नाटकांचे लेखक सांगा. (a) संगीत सौभद्र (b) थोरले माधवराव पेशवे (c) जानकी (d) आंधळ्याची शाळा (i) वि.वि. वर्तक (ii) अण्णासाहेब किर्लोस्कर (iii) वि.ज. कीर्तने (iv) ना.सी. फडके
- (1)(a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (ii), (d) - (i)
- (2)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iii), (d) - (iv)
- (3)(a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (iv), (d) - (i)
- (4)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv)
हा प्रश्न आयोगाने रद्द केला आहे. या प्रश्नपत्रिकेतून वगळल्या गेलेल्या सहा प्रश्नांपैकी हा एक — प्रश्न 14, 22, 25, 50, 51 आणि 70 — आणि रद्द झालेल्या प्रश्नाला अंतिम उत्तरतालिकेत कोणत्याही पर्यायाचे श्रेय दिले जात नाही. म्हणजे इथे बरोबर उत्तर असे काही नाही, आणि ते समजावून सांगण्याचा प्रश्नच येत नाही. आयोगाने ही जुळणी नेमकी कशी अभिप्रेत धरली होती याची पुनर्रचना करण्याचा प्रयत्नही हे कार्ड करत नाही — रद्द झालेल्या प्रश्नाचे 'खरे उत्तर' शोधून सांगणे ही मदत नसते, ती दिशाभूल असते. उमेदवाराच्या दृष्टीने या प्रश्नाचे एवढेच सांगायचे आहे: कोणताही पर्याय ग्राह्य धरला जात नाही. उत्तरपत्रिकेवर काय भरले होते याचा या प्रश्नापुरता विचार होत नाही, आणि परीक्षेच्या हॉलमध्ये त्यावर घालवलेला वेळ एवढाच काय तो खर्च होता. प्रश्न रद्द झाला असला, तरी त्यामागचा विषय — मराठी रंगभूमीचा इतिहास — पूर्णपणे खरा आणि अभ्यासण्याजोगा आहे; तो या कार्डाच्या पुढच्या भागात दिला आहे. एका प्रश्नाची रद्दबातल ही त्या प्रश्नातील दोषाविषयीची नोंद असते, त्या विषयाविषयीची नव्हे.
आधुनिक मराठी रंगभूमीची सुरुवात रूढपणे 1843 पासून मोजली जाते, जेव्हा विष्णुदास भावे यांनी सांगली संस्थानच्या अधिपतींच्या आश्रयाने 'सीता स्वयंवर' रंगभूमीवर आणले. एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात ही रंगभूमी वाढत जाऊन भारतातील सर्वांत जोमदार नाट्यपरंपरांपैकी एक बनली. या वाढीचे दोन ठळक टप्पे आहेत. पहिला म्हणजे मराठीतले ऐतिहासिक नाटक — मराठ्यांचा भूतकाळ हा गंभीर नाट्यविषय म्हणून रंगभूमीवर आला, आणि तोही नेमक्या त्याच काळात जेव्हा तो भूतकाळ महाराष्ट्राच्या स्वप्रतिमेच्या केंद्रस्थानी येत होता. दुसरा, आणि परिणामांच्या दृष्टीने कितीतरी मोठा, म्हणजे संगीत नाटक. बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर — सर्वत्र अण्णासाहेब किर्लोस्कर याच नावाने ओळखले जाणारे — यांनी 1880 मध्ये 'संगीत शाकुंतल' आणि 1882 मध्ये 'संगीत सौभद्र' रंगभूमीवर आणून हा प्रकार घडवला आणि ती नाटके करण्यासाठी किर्लोस्कर नाटक मंडळी उभी केली. महाभारतातील सुभद्रा-अर्जुन प्रसंगावर बेतलेले सौभद्र पुढे मराठी रंगभूमीवरील सर्वांत टिकाऊ कलाकृती ठरले आणि पुढच्या अर्धशतकावर ज्या रूपाचे राज्य चालले ते रूपच त्याने पक्के केले.
