MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 2 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — (a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(i), (d)-(ii). अभिजात संस्कृत साहित्याच्या भागातील या चारही जोड्या अभ्यासक्रमातील सर्वांत स्थिर नोंदींपैकी आहेत, आणि प्रत्येक जोडी स्वतंत्रपणे पक्की करता येते. हर्षचरित्र हे बाणभट्टाचे. सातव्या शतकात कनौजच्या हर्षवर्धनाच्या दरबारातील हा कवी; अलंकारप्रचुर काव्यशैलीत त्याने आपल्याच आश्रयदात्याचे गद्य चरित्र लिहिले, आणि तेच संस्कृतमधील पहिले ऐतिहासिक चरित्र म्हणून शिकवले जाते. बाणभट्टाची दुसरी गाजलेली कृती म्हणजे कादंबरी हे गद्य प्रेमाख्यान — त्यामुळे दोनांपैकी एक आठवत असेल तर दोन्हींचा कर्ता आठवतो. मालती माधव हे भवभूतीचे. आठव्या शतकातील हा नाटककार कनौजच्या यशोवर्म्याशी जोडला जातो; हे नाटक प्रकरण या प्रकारातले, म्हणजे पौराणिक कथानकाऐवजी कल्पित पात्रांचे प्रेमनाट्य, आणि त्याच्या जोडीला भवभूतीची रामकथेवरील दोन नाटके — महावीरचरित व उत्तररामचरित — उभी आहेत. मालविकाग्निमित्र हे कालिदासाचे; त्याच्या तीन नाटकांपैकी सर्वांत आधीचे, आणि शुंग राजपुत्र अग्निमित्र व दासी मालविका यांच्या प्रेमकथेवर बेतलेले. कालिदासाच्या नावावर याखेरीज विक्रमोर्वशीय व अभिज्ञान शाकुंतल ही नाटके आणि रघुवंश, कुमारसंभव, मेघदूत व ऋतुसंहार ही काव्ये आहेत. मुद्राराक्षस हे विशाखादत्ताचे — पडलेल्या नंद घराण्याचा निष्ठावान अमात्य राक्षस याला चंद्रगुप्त मौर्याच्या सेवेत आणण्यासाठी चाणक्याने खेळलेल्या राजकारणाचे नाटक; शीर्षकातील 'मुद्रा' म्हणजे तीच अंगठी, जिच्याभोवती सगळे कारस्थान फिरते. पर्याय (1) पर्यंत पोहोचण्याचे दोन मार्ग आहेत. सरळ मार्ग म्हणजे चारही जोड्या लावणे. जलद मार्ग म्हणजे जोड्यांच्या प्रश्नात नेहमी मिळणारी वजाबाकी वापरणे: चारही पर्याय म्हणजे (a)-(d) चे (i)-(iv) वर बसवलेले चार वेगवेगळे एकास-एक आराखडे आहेत, त्यामुळे खात्रीने माहीत असलेली एकच जोडी बहुधा दोन-तीन पर्याय एकाच फटक्यात मारते. हर्षचरित्र-बाणभट्ट ही (a)-(iii) जोडी पक्की केली की फक्त पर्याय (1) आणि (3) शिल्लक राहतात; मग मालविकाग्निमित्र-कालिदास ही (c)-(i) जोडी पक्की केली की मालविकाग्निमित्र भवभूतीकडे देणारा पर्याय (3) पडतो आणि एकटा पर्याय (1) उरतो. म्हणजे चार जोड्या नव्हे, दोनच आठवल्या तरी उत्तर निघते.

