MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 16 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — दहा. आर.एल. सिंग यांच्या 1971 च्या वर्गीकरणाने भारताची दहा हवामान विभागांत विभागणी केली आहे, आणि हा आकडा लक्षात ठेवताना त्याच्याबरोबर त्यामागचे निकषही लक्षात ठेवण्यासारखे आहेत — कारण उमेदवाराला भेटणाऱ्या इतर योजनांपासून हीच योजना वेगळी ओळखता येते ती त्या निकषांवरूनच: सर्वांत उष्ण महिन्याचे तापमान, सर्वांत थंड महिन्याचे तापमान, आणि सरासरी वार्षिक पर्जन्य. हा मोजमापांचा संच मुद्दाम साधा ठेवलेला आहे, आणि त्यातून निघणारी विभागणी जागतिक चौकटीत बसवण्यासाठी नव्हे तर भारताच्या प्रादेशिक भूगोलाच्या शेजारी ठेवून वाचण्यासाठी बांधलेली आहे. हे वर्गीकरण ज्या ग्रंथात आले तो 'इंडिया : अ रीजनल जिओग्राफी' 1971 मध्ये वाराणसीच्या नॅशनल जिओग्राफिकल सोसायटी ऑफ इंडियाने प्रकाशित केला, आणि आर.एल. सिंग यांचा उल्लेख सहसा भूगोलतज्ज्ञ असा होतो — प्रश्नातील 'हवामान अभ्यासक' हा शब्दप्रयोग तेवढा व्यापक असल्याने त्यात काही खटकत नाही. हा निव्वळ संदर्भ-स्मरणाचा प्रश्न आहे; इथे वापरण्यासारखी कोणतीही रचना नाही. चार लागोपाठचे पूर्णांक दिले आहेत, त्यांतले दोन एकाच वेळी खरे असू शकत नाहीत, आणि प्रश्नविधानात तर्क लावण्यासारखे काहीच नाही — म्हणजे आकडा एकतर लक्षात असतो किंवा नसतो. हॉलमधल्या वर्तनावर याचा थेट परिणाम होतो. बरोबर उत्तराला दोन गुण आणि चुकीच्याला त्याच्या एक चतुर्थांश गुणांची वजावट असताना, चार लागोपाठच्या अंकांत अंदाज मारणे संपूर्ण पेपराच्या हिशेबात तोट्याचेच ठरते; आणि या आकाराच्या प्रश्नावर प्रामाणिक निर्णय म्हणजे आकडा खरोखर आठवत नसेल तर तो सोडून देणे. या भागाची फायदेशीर तयारी म्हणजे प्रत्येक योजनेचा आकडा पाठ करणे नव्हे, तर अभ्यासक्रम ज्या वर्गीकरणांची नावे घेतो त्या प्रत्येकाला एक आकडा आणि एक निकष जोडून ठेवणे — कारण निकष वेगळे असतील तरच आकडे वेगळे ओळखता येतात.

