महाराष्ट्रातील खालील वनपरिमंडळे आणि त्यांची महाराष्ट्रातील एकूण वनक्षेत्राशी असणारी टक्केवारी यांच्या जोड्या लावा. (महाराष्ट्रातील वनपरिमंडळे) (a) गडचिरोली (b) नागपूर (c) धुळे (d) ठाणे ( एकूण वनक्षेत्राशी टक्केवारी महाराष्ट्राची आर्थिक पाहणी (2024)) (i) 12.5 (ii) 20.8 (iii) 9.5 (iv) 10.4
- (1)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (iii)
- (2)(a) - (iv), (b) - (i), (c) - (iii), (d) - (ii)
- (3)(a) - (iii), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (i)
- (4)(a) - (i), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (iv)
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — गडचिरोली 20.8 टक्के, नागपूर 12.5, धुळे 10.4 आणि ठाणे 9.5; या टक्केवाऱ्या महाराष्ट्राच्या 2024 च्या आर्थिक पाहणीत नोंदवलेल्या असून प्रश्नविधानच त्या स्रोताचा उल्लेख करते. चार टक्केवाऱ्या पाठ नसलेला उमेदवारही हा प्रश्न सोडवू शकतो, आणि इथे आकड्यांपेक्षा वाट महत्त्वाची आहे. चारांपैकी फक्त एकच आकडा इतरांहून बराच मोठा आहे, आणि चार वनपरिमंडळांपैकी फक्त एकच त्या आकड्याचा उघड दावेदार आहे: गडचिरोली. विदर्भाच्या अगदी पूर्व टोकाला असलेला हा जिल्हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक वनाच्छादित भाग असून तिथली सागवान देणारी शुष्क पानझडी वने छत्तीसगडच्या सीमेपलीकडे अखंड चालत जातात; राज्याच्या एकूण वनक्षेत्राचा पाचवा हिस्सा या परिमंडळाकडे असणे हे नकाशा जे सांगतो त्याच्याशी तंतोतंत जुळते. सर्वांत मोठा वाटा गडचिरोलीला दिला की छापलेल्या चारांपैकी एकच पर्याय शिल्लक राहतो — (a)-(ii) असलेला एकमेव पर्याय (1) आहे; उरलेले तीन गडचिरोलीला अनुक्रमे 10.4, 9.5 व 12.5 देतात. 'सर्वांत मोठ्या वनपरिमंडळाला सर्वांत मोठा वाटा' या एका क्रमविषयक निर्णयावरच संपूर्ण प्रश्न सुटतो आणि एकही टक्केवारी आठवावी लागत नाही. प्रश्न सुटल्यावर लक्षात घेण्यासारखा आणखी एक रचनात्मक इशारा आहे. डावा स्तंभ वाट्याच्या उतरत्या क्रमानेच छापला आहे — गडचिरोली, नागपूर, धुळे, ठाणे, म्हणजे 20.8, 12.5, 10.4, 9.5 — त्यामुळे बरोबर जुळणी चारही आकडे काटेकोर उतरत्या क्रमाने खाली लावते. यावर डोळे झाकून विसंबता येणार नाही, कारण प्रश्न काढणारा स्तंभ कोणत्याही क्रमाने छापू शकतो; पण जिथे हे लागू पडते तिथे आकड्यांच्या जोड्यांचा प्रश्न निव्वळ क्रम लावण्याचा प्रश्न बनतो. आकडेमोडही पाहण्यासारखी आहे: ही चार परिमंडळे मिळून राज्याच्या वनक्षेत्राच्या निम्म्याहून थोडे अधिक व्यापतात, म्हणजे उरलेला भाग इतर कितीतरी परिमंडळांत विभागलेला आहे.
- (2)(a) - (iv), (b) - (i), (c) - (iii), (d) - (ii) — नागपूरला 12.5 हा बरोबर वाटा हा पर्याय ठेवतो आणि उरलेल्या तिघांची फिरवाफिरव करून गडचिरोलीला 10.4, धुळ्याला 9.5 आणि ठाण्याला सर्वांत मोठा 20.8 देतो. शेवटची जोडीच त्याला बाद करते. ठाणे परिमंडळ उत्तर कोकण व्यापते — दाट वस्तीचा आणि मोठ्या प्रमाणात नागरीकरण झालेला अरुंद किनारी पट्टा; त्याच स्तंभात राज्यातील सर्वांत विरळ वस्तीचा व सर्वांत दाट वनाच्छादित जिल्हा गडचिरोली उभा असताना, ठाण्याकडे महाराष्ट्राच्या एकूण वनक्षेत्राचा पाचवा हिस्सा असणे शक्यच नाही. सर्वांत मोठा आकडा सर्वांत उघडपणे वनाच्छादित एककाशी ताडून पाहणे ही एकच तपासणी हा पर्याय आणि आणखी दोन पर्याय निकाली काढते.
