नोंदींतून निघते — जावर व खेत्री येथे आधुनिक काळाच्या आधीपासून खाणकाम चालत होते, आणि याच रांगेच्या दगडातून राजस्थानचे किल्ले, मंदिरे व नगरे शतकानुशतके उभी राहिली. विधान (d) हेही खरे आहे: चित्तोडगड व कुंभलगड राजस्थानातील अरवलीच्या टेकड्यांवर उभे आहेत, आणि रणथंबोर या प्रणालीच्या पूर्व टोकाला, जिथे अरवली विंध्य प्रदेशाला भिडते तिथे आहे. हा सांधाच रणथंबोरला यादीतले असे एकमेव नाव बनवतो, ज्यावर काळजीपूर्वक वाचणारा उमेदवार क्षणभर थबकतो; तरीही आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेने हे विधान बरोबर धरले आहे. तीन विधाने टिकतात व एक पडते; म्हणून उत्तर पर्याय (4).

• (1)फक्त विधान (a) बरोबर आहे. — सत्याचे अगदी उलटे चित्र: एकमेव खोटे विधान हा पर्याय स्वीकारतो आणि तिन्ही खरी विधाने नाकारतो. अरवली ही पृथ्वीवरील सर्वांत जुन्या वली पर्वतप्रणालींपैकी एक, प्रीकेंब्रियन काळातील, आणि प्रचंड कालावधीच्या झिजेने अवशिष्ट डोंगररांगांपर्यंत घासली गेलेली; प्रत्येक पाठ्यपुस्तक या रांगेची ओळख याच नोंदीने करून देते. तुलनात्मक प्रश्नांत अरवलीची हिमालयाशी तुलना केली जाते तीही याच कारणाने — हिमालय तरुण, उंच, अजून उंचावणारा आणि अजून भूकंपप्रवण. 'वली पर्वत' हे शब्द वाचून आपोआप हिमालयाची आठवण जोडणारा उमेदवार हा पर्याय भरतो, आणि नेमकी हीच प्रतिक्षिप्त क्रिया पकडण्यासाठी ते विधान लिहिले आहे.
• (2)विधाने (a) आणि (b) बरोबर आहेत. — रांगेची खनिजसमृद्धी हा पर्याय बरोबर स्वीकारतो, पण वयाविषयीचा खोटा दावा तसाच ठेवतो — आणि संच बुडवण्यासाठी एक खोटे विधान पुरेसे असते. विधाने खरी आहेत की नाहीत हे न तपासता ती वाजवी वाटतात का एवढेच पाहणाऱ्या उमेदवाराचा हा पर्याय आहे: संगमरवर, ग्रॅनाइट, जस्त व तांबे इतके उघडपणे बरोबर दिसतात की नजर पुढे सरकते, आणि वयाचा दावा तपासलाच जात नाही. हे टाळणारी शिस्त म्हणजे सर्वांत टोकाचा शब्द असलेले विधान आधी तपासणे — इथे 'सर्वात तरूण', म्हणजे परीक्षक नेमके ज्या जातीचे दावे पेरतो तसाच दावा — आणि नुसती वाजवी वाटणारी विधाने त्यानंतर पडताळणे.
• (3)विधाने (b) आणि (c) बरोबर आहेत. — इथला गंभीर सापळा, आणि शेवटच्या दोन पर्यायांना वेगळे करणाराही तोच. खोटे विधान ओळखण्यात हा पर्याय यशस्वी होतो — वयाचा दावा तो गाळतो — आणि खनिजसमृद्धी व खाणकाम-बांधकामाची दीर्घ परंपरा स्वीकारतो; पण त्याबरोबर खरे असलेले विधान (d) ही गाळतो. चित्तोडगड व कुंभलगड अरवलीच्या टेकड्यांवर आहेत, आणि रणथंबोर या प्रणालीच्या पूर्व टोकाला अरवली विंध्य प्रदेशाला भिडते तिथे आहे; तिन्ही किल्ले जागतिक वारसा यादीत नोंदल्या गेलेल्या राजस्थानच्या गिरिदुर्गांच्या समूहातलेच आहेत. भूशास्त्रीय सांध्यावर असलेल्या रणथंबोरच्या स्थानाबद्दल शंका आली आणि त्या शंकेच्या जोरावर संपूर्ण विधान फेकून दिले, की उमेदवार इथे येऊन पोहोचतो — पण शंका म्हणजे खंडन नव्हे.