• (2)(a) - (i), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (iv) — इथली प्रत्येक जोडी चुकीची आहे. हर्षचरित्र कालिदासाला दिले आहे — म्हणजे सातव्या शतकातील हर्षवर्धनाचे चरित्र त्याच्या जन्माच्या कितीतरी आधी होऊन गेलेल्या गुप्तकालीन कवीच्या हातात दिले आहे. मालती माधव बाणभट्टाला दिले आहे, पण बाणभट्टाने गद्य काव्य लिहिले, नाटक नाही. मालविकाग्निमित्र विशाखादत्ताचे ठरवले आहे आणि मुद्राराक्षस भवभूतीचे. पहिल्याच जोडीतील कालक्रमाचा विसंवाद इतका उघड आहे की उरलेल्या तीन जोड्या तपासण्याचीही गरज पडत नाही — आणि हीच सवय जोड्यांच्या प्रश्नांत कमवायची असते: ज्या जोडीबद्दल सर्वाधिक खात्री आहे ती आधी तपासा, कारण एक निश्चित बेजोड जोडी अख्खा पर्याय बाद करते.
• (3)(a) - (iii), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (i) — हाच खरा गंभीर पर्याय, आणि पहिली जोडी पाहून थांबणाऱ्या उमेदवाराला पकडण्यासाठीच तो बांधलेला आहे. हर्षचरित्र-बाणभट्ट ही जोडी बरोबर असल्याने वरवर पाहता पर्याय भक्कम वाटतो; पण पुढच्या तिन्ही जोड्या फिरवलेल्या आहेत. मालती माधव भवभूतीऐवजी विशाखादत्ताला, मालविकाग्निमित्र कालिदासाऐवजी भवभूतीला आणि मुद्राराक्षस विशाखादत्ताऐवजी कालिदासाला दिले आहे. यातील फसवणूक सर्वांत लवकर उघड करणारी जोडी म्हणजे मालविकाग्निमित्र — ते कालिदासाचे पहिले नाटक असून संपूर्ण अभिजात साहित्यात सर्वांत निर्विवादपणे कर्तृत्व ठरलेल्या कृतींपैकी एक आहे; कोणत्याही प्रमाणित पाठ्यपुस्तकातील यादी ते भवभूतीच्या नावावर लावत नाही.
• (4)(a) - (iv), (b) - (i), (c) - (iii), (d) - (ii) — इथे फक्त शेवटची जोडी टिकते. मुद्राराक्षस-विशाखादत्त बरोबर आहे, पण आधीच्या तिन्ही जोड्या सरकवलेल्या आहेत: हर्षचरित्र भवभूतीकडे, मालती माधव कालिदासाकडे आणि मालविकाग्निमित्र बाणभट्टाकडे. यांपैकी शेवटची सर्वांत उघड चूक आहे, कारण बाणभट्ट नाटककार म्हणून ओळखलाच जात नाही — त्याची कीर्ती हर्षचरित्र व कादंबरी या गद्य कृतींवर उभी आहे. जोड्यांच्या प्रश्नात एक जोडी बरोबर व तीन चुकीच्या असलेल्या पर्यायाला शून्यच मिळते; म्हणूनच इथे अर्धवट ओळख धोक्याची ठरते — ओळखीची जोडी दिसणे आणि संपूर्ण आराखडा पडताळणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

अभिजात संस्कृत साहित्य परीक्षेत जवळपास पूर्णपणे 'कर्ता आणि कृती' या स्वरूपातच विचारले जाते, त्यामुळे ते सुट्या शीर्षकांनी नव्हे तर कर्त्यांच्या गुच्छांनी लक्षात ठेवणे फायद्याचे ठरते. गुप्तकाळात ठेवला जाणारा कालिदास — तीन नाटके (मालविकाग्निमित्र, विक्रमोर्वशीय, अभिज्ञान शाकुंतल), दोन महाकाव्ये (रघुवंश, कुमारसंभव) आणि मेघदूत व ऋतुसंहार ही खंडकाव्ये. सातव्या शतकातील हर्षवर्धनाचा दरबारी कवी बाणभट्ट — हर्षचरित्र हे गद्य चरित्र आणि कादंबरी हे गद्य प्रेमाख्यान; तो गद्यलेखक आहे, नाटककार नाही, आणि एवढी एकच नोंद अनेक चुकीच्या जोड्या आपोआप बाद करते. आठव्या शतकातील, यशोवर्म्याशी जोडला जाणारा भवभूती — रामकथेवरील महावीरचरित व उत्तररामचरित आणि कल्पित प्रेमिकांचे नाट्य मालती माधव. विशाखादत्त — चाणक्य व राक्षस यांच्या राजकारणावरील मुद्राराक्षस, आणि त्रुटित स्वरूपात मिळणारे देवीचंद्रगुप्तम् त्याच्याच नावावर मानले जाते. अशा रीतीने चार कर्ते जवळजवळ डझनभर कृती सांभाळतात, आणि त्यांवर उभे राहणारे जोड्यांचे प्रश्न सुट्या जोड्यांच्या नव्हे तर गुच्छांच्या आठवणीचा सराव बनतात.