- (3)(a) - (iii), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (i) — हा पर्याय गडचिरोलीला चारांतील सर्वांत लहान वाटा, 9.5, देतो आणि सर्वांत मोठा नागपूरला. नागपूर परिमंडळ खरोखरच मोठा वनप्रदेश आहे — पूर्व विदर्भाचा पट्टा एकंदरीत महाराष्ट्राचे बहुतांश वन सांभाळतो — त्यामुळे हा पर्याय हास्यास्पद नाही, आणि 'विदर्भात वने आहेत' एवढेच माहीत असलेला उमेदवार तो स्वीकारू शकतो. दोघांना वेगळे करणारी गोष्ट अशी की नागपूर हे मोठे नागरी व प्रशासकीय केंद्र असून त्याच्या भोवतीचे जिल्हे बऱ्याच प्रमाणात लागवडीखाली आहेत, तर गडचिरोली हा राज्यातील सर्वांत कमी विस्कळीत झालेला वनपट्टा आहे. प्रदेश ओळखणे एवढेच नव्हे तर प्रदेशाच्या आत क्रम लावणे — हा पर्याय नेमके तेच तपासतो.
- (4)(a) - (i), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (iv) — इथे सर्वांत मोठा वाटा 20.8 धुळ्याला दिला असून गडचिरोलीला 12.5 व नागपूरला 9.5 मिळते. धुळे राज्याच्या वायव्य भागात, खानदेशच्या मैदानात व सातपुड्याच्या पायथ्याशी आहे; तिथे खरीखुरी वने असली तरी ते राज्यातील सर्वांत मोठे वनपरिमंडळ असण्याचा प्रश्नच येत नाही. शिवाय हा पर्याय पूर्व विदर्भाच्या दोन्ही परिमंडळांना एका वायव्येकडील परिमंडळाच्या खाली ढकलतो, आणि त्यामुळे महाराष्ट्राच्या वननकाशाची मूळ रचनाच उलटी होते: वनाच्छादन पूर्वेकडे आणि सह्याद्रीच्या माथ्यावर झपाट्याने वाढते आणि लागवडीखालच्या अंतर्गत पठारावर घटते. या रचनेवर एक नजर टाकली तरी पुरे.
महाराष्ट्राची वने दोन कमानींत विभागलेली असून त्यांच्यामध्ये लागवडीखालचा अंतर्भाग आहे. पूर्वेकडची कमान विदर्भात असून तीच कितीतरी मोठी: गडचिरोली, चंद्रपूर, गोंदिया व भंडारा येथे सागवान देणारी शुष्क पानझडी वने आहेत, जी छत्तीसगड व मध्य प्रदेशात पुढे चालत जातात; राज्याचे बहुतांश इमारती लाकूड, बहुतांश वाघांचा अधिवास आणि बहुतांश आदिवासी लोकसंख्या याच पट्ट्यात आहे. पश्चिमेकडची कमान सह्याद्रीच्या माथ्यावरून आणि त्याच्या समुद्राकडील उतारावरून जाते, जिथे अधिक पर्जन्यामुळे आर्द्र पानझडी आणि ठिकठिकाणी निमसदाहरित वने तयार होतात, आणि जिथले पश्चिम घाट जगातील जैवविविधतेच्या मोजक्या मोक्याच्या प्रदेशांपैकी एक मानले जातात. या दोहोंच्या मध्ये फार पूर्वीपासून लागवडीखाली असलेले आणि तुलनेने कोरडे दख्खनी पठारी जिल्हे तुलनेने थोडेच वन सांभाळतात. वनविभाग हा प्रदेश प्रादेशिक वनपरिमंडळांतून चालवतो; ही एकके पर्यावरणीय नव्हे तर प्रशासकीय आहेत, आणि राज्याच्या वनक्षेत्रातील त्यांचे वाटे दरवर्षी महाराष्ट्राच्या आर्थिक पाहणीत प्रसिद्ध होतात — याच कोष्टकातून हा प्रश्न खणून काढला आहे. दोन मापे वेगळी ठेवणे उपयुक्त ठरते: नोंदीत वनक्षेत्र ही कायदेशीर व प्रशासकीय संज्ञा आहे, तर भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या द्वैवार्षिक अहवालात उपग्रह प्रतिमांवरून मोजले जाणारे वनाच्छादन कायदेशीर दर्जाची पर्वा न करता प्रत्यक्ष जमिनीवरची झाडे मोजते.
