MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 15 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv), म्हणजे दोन्ही स्तंभ वरून खाली जसेच्या तसे जुळणारी रचना. पश्चिम भारतावरील गुप्तांची पकड ढिली झाल्यानंतर पाचव्या शतकापासून मैत्रक घराणे सौराष्ट्रातील वल्लभी येथून राज्य करू लागले; आणि वल्लभी लक्षात राहते ते तेथील राजांपेक्षा तेथील विद्यापीठांमुळे — चिनी प्रवाशांनी नोंदवलेले बौद्ध व जैन विद्येचे मोठे केंद्र, ज्याची कीर्ती नालंदाशी तुलना करण्याइतकी होती. चहुमान म्हणजे पुढच्या परंपरेतले चौहान; पूर्व राजस्थानातील सांभर सरोवराच्या परिसरातील शाकंभरी हे त्यांचे आधीचे ठाणे, आणि पुढे त्यांची सत्ता अजमेरला आणि तिसऱ्या पृथ्वीराजाच्या काळात दिल्लीपर्यंत सरकली. या यादीतले गुर्जर म्हणजे दक्षिण गुजरातेत नर्मदेच्या मुखाशी असलेल्या भडोच (भ्रोच) परिसरात स्थिरावलेली शाखा, आणि तिला कनौजहून राज्य करणाऱ्या गुर्जर-प्रतिहारांपासून काटेकोरपणे वेगळे ठेवावे लागते — नावातल्या साम्यामुळे होणारा हाच गोंधळ या जोडीला परीक्षेत विचारण्याजोगे बनवतो. परमार घराण्याने माळव्यावर धार येथून राज्य केले, म्हणजे आजच्या पश्चिम मध्य प्रदेशातील धार, आणि त्यांचा सर्वांत गाजलेला राजा भोज विजयांइतकाच विद्या व बांधकामांसाठी स्मरणात आहे. या रचनेत नेहमीप्रमाणे एक खात्रीची जोडी सगळे ठरवते. यादीतील सर्वांत भक्कम सहचर्य म्हणजे मैत्रक व वल्लभी, आणि चारांपैकी फक्त एकाच पर्यायात ते आहे — उरलेले तीन मैत्रकांना अनुक्रमे धार, भडोच व शाकंभरीला पाठवतात. ती जोडी पक्की केली की उरलेल्या तीन जोड्या तपासण्याचीही गरज उरत नाही. दुसरी खुंटी हवी असेल तर परमार व धार तितकीच चांगली आहे, कारण तीही फक्त पर्याय (1) मध्येच येते; आणि चहुमान राजस्थानातले एवढेच माहीत असेल तरी पुरते, कारण स्तंभातले राजस्थानातले एकमेव ठिकाण शाकंभरी आहे.