किर्लोस्करांनंतर संगीत नाटक अशा पिढीच्या हाती गेले, जिने त्याचा उपयोग निव्वळ रंजनापुरता ठेवला नाही. गोविंद बल्लाळ देवल यांच्या 1899 च्या 'शारदा'ने जरठ-कुमारी विवाहावर घाव घातला आणि ते नाटक जितके नाटक तितकेच सुधारणेचे पत्रक ठरले. कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर यांचे 1907 चे 'कीचकवध' महाभारतातील प्रसंग रंगवत असले, तरी त्यातील रूपक वसाहतवादी सत्तेवरील हल्ला म्हणून वाचता येण्याइतके पारदर्शक होते आणि सरकारने त्यावर बंदी घातली. राम गणेश गडकरी यांच्या 'एकच प्याला'ने हा प्रकार शोकांतिकेकडे आणि दारूने उद्ध्वस्त होणाऱ्या संसाराकडे वळवला. विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी गायक-नट बालगंधर्वांनी संगीत नाटक सर्वसामान्यांचे केले, आणि या नाटकांतील पदे मराठी लोकस्मृतीत अशा प्रकारे रुजली, जसे नुसते संहितालेखन कधीच रुजू शकले नसते. 1930 च्या दशकापासून रंगभूमीने पुन्हा वळण घेतले — यावेळी गद्य नाटक आणि मानसशास्त्रीय वास्तववादाकडे, युरोपीय रंगभूमीच्या प्रभावाखाली आणि अनेकदा तिच्या रूपांतरांतूनच — आणि त्याच वळणातून पुढे विजय तेंडुलकर व त्यानंतरची आधुनिक मराठी रंगभूमी उभी राहिली. हा संपूर्ण प्रवास स्वतंत्रपणे परीक्षेला येण्याजोगा आहे, आणि म्हणूनच त्यावरील एक प्रश्न रद्द झाला म्हणून हा विषय बाजूला ठेवण्याचे कारण नाही. उजळणीसाठी उपयोगी चौकट नाटकांची यादी नव्हे तर वळणांची मालिका आहे: पहिला प्रयोग, ऐतिहासिक नाटक, संगीत नाटक, सुधारणावादी व राष्ट्रवादी नाटक, आणि गद्य वास्तववादाकडे वळण.
- हा प्रश्न आयोगाने रद्द केला असून 2026 च्या पेपर-1 मधून वगळलेल्या सहा प्रश्नांपैकी तो एक आहे — प्रश्न 14, 22, 25, 50, 51 आणि 70 — आणि अंतिम उत्तरतालिकेत कोणत्याही पर्यायाचे श्रेय दिले जात नाही.
- आधुनिक मराठी रंगभूमीची सुरुवात रूढपणे 1843 मध्ये विष्णुदास भावे यांनी सांगली संस्थानच्या आश्रयाने केलेल्या 'सीता स्वयंवर'च्या प्रयोगापासून मोजली जाते.
- बळवंत पांडुरंग तथा अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांनी 1880 मध्ये 'संगीत शाकुंतल' व 1882 मध्ये 'संगीत सौभद्र' रंगभूमीवर आणून संगीत नाटक हा प्रकार घडवला आणि किर्लोस्कर नाटक मंडळीची स्थापना केली; महाभारतातील सुभद्रा-अर्जुन प्रसंगावरील सौभद्र मराठी रंगभूमीवरील सर्वांत टिकाऊ कलाकृती ठरले.
- संगीत नाटक पुढे सुधारणा व राष्ट्रवादी युक्तिवादाचे वाहन बनले — जरठ-कुमारी विवाहाविरुद्ध गोविंद बल्लाळ देवल यांचे 1899 चे 'शारदा', आणि राजकीय रूपकामुळे वसाहतवादी सरकारने बंदी घातलेले कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर यांचे 1907 चे 'कीचकवध'.