चार जोड्यांच्या प्रश्नात प्रत्यक्षात तपासली जाते ती स्मरणशक्ती नव्हे, तर स्मरणशक्तीची काटकसर. छापलेले चारही पर्याय म्हणजे (a)-(d) चे (i)-(iv) वरील चार वेगवेगळे एकास-एक आराखडे आहेत; म्हणजे ते एकमेकांपासून स्वतंत्र दावे नसून परस्परविरोधी क्रमरचना आहेत, आणि खात्रीने लावता येणारी प्रत्येक जोडी त्यांतील किमान एक पर्याय उडवते. इथे हर्षचरित्र-बाणभट्ट पक्के केल्यावर फक्त दोन पर्याय उभे राहतात आणि मालविकाग्निमित्र-कालिदासाने प्रश्न संपतो. या प्रश्नपत्रिकेतील सतरा जोड्यांच्या प्रश्नांसाठी हाच सर्वसाधारण नियम वापरावा: (a)-(d) चा स्तंभ वाचावा, ज्याबद्दल सर्वाधिक खात्री आहे ती नोंद हेरावी, आणि कोणताही पर्याय पूर्ण वाचण्याआधी चारही पर्यायांत तीच एक जोडी शोधावी. पर्याय (3) मधल्या नेमक्या सापळ्यापासूनही हाच नियम वाचवतो — तिथे पहिली बरोबर जोडी पुढच्या तीन चुकीच्या जोड्यांचा पडदा म्हणून वापरली आहे. गुणांच्या दृष्टीने जोड्यांचा प्रश्न सर्व-किंवा-काही-नाही असतो — चारांपैकी तीन जोड्या बरोबर आल्या तरी वेगळे गुण नाहीत — आणि चुकीच्या उत्तराला पंचवीस टक्के वजावट आहे; त्यामुळे दोन पर्याय जिवंत ठेवणारी एक खात्रीशीर जोडी असेल तर जोखीम घेण्यासारखी असते, पण चारांतून निव्वळ अंदाज मारणे परवडत नाही.

• सातव्या शतकात कनौजच्या हर्षवर्धनाचा दरबारी कवी असलेल्या बाणभट्टाने हर्षचरित्र लिहिले — आपल्याच आश्रयदात्याचे अलंकारप्रचुर काव्यशैलीतील गद्य चरित्र, जे संस्कृतमधील पहिले ऐतिहासिक चरित्र मानले जाते — आणि कादंबरी हे गद्य प्रेमाख्यान; तो नाटककार नाही.
• आठव्या शतकातील, कनौजच्या यशोवर्म्याच्या दरबाराशी जोडल्या जाणाऱ्या भवभूतीने कल्पित पात्रांचे प्रेमनाट्य असलेले मालती माधव हे प्रकरण लिहिले, तसेच रामकथेवरील महावीरचरित व उत्तररामचरित ही दोन नाटके लिहिली.
• कालिदासाचे मालविकाग्निमित्र हे त्याच्या तीन नाटकांपैकी सर्वांत आधीचे असून शुंग राजपुत्र अग्निमित्र व मालविका यांच्या प्रेमकथेवर बेतलेले आहे; त्याची इतर नाटके विक्रमोर्वशीय व अभिज्ञान शाकुंतल आणि काव्ये रघुवंश, कुमारसंभव, मेघदूत व ऋतुसंहार ही होत.
• विशाखादत्ताचे मुद्राराक्षस हे राजकीय नाटक असून त्यात नंदांचा निष्ठावान अमात्य राक्षस याला चंद्रगुप्त मौर्याच्या सेवेत आणण्यासाठी चाणक्य खटपट करतो; शीर्षकातील मुद्रा म्हणजे कथानक पुढे नेणारी तीच अंगठी. त्रुटित स्वरूपात उपलब्ध असलेले देवीचंद्रगुप्तम् हेही विशाखादत्ताचेच मानले जाते.
• या प्रश्नपुस्तिकेत (i)-(iv) असा दुसरा स्तंभ असलेले सतरा जोड्यांचे प्रश्न आहेत; त्यामुळे 'सर्वांत खात्रीची जोडी पक्की करा, तिच्याशी विसंगत असलेला प्रत्येक पर्याय बाद करा, हेच पुन्हा करा' ही वजाबाकीची पद्धत या पेपरात कोणत्याही एका आठवलेल्या नोंदीपेक्षा जास्त गुण मिळवून देते.