• (2)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i) — बरोबर रचनेच्या नेमकी उलटी रचना — पहिले नाव शेवटच्या ठिकाणाला, आणि तसेच स्तंभ उलटा चढत जातो. ती मैत्रकांना माळव्यातील धार, चहुमानांना गुजरातेतील भडोच, गुर्जरांना राजस्थानातील शाकंभरी आणि परमारांना सौराष्ट्रातील वल्लभी देते — म्हणजे प्रत्येक घराणे दुसऱ्या घराण्याच्या प्रदेशात, आणि तीन प्रकरणांत तर भारताच्या पूर्णपणे वेगळ्या भागात. हा पर्याय इतिहासावर पडण्याआधी भूगोलावरच पडतो: या यादीतले राजस्थानचे घराणे चहुमान आहे, आणि त्यांना नर्मदेच्या मुखाशी नेले तर प्रत्येक प्रदेशाला एक घराणे देणाऱ्या या प्रश्नात पूर्व राजस्थान राज्यकर्त्याविनाच राहते.
• (3)(a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (ii), (d) - (i) — चारही जोड्या चुकीच्या, आणि गुजरातेतले घराणे गुजरातेतल्याच बंदरात बसवण्याच्या संभाव्यतेवर हा पर्याय खेळतो. तो मैत्रकांना भडोच देतो — वल्लभी व भडोच दोन्ही गुजरातेत असल्याने ते वाजवी वाटते — आणि मग चहुमानांना धार, गुर्जरांना शाकंभरी व परमारांना वल्लभी ढकलतो. याचा पर्दाफाश करणारी तपासणी म्हणजे परमारांची जोडी: माळवा आणि त्याची राजधानी धार हे भोजाच्या कीर्तीशी जोडलेले, आद्य मध्ययुगातील सर्वांत पक्क्या घराणे-स्थळ सहचर्यांपैकी एक आहे, आणि परमारांना माळव्याबाहेर हलवणारा कोणताही पर्याय टिकू शकत नाही.
• (4)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (iii) — दुहेरी अदलाबदल: मैत्रक व चहुमान आपापल्या जागा बदलतात, आणि गुर्जर व परमारही. परिणामी मैत्रक पूर्व राजस्थानात, चहुमान सौराष्ट्रात, गुर्जर माळव्यात आणि परमार नर्मदेच्या मुखाशी जाऊन बसतात. बहुतेक उमेदवारांसाठी सर्वांत जलद बळी चहुमानांची जोडी ठरते, कारण पृथ्वीराज व त्याच्याभोवतीच्या परंपरेमुळे या चारांपैकी सर्वाधिक परिचित घराणे चौहानच आहे आणि राजस्थान हा त्यांचा गाभा असल्याबद्दल फारसा वाद नाही. कोणताही पर्याय वाचण्याआधी चारही ठिकाणे प्रदेशवार लावली — सौराष्ट्र, पूर्व राजस्थान, दक्षिण गुजरात, माळवा — की इथली प्रत्येक चुकीची क्रमरचना एका नजरेत दिसते.

सातव्या शतकाच्या मध्यावर हर्षाचे राज्य कोसळल्यापासून दिल्ली सल्तनतीच्या स्थापनेपर्यंतची शतके प्रादेशिक राजघराण्यांभोवती मांडली जातात, आणि अभ्यासक्रमाची अपेक्षा प्रत्येक घराण्याला एक राजधानी किंवा एक गाभाप्रदेश जोडून ठेवण्याची असते. पश्चिम व वायव्येकडे: सौराष्ट्रातील वल्लभी येथील मैत्रक; शाकंभरी व नंतर अजमेर येथील चहुमान; अणहिलवाड येथील गुजरातचे चौलुक्य म्हणजेच सोलंकी; धार येथील माळव्याचे परमार; नर्मदेवरील भडोच परिसरातील गुर्जर; आणि कनौजचे गाहडवाल. मध्य भारतात बुंदेलखंडाचे चंदेल — ज्यांची खजुराहोतील मंदिरे या काळाची सर्वांत परिचित शिल्लक आहेत — आणि त्रिपुरीचे कलचुरी. नवव्या-दहाव्या शतकांत या सगळ्यावर पसरलेली मोठी घटना म्हणजे कनौजच्या ताब्यासाठी उत्तरेकडील गुर्जर-प्रतिहार, बंगाल-बिहारचे पाल आणि दख्खनचे राष्ट्रकूट यांच्यातील त्रिपक्षीय संघर्ष; या संघर्षाने दोन शतके राजकीय नकाशा घडवला आणि यांतील बहुतेक घराणी त्याच चौकटीत बसतात. महाराष्ट्रातील उमेदवारासाठी या नकाशाचा दख्खनी अर्धा भागही तितकाच विचारण्याजोगा आहे: मान्यखेटचे राष्ट्रकूट, बदामी व कल्याणीचे चालुक्य, आणि देवगिरीचे यादव.