• (1)सात — आर.एल. सिंग यांच्या 1971 च्या योजनेला जोडलेला हा आकडा नाही. या विषयाभोवती 'सात' हा आकडा घोटाळत राहतो, कारण भारतीय हवामानाची अनेक पाठ्यपुस्तकीय मांडणी मोजक्या ढोबळ हवामान प्रकारांचा संच देते — उष्णकटिबंधीय आर्द्र, निमशुष्क व शुष्क, आर्द्र उपोष्ण आणि पर्वतीय हवामान, त्यांच्या उपविभागांसह — आणि अशा गोषवारा कोष्टकाची उजळणी केलेला उमेदवार लेखकाचे नाव न जोडताच 'सात' हा आकडा घेऊन फिरत असतो. या प्रकारच्या प्रश्नातला नेमका धोका हाच आहे: आकडा एका नामनिर्देशित योजनेचा असतो, आणि लेखकाशिवाय लक्षात राहिलेला आकडा आकडा नसण्यापेक्षाही वाईट ठरतो — कारण तो ज्ञानासारखा वाटतो.
• (2)आठ — इथला सर्वांत बळकट सापळा, कारण 'आठ' हा या भागातला खरा आणि खूप शिकवला जाणारा आकडा आहे — कोपेन यांची जागतिक योजना भारताला लावली की प्रमाणित पाठ्यपुस्तकीय मांडणीत आठ हवामान प्रकार निघतात, मान्सून प्रकारांपासून निमशुष्क व शुष्क प्रकारांमार्गे पर्वतीय भागांतील थंड आर्द्र व ध्रुवीय प्रकारांपर्यंत. कोपेनची काळजीपूर्वक उजळणी करून आर.एल. सिंग वरवर पाहिलेला उमेदवार नेमका इथेच हात घालतो. या दोघांना वेगळे ठेवणे हाच मुद्दा आहे: कोपेन तापमान, पर्जन्य व वनस्पती यांच्या आधारे जगभरासाठी वर्गीकरण करतात, तर आर.एल. सिंग यांची विभागणी सर्वांत उष्ण व सर्वांत थंड महिन्याचे तापमान आणि वार्षिक पर्जन्य यांवर उभी असून ती केवळ भारतासाठी बांधलेली आहे.
• (3)नऊ — भरतीचा आकडा, आणि तो चिडून बाजूला सारण्यापेक्षा त्यामागची रचना समजून घेण्यासारखी आहे. एखादा आकडा तंतोतंत पाठ आहे का हे तपासायचे असेल, तेव्हा प्रश्न काढणाऱ्याचा सर्वांत खात्रीशीर मार्ग म्हणजे त्या आकड्याच्या दोन्ही बाजूंचे लागोपाठचे पूर्णांक पर्याय म्हणून देणे — कारण त्यामुळे स्मरणाखेरीज उत्तराकडे जाणारा प्रत्येक मार्ग बंद होतो. अंदाज कामाला येत नाही, भारताच्या भूगोलाविषयीचा तर्क कामाला येत नाही, आणि 'साधारण दहाच्या आसपास' एवढेच आठवणाऱ्या उमेदवारापुढे दोन जिवंत पर्याय आणि नाणेफेक उरते. या आकाराची लवकर ओळख पटणे हाच या प्रश्नाचा व्यावहारिक फायदा: लागोपाठच्या अंकांचे पर्याय म्हणजे 'स्मरणावरून उत्तर द्या, नाहीतर देऊच नका' असा इशारा.

हवामानाचे वर्गीकरण म्हणजे हवामानाच्या अखंड पट्ट्याला आटोपशीर संख्येच्या प्रदेशांत बसवण्याचा प्रयत्न; आणि हे करण्याचा एकच नैसर्गिक मार्ग नसल्याने अनेक स्पर्धक योजना एकत्र नांदतात व त्यांना त्यांच्या निकषांवरून वेगळे ओळखण्याची अपेक्षा अभ्यासक्रम ठेवतो. कोपेन यांची योजना सर्वांत परिचित व सर्वाधिक शिकवली जाणारी: तापमान व पर्जन्य यांवरून हवामानाचे गट पाडणारी आणि वनस्पतीला त्या दोहोंचे दृश्य रूप मानणारी जागतिक योजना, जी प्रकार, पर्जन्यव्यवस्था व तापमानस्वभाव यांसाठी अक्षरसंकेत वापरते; प्रमाणित पाठ्यपुस्तकीय मांडणी ती भारताला लावून आठ प्रकार देते. 1930 च्या दशकातील थॉर्नथ्वेट यांची पद्धत वनस्पतीच्या दृष्टिकोनातून सुरू होते आणि पर्जन्याच्या नुसत्या आकड्यांऐवजी पर्जन्य व बाष्पीभवन यांच्या परिणामकारकतेवर काम करते. एकोणिसाव्या शतकात ब्लॅनफर्ड यांनी भारताच्या हवामान प्रदेशांचे पहिले वर्गीकरण केले. स्टँप व केंड्रू यांनीही भारतासाठी विभागण्या सुचवल्या, आणि या प्रश्नात नाव घेतलेली आर.एल. सिंग यांची 1971 ची योजना सर्वांत उष्ण व सर्वांत थंड महिन्याचे तापमान आणि सरासरी वार्षिक पर्जन्य यांवर उभी असून देशाचे दहा भाग करते. यांतील फरक निव्वळ शैक्षणिक नाहीत: जगासाठी बांधलेली योजना भारताच्या मान्सून व्यवस्थेला अन्यत्र ठरवलेल्या कप्प्यांत बसवते, तर भारतासाठी बांधलेली योजना मान्सूनलाच आपली मध्यवर्ती वस्तुस्थिती मानू शकते.