इथे तपासले जाणारे कौशल्य म्हणजे आकड्यांच्या जोड्यांचा प्रश्न क्रमाच्या प्रश्नात बदलणे. चार प्रशासकीय एककांसमोर चार टक्केवाऱ्या ठेवल्या की ती स्मरणाची परीक्षा वाटते, पण ती क्वचितच तशी असते: एक आकडा इतरांहून स्पष्टपणे मोठा असेल आणि एक एकक इतरांहून स्पष्टपणे मोठे असेल, तर ती जोडी अपरिहार्य होते आणि उरलेल्या जुळण्या स्मरणातून नव्हे तर टिकलेल्या पर्यायातून आपोआप येतात. त्यामुळे तयारीचा भार चार आकड्यांवरून एका तथ्यावर येतो — कोणते वनपरिमंडळ सर्वांत मोठे — आणि राज्याच्या प्रश्नपत्रिकेतील बहुतेक क्रम-व-वाटा कोष्टकांना हीच सवलत लागू पडते. दुसरी सवय म्हणजे डाव्या स्तंभाचा छापील क्रम वाचणे; इथे तो मोठ्या वाट्यापासून लहानाकडे उतरत जातो, आणि जिथे प्रश्न काढणाऱ्याने स्तंभ क्रमवारीने मांडला असेल तिथे बरोबर पर्याय म्हणजे आकडे एकसुरी क्रमाने लावणारा पर्याय. हे नियम म्हणून नव्हे तर तपासणी म्हणून वापरावे. आणि प्रश्नविधानात नाव घेतलेल्या स्रोताकडे लक्ष द्या: दरवर्षी विधिमंडळात मांडली जाणारी महाराष्ट्राची आर्थिक पाहणी हेच या प्रकारच्या प्रश्नांसाठी सर्वाधिक उत्पन्न देणारे एकमेव कागदपत्र आहे, कारण आयोग तिच्यातूनच प्रश्न काढते आणि तसे सांगतेही.
- महाराष्ट्राच्या 2024 च्या आर्थिक पाहणीनुसार राज्याच्या एकूण वनक्षेत्रातील वाटा गडचिरोली 20.8 टक्के, नागपूर 12.5, धुळे 10.4 आणि ठाणे 9.5 असा आहे — म्हणजे ही चार परिमंडळे मिळून राज्याच्या वनक्षेत्राच्या निम्म्याहून थोडे अधिक व्यापतात.
- विदर्भाच्या अगदी पूर्व टोकाला असलेला गडचिरोली हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक वनाच्छादित भाग; तिथली सागवान देणारी शुष्क पानझडी वने छत्तीसगड व मध्य प्रदेशात अखंड चालत जातात आणि हा जिल्हा राज्यातील सर्वांत विरळ वस्तीचा आहे.
- महाराष्ट्राची वने दोन कमानींत आहेत — गडचिरोली, चंद्रपूर, गोंदिया व भंडारा यांचा पूर्व विदर्भ पट्टा, आणि घाटमाथ्यावरून व समुद्राकडील उतारावरून जाणारा पश्चिमेकडचा सह्याद्री पट्टा — आणि त्यांच्यामध्ये फार पूर्वीपासून लागवडीखाली असलेला व तुलनेने कोरडा पठारी अंतर्भाग आहे.
- वनपरिमंडळे ही राज्य वनविभागाची प्रशासकीय एकके आहेत, पर्यावरणीय प्रदेश नव्हेत, आणि त्यांचे वाटे दरवर्षी महाराष्ट्राच्या आर्थिक पाहणीत प्रसिद्ध होतात — याच प्रश्नाने आपला स्रोत म्हणून तिचेच नाव घेतले आहे.
- नोंदीत वनक्षेत्र आणि वनाच्छादन ही दोन वेगळी मापे आहेत: पहिली कायदेशीर व प्रशासकीय संज्ञा, तर दुसरे भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या द्वैवार्षिक 'स्टेट ऑफ फॉरेस्ट रिपोर्ट'मध्ये उपग्रह प्रतिमांवरून मोजले जाते आणि कायदेशीर दर्जा न पाहता प्रत्यक्ष झाडे मोजते.
महाराष्ट्राची आर्थिक पाहणी 2024. डावी यादी उतरत्या क्रमाने छापली आहे, त्यामुळे आकडे सरळ खाली उतरत जातात.