हा प्रश्न इतिहासाचा पेहराव घातलेली भूगोलाची परीक्षा आहे, आणि तसे वाचले की तो झपाट्याने सुटतो. पर्यायांची तुलना करण्याआधी उजव्या स्तंभातली चारही नावे नकाशावर ठेवा: सौराष्ट्रातील वल्लभी, पूर्व राजस्थानातील सांभर सरोवराभोवतीचे शाकंभरी, दक्षिण गुजरातेत नर्मदेच्या मुखाशी असलेले भडोच, आणि माळव्यातील धार. मग तीच प्रदेशवार मांडणी चारही घराण्यांना लावा — राजधानी आठवत नसली तरी प्रदेश बहुतेकांना आठवतो. इथला प्रत्येक चुकीचा पर्याय किमान एक घराणे प्रदेशाची सीमा ओलांडून हलवतो, म्हणजे नुसत्या या वर्गवारीनेच प्रश्न सुटतो. खरा एकच सापळा 'गुर्जर' या शब्दात आहे. तो भडोचकेंद्री या शाखेच्या नावातही येतो आणि कनौजच्या कितीतरी अधिक प्रसिद्ध गुर्जर-प्रतिहारांच्या नावातही; सवयीने कनौजकडे धावणाऱ्या उमेदवाराला स्तंभात कनौज सापडतच नाही आणि मग तो बरोबर असलेल्या जोडीवरच शंका घ्यायला लागतो. एखादे नाव खरोखर द्विअर्थी असेल तेव्हा निर्णय ज्या जोड्या द्विअर्थी नाहीत त्यांवर घ्यावा — इथे मैत्रक व वल्लभी, किंवा परमार व धार; यांतील प्रत्येक जोडी फक्त एकाच पर्यायात असून स्वतंत्रपणे प्रश्न संपवते.

• पश्चिम भारतावरील गुप्त सत्ता क्षीण झाल्यानंतर पाचव्या शतकापासून मैत्रक घराणे सौराष्ट्रातील वल्लभी येथून राज्य करत होते; वल्लभी हे बौद्ध व जैन विद्येचे नामांकित केंद्र होते, चिनी प्रवाशांनी त्याची नोंद घेतली आणि कीर्तीच्या बाबतीत त्याची तुलना नालंदाशी केली जाते.
• पुढच्या परंपरेतले चौहान म्हणजेच चहुमान यांचे आधीचे ठाणे पूर्व राजस्थानातील सांभर परिसरातील शाकंभरी होते, आणि पुढे त्यांची सत्ता अजमेरला व तिसऱ्या पृथ्वीराजाच्या काळात दिल्लीपर्यंत सरकली.
• या यादीतील गुर्जरांनी दक्षिण गुजरातेत नर्मदेच्या मुखाशी असलेल्या भडोच परिसरात राज्य केले, आणि त्यांना नवव्या शतकात उत्तर भारताची प्रमुख सत्ता असलेल्या कनौजच्या गुर्जर-प्रतिहारांपासून वेगळे ओळखावे लागते.
• परमार घराण्याने माळव्यावर धार येथून — म्हणजे आजच्या पश्चिम मध्य प्रदेशातील धार येथून — राज्य केले; त्यांचा सर्वाधिक परिचित राजा भोज युद्धाइतकाच विद्या व बांधकामांसाठी स्मरणात आहे.
• या सर्व प्रादेशिक घराण्यांची चौकट म्हणजे नवव्या-दहाव्या शतकांत कनौजच्या ताब्यासाठी उत्तरेकडील गुर्जर-प्रतिहार, बंगाल-बिहारचे पाल आणि दख्खनचे राष्ट्रकूट यांच्यात झालेला त्रिपक्षीय संघर्ष.

• भडोच परिसरातील गुर्जरांची कनौजच्या गुर्जर-प्रतिहारांशी गल्लत करणे — नावातले साम्य हीच या प्रश्नातली मुद्दाम ठेवलेली अडचण आहे, आणि स्तंभात कनौज मुळात येतच नाही
• प्रदेशाने जुळवता येत असताना राजधानीने जुळवत बसणे: आधी चारही ठिकाणे नकाशावर ठेवा, कारण इथला प्रत्येक चुकीचा पर्याय एखादे घराणे प्रदेशाची सीमा ओलांडून हलवतो
• वरून खाली सरळ उतरणारी क्रमरचना फार सोपी दिसते म्हणून ती सापळाच असणार असे गृहीत धरणे; इथे तीच बरोबर आहे, आणि पर्यायाचा आकार हा त्याच्या खरेखोटेपणाचा पुरावा नसतो
• वल्लभीची कीर्ती तेथील राजांपेक्षा तेथील विद्यापीठांवर उभी आहे हे विसरणे — म्हणूनच ते नाव राजघराण्यांच्या प्रश्नांत जसे येते तसेच विद्याकेंद्रांच्या प्रश्नांतही येते