अशा प्रश्नातून दोन धडे निघतात. पहिला पर्यायांच्या आकाराविषयीचा. सात, आठ, नऊ, दहा असे लागोपाठचे पूर्णांक दिले जातात तेव्हा प्रश्न मुद्दाम अंदाज निकामी करण्यासाठीच बांधलेला असतो, आणि भारताच्या भूगोलाविषयी कितीही तर्क लढवला तरी क्षेत्र अरुंद होत नाही. म्हणजे तो 'स्मरणावरून उत्तर द्या किंवा सोडून द्या' असा इशारा असतो; आणि चुकीला एक चतुर्थांश गुण वजा करणाऱ्या पेपरात सोडून देणे हा खराखुरा निर्णय असतो, पराभवाची कबुली नव्हे. दुसरा धडा हा भाग साठवण्याच्या पद्धतीविषयीचा. स्पर्धक वर्गीकरणांचे आकडे वेगळे ठेवता येतात ते प्रत्येक आकडा त्याच्या लेखकासह व त्याच्या निकषासह साठवला असेल तरच; मोकळा तरंगणारा 'आठ' किंवा 'दहा' प्रश्नात ज्या योजनेचे नाव येईल तिला आपोआप चिकटतो — आणि इथला सापळ्यांचा संच नेमकी हीच चूक गळाला लावण्यासाठी टाकलेला आहे. प्रश्नात आर.एल. सिंग यांचा उल्लेख 'हवामान अभ्यासक' असा आहे, तर 1971 चा ग्रंथ नॅशनल जिओग्राफिकल सोसायटी ऑफ इंडियाने प्रकाशित केलेला प्रादेशिक भूगोलाचा ग्रंथ आहे आणि सिंग यांची ओळख सहसा भूगोलतज्ज्ञ अशी करून दिली जाते; प्रश्नातील शब्द पुरेसा व्यापक असल्याने त्यावरून दुसराच कोणी लेखक अभिप्रेत आहे असे समजण्याचे कारण नाही.

• आर.एल. सिंग यांच्या 1971 च्या वर्गीकरणाने भारताची दहा हवामान विभागांत विभागणी केली असून सर्वांत उष्ण महिन्याचे तापमान, सर्वांत थंड महिन्याचे तापमान आणि सरासरी वार्षिक पर्जन्य हे त्याचे निकष आहेत.
• हे वर्गीकरण 'इंडिया : अ रीजनल जिओग्राफी' या ग्रंथात आले, जो 1971 मध्ये वाराणसीच्या नॅशनल जिओग्राफिकल सोसायटी ऑफ इंडियाने प्रकाशित केला; आर.एल. सिंग यांचा उल्लेख सहसा भूगोलतज्ज्ञ असा केला जातो.
• कोपेन यांची योजना सर्वाधिक शिकवली जाणारी — तापमान व पर्जन्य यांवर आधारित आणि वनस्पतीला त्यांचे दृश्य रूप मानणारी जागतिक वर्गवारी, जी प्रमाणित पाठ्यपुस्तकीय मांडणीत भारताला लावून आठ प्रकार देते; म्हणूनच या प्रश्नात 'आठ' हा सर्वांत बळकट सापळा आहे.
• 1930 च्या दशकातील थॉर्नथ्वेट यांचे वर्गीकरण वनस्पतीच्या दृष्टिकोनातून चालते आणि पर्जन्याच्या नुसत्या आकड्यांऐवजी बाष्पीभवनाच्या तुलनेत पर्जन्याची परिणामकारकता वापरते; कोपेनला असलेला मुख्य पर्यायी दृष्टिकोन तोच आहे.
• एकोणिसाव्या शतकात ब्लॅनफर्ड यांनी भारताच्या हवामान प्रदेशांचे पहिले वर्गीकरण केले, आणि भारतीय हवामान विभागणीशी अभ्यासक्रम जोडत असलेली इतर नावे म्हणजे स्टँप व केंड्रू — प्रत्येकाचा निकष वेगळा आणि म्हणून प्रत्येकाचा आकडाही वेगळा.

• लेखकाचे नाव न जोडता आकडा लक्षात ठेवणे: कोपेन, आर.एल. सिंग व इतर योजनांचे आकडे वेगळे ओळखता येतात ते प्रत्येक आकडा त्याच्या निकषासह साठवला असेल तरच
• लागोपाठच्या अंकांचे पर्याय म्हणजे अंदाज मारण्याचे आमंत्रण समजणे; हा आकार निवडलेलाच अंदाज निकामी करून तंतोतंत स्मरण भाग पाडण्यासाठी असतो
• प्रश्नविधानात तर्क लावण्यासारखे काहीच नसताना, चुकीला एक चतुर्थांश गुण वजा करणाऱ्या पेपरात निव्वळ स्मरणाचा प्रश्न सोडवण्याचा प्रयत्न करणे
• आर.एल. सिंग यांना प्रश्नात 'हवामान अभ्यासक' म्हटले आहे म्हणून दुसराच कोणी लेखक अभिप्रेत असावा असे वाटणे — 1971 हे वर्ष आणि वर्गीकरण या दोन्हींतून योजना निःसंदिग्धपणे ओळखू येते