• पहिली जोडी बरोबर आहे म्हणून संपूर्ण पर्याय स्वीकारणे — इथला पर्याय (3) बरोबर जोडीने सुरू होतो आणि पुढच्या तिन्ही जोड्या फिरवतो; जोड्यांच्या प्रश्नातील सापळ्याची हीच सर्वांत नेहमीची रचना आहे
• बाणभट्टाला नाटककार समजणे; त्याच्या उपलब्ध कृती — हर्षचरित्र व कादंबरी — गद्य आहेत, आणि एवढी एकच नोंद अनेक प्रश्नपत्रिकांतील कितीतरी चुकीच्या जोड्या मोडून काढते
• मालती माधव (भवभूतीचे कल्पित प्रेमिकांचे नाट्य) आणि मालविकाग्निमित्र (कालिदासाचे पहिले नाटक) यांची गल्लत करणे — नावांतील हे साम्यच प्रश्नाने वापरले आहे
• एकही जोडी तपासण्याआधी चारही पर्याय पूर्ण वाचत बसणे; दोन तासांत सतरा जोड्यांचे प्रश्न असलेल्या पेपरात हा वेळेचा अपव्यय परवडत नाही

एमपीएससी अभिजात साहित्य जवळजवळ नेहमीच (i)-(iv) असा दुसरा स्तंभ असलेल्या चार जोड्यांच्या प्रश्नाच्या रूपातच विचारते, आणि कर्ता-कृती जोड्यांचा एक लहान, स्थिर संच वर्षानुवर्षे फिरत राहतो — कालिदास, बाणभट्ट, भवभूती, विशाखादत्त, कौटिल्य, वराहमिहिर आणि वैद्यकीय ग्रंथकार. यूपीएससी हाच भाग वेगळ्या पद्धतीने विचारते: ती एकाच कृतीबद्दल संदर्भासह प्रश्न विचारते ('मुद्राराक्षस कशाशी संबंधित आहे ?') किंवा एखादा ग्रंथ कशाचा पुरावा म्हणून वापरता येतो याविषयी विधाने देते — म्हणजे ग्रंथ कोणाचा यापेक्षा ग्रंथ कशाबद्दल आहे हे माहीत असण्याला तिथे बक्षीस मिळते. उजळणीसाठी याचा व्यावहारिक अर्थ असा: नावे व शीर्षकांची कोरडी दोन स्तंभी यादी एमपीएससीच्या रचनेला पुरते, पण यूपीएससीच्या रचनेला पुरत नाही; म्हणून प्रत्येक जोडीबरोबर आशयाचे एक वाक्य लक्षात ठेवावे — तेच वाक्य यूपीएससीचा प्रश्न तपासतो आणि तेच वाक्य एमपीएससीची जोडी डोक्यात पक्की बसवते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  नंदांचा अमात्य राक्षस याला आपल्या बाजूला वळवण्यासाठी चाणक्याने केलेल्या खटपटीवर बेतलेले मुद्राराक्षस हे संस्कृत राजकीय नाटक खालीलपैकी कोणी लिहिले ?

  • (a)भवभूती
  • (b)विशाखादत्त
  • (c)बाणभट्ट
  • (d)शूद्रक

  उत्तर(b) विशाखादत्त — पडलेल्या नंद घराण्याचा निष्ठावान अमात्य राक्षस याला चंद्रगुप्त मौर्याच्या सेवेत आणण्यासाठी चाणक्याने चालवलेली मोहीम या नाटकात रंगवली आहे, आणि शीर्षकातील अंगठीच सर्व कारस्थान पुढे नेते. भवभूतीने मालती माधव व रामकथेवरील दोन नाटके लिहिली, बाणभट्टाने नाटक नव्हे तर गद्य लिहिले, आणि मृच्छकटिक शूद्रकाच्या नावावर आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पूर्वपरीक्षेसाठी अभ्यासल्या जाणाऱ्या प्रमाणित अभिजात संस्कृत साहित्यात खालीलपैकी कोणती कृती कालिदासाची मानली जात नाही ?

  • (a)विक्रमोर्वशीय
  • (b)कुमारसंभव
  • (c)उत्तररामचरित
  • (d)मेघदूत

  उत्तर(c) उत्तररामचरित — रामाच्या उत्तरायुष्यावरील हे भवभूतीचे नाटक असून त्याच्या महावीरचरित व मालती माधव यांच्या पंक्तीत बसते. विक्रमोर्वशीय हे कालिदासाच्या तीन नाटकांपैकी एक, कुमारसंभव हे त्याच्या दोन महाकाव्यांपैकी एक आणि मेघदूत हे त्याचे सर्वाधिक गाजलेले खंडकाव्य — म्हणजे उरलेली तिन्ही कालिदासाच्याच कृतिसंचातील आहेत.