अरवली ही भारतातील सर्वांत जुनी पर्वतप्रणाली असून, प्रदीर्घ काळ एखाद्या रांगेचे काय करतो याचे अभ्यासक्रमातील सर्वांत स्पष्ट उदाहरणही तीच आहे. प्रीकेंब्रियन काळात निर्माण झालेली आणि हिमालय अस्तित्वात येण्याच्या कितीतरी आधी घड्या पडलेली ही रांग जवळजवळ मुळापर्यंत झिजली आहे; त्यामुळे आज शिल्लक आहे ती ईशान्येकडून नैर्ऋत्येकडे जाणारी, दिल्लीच्या परिसरातून हरियाणा व राजस्थानमार्गे गुजरातेत उतरणारी सुमारे 670 किलोमीटरची, तुटक तुटक ठोकळ्यांत विभागलेली डोंगररांगांची ओळ, जिचा सर्वोच्च बिंदू माउंट अबूवरील गुरु शिखर सुमारे 1,722 मीटर आहे. भारताच्या भूगोलातील तिचे महत्त्व चौपदरी आहे. ती खनिजांचा प्रांत आहे — मकराणा व राजसमंदचा संगमरवर, जावरचे जस्त व शिसे, खेत्री पट्ट्यातील तांबे, आणि लांबीभर ग्रॅनाइट व बांधकामाचा दगड. ती जलविभाजक आहे — बनास, लुनी व साबरमती इथेच उगम पावतात, आणि मैदानाचे जलनिःसारण वाळवंटाच्या कडेच्या जलनिःसारणापासून ती वेगळे करते. ती पर्यावरणीय अडसर आहे — थरच्या वाळूची पूर्वेकडील वाटचाल ऐतिहासिक काळापासून थोपवणारी रेषा तीच. आणि ती सांस्कृतिक भूदृश्य आहे — तिच्या बचावयोग्य टेकड्यांवर राजपूत राज्यांचे किल्ले उभे राहिले आणि तिचा दगड त्यांच्या मंदिरांत व राजवाड्यांत बसला. खनिजसंपत्ती, बचावयोग्यता आणि दीर्घ वस्ती या तिन्हींची जोड तिला विधानसंचाच्या प्रश्नांचा आवडता विषय बनवते.

इथे सराव करण्यासारखी विचारपद्धत म्हणजे 'आधी खोटे शोधा'. चार विधानांच्या संचात कोणते विधान मुद्दाम चूक म्हणून पेरले असण्याची शक्यता सर्वाधिक आहे ते हुडका, आणि त्याचा भरवशाचा इशारा म्हणजे टोकाचा किंवा तुलनात्मक शब्द — सर्वांत जुना, सर्वांत तरुण, सर्वांत मोठा, पहिला, एकमेव. विधान (a) मध्ये 'सर्वात तरूण' आहे, म्हणून तेच आधी तपासले पाहिजे; आणि ते तपासताच निम्मे पर्याय एकाच वेळी उडतात. प्रत्येक प्रश्नाला सरासरी बहात्तर सेकंद मिळणाऱ्या पेपरात या क्रमाला मोल आहे: चार विधाने पडताळण्यास लागणारा वेळ एक विधान खोटे ठरवण्याच्या चौपट असतो. वजाबाकीनंतर प्रश्न किल्ल्यांविषयीच्या एका होय-नाही निर्णयावर येतो, आणि तो इतिहासाचा नव्हे तर भूगोलाचा प्रश्न आहे — हे तीन किल्ले अरवली प्रणालीत आहेत का? चित्तोडगड व कुंभलगड निःसंदिग्धपणे आहेत; रणथंबोर पूर्व टोकाला, जिथे अरवली विंध्य प्रदेशाला भिडते तिथे आहे, आणि चांगले वाचलेला उमेदवार तिथे थबकू शकतो. एखादे विधान प्रचलित वाचनानुसार टिकत असेल पण त्यात खराखुरा बारकावा असेल, तेव्हा शिस्तीचा मार्ग म्हणजे प्रचलित वाचन स्वीकारणे — आयोगाची अंतिम उत्तरतालिका इथे तेच करते — आणि हेही लक्षात ठेवणे की दुसरा पर्याय स्वीकारायचा तर विधानावर नुसती शंका घेऊन चालत नाही, ते खोडून दाखवावे लागते.

• अरवली ही जगातील सर्वांत जुन्या वली पर्वतप्रणालींपैकी एक असून प्रीकेंब्रियन काळातील आहे; झिजून तिच्या अवशिष्ट डोंगररांगा उरल्या आहेत — म्हणजे जिच्याशी तिची नेहमी तुलना होते त्या तरुण, उंच व अजूनही उंचावणाऱ्या हिमालयाच्या ती नेमकी उलट आहे.
• ही रांग ईशान्येकडून नैर्ऋत्येकडे सुमारे 670 किलोमीटर धावते — दिल्लीच्या परिसरातून हरियाणा व राजस्थानमार्गे गुजरातपर्यंत — आणि तिचा सर्वोच्च बिंदू माउंट अबूवरील गुरु शिखर सुमारे 1,722 मीटर उंच आहे.
• तिच्या खनिजसंपत्तीत मकराणा व राजसमंदचा संगमरवर, ग्रॅनाइट व बांधकामाचा दगड, जावरचे जस्त व शिसे आणि खेत्री पट्ट्यातील तांबे यांचा समावेश आहे, आणि यांपैकी अनेक ठिकाणी आधुनिक काळाच्या आधीपासून खाणकाम होत होते.
• बनास, लुनी व साबरमती या नद्या अरवलीत उगम पावतात, आणि ही रांग थरच्या वाळवंटातील वाळू पूर्वेकडे मैदानात पसरण्यास अडसर म्हणून काम करते.
• चित्तोडगड व कुंभलगड अरवलीच्या टेकड्यांवर आहेत, आणि रणथंबोर या प्रणालीच्या पूर्व टोकाला अरवली विंध्य प्रदेशाला भिडते तिथे आहे; तिन्ही किल्ले युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत नोंदल्या गेलेल्या राजस्थानच्या गिरिदुर्गांच्या समूहातील आहेत.