एमपीएससी आद्य मध्ययुगीन भारत घराणे-राजधानी जोड्यांच्या रूपात विचारते, आणि ती यादी स्थिर असून त्यात किमान एक जोडी मुद्दाम अधिक प्रसिद्ध सारख्या नावाशी गल्लत होईल अशी ठेवलेली असते — इथे गुर्जर-प्रतिहारांसमोर भडोचचे गुर्जर. दख्खनची घराणी, विशेषतः राष्ट्रकूट व देवगिरीचे यादव, याच रचनेत येण्याची अपेक्षा ठेवावी, कारण ती महाराष्ट्राच्याच भूतकाळाचा भाग आहेत. यूपीएससी हाच काळ संस्कृती व रचनेतून हाताळते: मंदिरशैली, भूमिदाने आणि आद्य मध्ययुगीन सरंजामशाहीचा वाद, किंवा एखाद्या विद्याकेंद्राचे महत्त्व. दोन्ही परीक्षा देणाऱ्याने एमपीएससीसाठी घराणे-राजधानी-प्रदेश असे कोष्टक आणि यूपीएससीसाठी प्रत्येक घराण्याने काय बांधले किंवा कशाला आश्रय दिला याची एक ओळ सोबत ठेवावी, कारण राष्ट्रीय प्रश्नपत्रिका त्याच खुंट्या वापरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मैत्रक घराण्याची राजधानी असलेले वल्लभी हे आद्य भारताच्या साधनांमध्ये प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणत्या कारणाने स्मरणात आहे ?

  • (a)चिनी प्रवाशांनी नोंदवलेले ते बौद्ध व जैन विद्येचे मोठे केंद्र होते
  • (b)पश्चिम भारतातील गुप्त साम्राज्याचे ते प्रमुख टांकसाळ शहर होते
  • (c)सिंधवरील अरब स्वारी याच बंदरातून सुरू झाली होती
  • (d)ऐन भरात असलेल्या गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्याची ती राजधानी होती

  उत्तर(a) चिनी प्रवाशांनी नोंदवलेले ते बौद्ध व जैन विद्येचे मोठे केंद्र होते — सौराष्ट्रातील मैत्रकांची राजधानी वल्लभी सर्वांत आधी आपल्या विद्यापीठांसाठी स्मरणात आहे, आणि आद्य भारताच्या बौद्धिक भूगोलाच्या वर्णनांत तिची तुलना अनेकदा नालंदाशी केली जाते. गुर्जर-प्रतिहारांची राजधानी कनौज होती, आणि मैत्रक उदयाला आले ते पश्चिमेकडील गुप्त सत्ता मागे हटल्यामुळे, गुप्तांचे टांकसाळ अधिकारी म्हणून नव्हे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  ज्यांचा राजा भोज युद्धाइतकाच विद्या व बांधकामांसाठी स्मरणात आहे, त्या परमार घराण्याने खालीलपैकी कोणत्या राजधानीतून राज्य केले ?

  • (a)अणहिलवाड
  • (b)त्रिपुरी
  • (c)धार
  • (d)शाकंभरी

  उत्तर(c) धार — आजच्या पश्चिम मध्य प्रदेशातील धार, म्हणजे माळव्यातील परमारांची राजधानी. अणहिलवाड ही गुजरातच्या चौलुक्य म्हणजेच सोलंकी घराण्याची, त्रिपुरी कलचुरींची आणि शाकंभरी पूर्व राजस्थानातील चहुमानांची राजधानी होती; म्हणजे चारही खऱ्याखुऱ्या आद्य मध्ययुगीन राजधान्या असून प्रश्न प्रत्येकीला योग्य घराणे जोडण्यावरच फिरतो.