- टक्केवारीच्या जोड्यांचा प्रश्न स्मरणाची परीक्षा मानणे, तर तो बहुधा क्रम लावण्याची परीक्षा असतो — सर्वांत मोठा आकडा कोणत्या एककाला मिळालाच पाहिजे हे ठरवले की पर्याय अनेकदा आपोआप ठरतो
- महाराष्ट्राचे बहुतांश वन पूर्व विदर्भात आहे म्हणून नागपूर परिमंडळच आघाडीवर असणार असे गृहीत धरणे; राज्यातील सर्वांत कमी विस्कळीत व सर्वांत दाट वनपट्टा गडचिरोलीचा आहे
- नोंदीत वनक्षेत्र आणि वनाच्छादन यांची गल्लत करणे: आर्थिक पाहणीतील परिमंडळनिहाय वाटे राज्याच्या वनक्षेत्राचे आहेत, तर भारतीय वन सर्वेक्षण उपग्रह प्रतिमांवरून आच्छादन मोजते
- प्रश्नविधानात नाव घेतलेल्या स्रोताकडे दुर्लक्ष करणे — आयोग जिथे महाराष्ट्राच्या आर्थिक पाहणीचा नावानिशी उल्लेख करते, तिथे त्या वर्षीचे आकडेवारीचे प्रश्न कोणत्या कागदपत्रातून आले हेच ते सांगत असते
एमपीएससी आकडेवारीचे प्रश्न थेट महाराष्ट्राच्या आर्थिक पाहणीतून काढते आणि अनेकदा प्रश्नविधानातच तसे सांगते, जसे इथे सांगितले आहे. आवडती रचना म्हणजे प्रशासकीय एककांसमोर वाटे, क्रम किंवा निरपेक्ष आकडे ठेवून चार जोड्या जुळवायला लावणे, आणि जिल्हे, विभाग, पिके, सिंचन प्रकल्प व राज्याचे वित्त या सर्वांना हीच वागणूक मिळते. असे प्रश्न भीतिदायक दिसतात पण बहुधा एका क्रमविषयक तथ्यावरच सुटतात; म्हणून फायद्याची तयारी प्रत्येक ओळ पाठ करणे नव्हे तर प्रत्येक कोष्टकात आघाडीवर कोण आहे एवढे माहीत असणे. यूपीएससी राज्यपातळीवरची कोष्टके विचारतच नाही; तिचे वनविषयक प्रश्न कायदा, संवर्धन धोरण आणि 'स्टेट ऑफ फॉरेस्ट रिपोर्ट'मधील राष्ट्रीय आकडेवारीभोवती असतात. त्यामुळे एमपीएससीची तयारी स्वतंत्रपणे उभारावी लागते असा हा आणखी एक भाग आहे, आणि ती उभारण्याचा सर्वांत स्वस्त मार्ग म्हणजे आर्थिक पाहणी — कारण एकाच कागदपत्रातून प्रश्नपत्रिकेतील आकडेवारीचे कितीतरी प्रश्न झाकले जातात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
महाराष्ट्रातील सर्वाधिक वनक्षेत्र असलेला आणि राज्याच्या प्रमुख सागवान देणाऱ्या शुष्क पानझडी वनपट्ट्याच्या मध्यभागी असलेला जिल्हा कोणता ?
- (a)ठाणे
- (b)धुळे
- (c)गडचिरोली
- (d)कोल्हापूर
उत्तर(c) गडचिरोली — विदर्भाच्या अगदी पूर्व टोकाला असलेला, महाराष्ट्रातील सर्वांत विरळ वस्तीचा हा जिल्हा; त्याची वने छत्तीसगड व मध्य प्रदेशात अखंड चालत जातात आणि त्याच्या वनपरिमंडळाकडे राज्याच्या वनक्षेत्राचा सर्वांत मोठा वाटा आहे. ठाणे उत्तर कोकणात, धुळे खानदेशच्या मैदानात व सातपुड्याच्या पायथ्याशी, आणि कोल्हापूर दक्षिण सह्याद्रीच्या कुशीत आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
खालीलपैकी कोणता व्याघ्र प्रकल्प महाराष्ट्र राज्यात नाही ?
- (a)मेळघाट
- (b)ताडोबा-अंधारी
- (c)सिमलीपाल
- (d)सह्याद्री
उत्तर(c) सिमलीपाल — हा प्रकल्प ओडिशात आहे, महाराष्ट्रात नाही. अमरावती जिल्ह्यातील मेळघाट, चंद्रपूरचा ताडोबा-अंधारी आणि दक्षिण पश्चिम घाटातील सह्याद्री हे महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प असून पेंच, नवेगाव-नागझिरा व बोर हेही तसेच आहेत; त्यांचे वितरण राज्याच्या दोन वनकमानींचेच प्रतिबिंब आहे — पूर्व विदर्भाचा पट्टा आणि सह्याद्रीचा माथा.