एमपीएससीच्या भूगोल विभागात याच प्रकारच्या संदर्भ-स्मरण प्रश्नांचा सतत पुरवठा असतो — नामनिर्देशित अभ्यासक, वर्ष, आणि लक्षात ठेवायचा आकडा — आणि आयोग ते वापरते कारण त्यांचे मूल्यमापन निःसंदिग्ध असते आणि त्यांच्याभोवती तर्काने वाट काढता येत नाही. मृदा वर्गीकरण, प्राकृतिक विभाग, वनप्रकार आणि कृषी-हवामान विभाग या भागांतही हीच वागणूक अपेक्षित ठेवावी, कारण तिथेही अनेक स्पर्धक योजना आहेत आणि प्रत्येकीचा स्वतःचा आकडा आहे. यूपीएससी लेखकाला जोडलेला कोरडा आकडा फारच क्वचित विचारते; ती त्याऐवजी वर्गीकरणामागचा निकष किंवा एखाद्या प्रदेशाची वैशिष्ट्ये विचारते. म्हणजे एकाच वाचनातून दोन्ही परीक्षा साधायच्या असतील तर आकड्याबरोबर निकषही शिकावाच लागतो. या भागासाठी कार्यक्षम उजळणी साधन म्हणजे योजना, लेखक, वर्ष व विभागांची संख्या असे चार स्तंभ आणि निकष सांगणारा पाचवा स्तंभ असलेले एकच कोष्टक — तोच पाचवा स्तंभ यूपीएससी तपासते आणि तोच आकडे मुळात लक्षात राहण्यालायक बनवतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  आर.एल. सिंग यांनी केलेले भारताच्या हवामान प्रदेशांचे वर्गीकरण प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणत्या निकषांवर आधारित आहे ?

  • (a)वनस्पती आच्छादन आणि मृदेचा प्रकार
  • (b)सर्वांत उष्ण व सर्वांत थंड महिन्याचे तापमान आणि सरासरी वार्षिक पर्जन्य
  • (c)बाष्पीभवनाच्या तुलनेत मोजलेली पर्जन्याची परिणामकारकता
  • (d)समुद्रसपाटीपासूनची उंची आणि समुद्रापासूनचे अंतर

  उत्तर(b) सर्वांत उष्ण व सर्वांत थंड महिन्याचे तापमान आणि सरासरी वार्षिक पर्जन्य — भारताची दहा हवामान प्रदेशांत विभागणी करणारी 1971 ची योजना याच निकषांवर उभी आहे. बाष्पीभवनाच्या तुलनेतील पर्जन्याची परिणामकारकता हा थॉर्नथ्वेट यांचा दृष्टिकोन आहे, तर कोपेन यांच्या योजनेत वनस्पती स्वतंत्र निकष म्हणून नव्हे तर तापमान व पर्जन्याचे दृश्य रूप म्हणून येते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कोपेन यांचे वर्गीकरण भारताला रूढ पद्धतीने लावले असता 'Amw' हा संकेत खालीलपैकी कोणत्या हवामान प्रकाराचा निर्देश करतो ?

  • (a)उष्ण वाळवंटी हवामान
  • (b)निमशुष्क गवताळ हवामान
  • (c)अल्प कोरडा ऋतू असलेला मान्सून प्रकार
  • (d)उंच पर्वतांचा ध्रुवीय प्रकार

  उत्तर(c) अल्प कोरडा ऋतू असलेला मान्सून प्रकार — प्रमाणित मांडणीत पश्चिम किनारपट्टी व ईशान्येकडील काही भाग या प्रकारात येतात. BWhw म्हणजे पश्चिम राजस्थानचे उष्ण वाळवंटी हवामान, BShw म्हणजे त्याच्या भोवतीचे निमशुष्क गवताळ हवामान, आणि E म्हणजे सर्वोच्च हिमालयी पट्ट्यांतील ध्रुवीय प्रकार; म्हणजे ही अक्षरे प्रदेश नव्हे तर तापमान व पर्जन्यव्यवस्था दर्शवतात.