• 'वली पर्वत' हे शब्द वाचून आपोआप हिमालयाची आठवण जोडणे; अरवली हा वली पर्वतच आहे पण प्रीकेंब्रियन काळातील असून जगातील सर्वांत तरुण नव्हे तर सर्वांत जुन्यांपैकी एक आहे
• टोकाचा शब्द असलेले विधान तपासण्याआधी वाजवी वाटणारी विधाने पडताळत बसणे — संचात 'सर्वांत जुना', 'सर्वात तरूण', 'सर्वांत मोठा' किंवा 'एकमेव' हे शब्द मुद्दाम पेरलेल्या विधानाची खूण असतात
• विधानातील एका उदाहरणाबद्दल बारकावा आहे म्हणून संपूर्ण विधान नाकारणे: अरवली-विंध्य सांध्यावरील रणथंबोरचे स्थान ही खरी गुंतागुंत आहे, पण शंका म्हणजे खंडन नव्हे
• एक खोटे विधान बाद केल्याने दोन पर्याय एकाच वेळी उडू शकतात हे विसरणे — ते विधान दोन्ही पर्यायांत असेल तेव्हा संचाच्या प्रश्नात मिळणारी सर्वांत मोठी बचत हीच असते

एमपीएससीचे प्राकृतिक भूगोलाचे प्रश्न बहुधा एखाद्या नामनिर्देशित घटकाविषयी — एखादी रांग, नदीप्रणाली, मृदाप्रकार — चार विधानांचे संच असतात, ज्यात एक विधान मुद्दाम उलटे करून पेरलेले असते आणि बाकीची खरी असतात. हे उलटे विधान जवळजवळ नेहमीच टोकाच्या शब्दाने ओळखता येते, त्यामुळे ही युक्ती या एका प्रश्नापुरती मर्यादित राहत नाही. यूपीएससी हाच घटक परिणाम व प्रक्रियेतून हाताळते: अरवली वाळू व बाष्पाच्या हालचालीचे काय करते, प्रीकेंब्रियन रांगेत तेच खनिजसंच का सापडतात, दगडखाणींचे पर्यावरणीय परिणाम काय. म्हणून दोन्ही परीक्षा देणाऱ्याने प्रत्येक मोठ्या भूरूपामागे त्याचे वय व उगम, आर्थिक महत्त्वाची एक ओळ आणि पर्यावरणीय भूमिकेची एक ओळ — एवढे सोबत ठेवावे; पहिली नोंद एमपीएससीची उलटी विधाने पकडते, उरलेल्या दोन यूपीएससीच्या प्रक्रियाविषयक प्रश्नांना उत्तर देतात, आणि तिन्ही मिळून एकच छोटी टिपणी होते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सुमारे 1,722 मीटर उंचीचे अरवली रांगेतील सर्वोच्च शिखर खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी आहे ?

  • (a)माउंट अबू
  • (b)चित्तोडगड
  • (c)कुंभलगड
  • (d)खेत्री

  उत्तर(a) माउंट अबू — सिरोही जिल्ह्यातील माउंट अबूवरील गुरु शिखर हा अरवली प्रणालीचा सर्वोच्च बिंदू आहे. चित्तोडगड व कुंभलगड ही अरवलीच्या टेकड्यांवरील किल्ल्यांची ठिकाणे आहेत, रांगेची शिखरे नव्हेत, आणि खेत्री हा झुंझुनू जिल्ह्यातील तांब्याच्या खाणींचा पट्टा आहे; म्हणजे चारही खरीखुरी अरवलीतील ठिकाणे असून प्रश्न त्यांतले सर्वोच्च कोणते यावरच फिरतो.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अरवली पट्ट्यातील खनिज व ठिकाण यांची खालीलपैकी कोणती जोडी बरोबर जुळते ?

  • (a)जावर — तांबे
  • (b)खेत्री — संगमरवर
  • (c)मकराणा — संगमरवर
  • (d)राजसमंद — जस्त

  उत्तर(c) मकराणा — संगमरवर. नागौर जिल्ह्यातील मकराणा हे अरवली पट्ट्यातील संगमरवराचे अभिजात ठिकाण असून राजसमंद हा दुसरा मोठा संगमरवर जिल्हा आहे. उदयपूर जिल्ह्यातील जावर येथे तांब्याऐवजी जस्त व शिसे काढले जाते, आणि झुंझुनू जिल्ह्यातील खेत्री हा तांब्याचा पट्टा आहे; म्हणजे उरलेल्या तिन्ही जोड्या योग्य ठिकाणाला चुकीचे खनिज जोडतात.