- 1930 च्या दशकापासून मराठी रंगभूमी गद्य नाटक व मानसशास्त्रीय वास्तववादाकडे वळली, आणि त्याच प्रवाहातून पुढे विजय तेंडुलकर व त्यानंतरची आधुनिक मराठी रंगभूमी घडली.
- 1843 — विष्णुदास भावे यांचा सांगलीत 'सीता स्वयंवर'चा प्रयोग
- 1861 — मराठी ऐतिहासिक नाटक येते; मराठ्यांचा इतिहास हा गंभीर नाट्यविषय बनतो
- 1880 — अण्णासाहेब किर्लोस्करांच्या 'संगीत शाकुंतल'मधून संगीत नाटक हा प्रकार घडतो
- 1899 — देवलांच्या 'शारदा'मुळे संगीत नाटक हे सुधारणेचे दस्तऐवज बनते
- 1907 — खाडिलकरांच्या 'कीचकवध'वर राजकीय रूपक म्हणून बंदी
- 1930 चे दशक — रंगभूमी गद्य नाटक व मानसशास्त्रीय वास्तववादाकडे वळते
हा प्रश्न आयोगाने रद्द केला — कोणत्याही पर्यायाला श्रेय दिलेले नाही. मागची परंपरा मात्र परीक्षेसाठी उपयोगी आहे.
- जो प्रश्न अवघड गेला तो अन्यायकारकच असणार, किंवा जो आत्मविश्वासाने सोडवला तो टिकणारच, असे गृहीत धरणे — या प्रश्नपत्रिकेतील सहा प्रश्न रद्द झाले आणि त्यांत कोणत्याही पर्यायाचे श्रेय दिले गेले नाही
- दोन जोड्या आठवतात म्हणून उरलेल्या दोन खऱ्या अर्थाने माहीत नसतानाही हॉलमध्ये संपूर्ण जुळणी पुन्हा उभी करण्यात वेळ घालवणे; या लांबलचक बांधकामाची किंमत ज्या प्रश्नांपर्यंत तुम्ही पोहोचतच नाही ते चुकवतात
- मराठी साहित्य हा राज्यापुरता विषय आहे म्हणून तो कमी उत्पन्नाचा मानणे — एमपीएससी त्यातून सातत्याने प्रश्न काढते, आणि एका प्रश्नाची रद्दबातल हा विषय मागे पडल्याचा पुरावा नाही
- मराठी नाट्यपरंपरा नाटकांच्या सपाट यादीच्या रूपात शिकणे, वळणांच्या मालिकेच्या रूपात नव्हे — पहिला प्रयोग, ऐतिहासिक नाटक, संगीत नाटक, सुधारणावादी व राष्ट्रवादी नाटक, आणि गद्य वास्तववादाकडे वळण
एमपीएससी मराठी साहित्य व रंगभूमी स्वतंत्र विषय म्हणून विचारते, आणि बहुधा कर्ता-कृती जोड्यांच्या रूपात; ज्या लेखकांच्या संचातून हे प्रश्न येतात त्यांची भेट केवळ राष्ट्रीय पातळीच्या साहित्यावरून तयारी करणाऱ्या उमेदवाराला कधीच होत नाही. राज्य आयोगाच्या प्रश्नपत्रिकेचे हे मुद्दाम ठेवलेले वैशिष्ट्य आहे, विक्षिप्तपणा नव्हे, आणि नेहमीच्या तयारीबरोबर मराठी साहित्याचा एक संक्षिप्त इतिहास वाचणाऱ्याला ते बक्षीस देते. या विशिष्ट प्रश्नाच्या रद्दबातलीने हे मूल्यमापन बदलत नाही: आयोगाने या प्रश्नपत्रिकेतून वेगवेगळ्या विषयांतले मिळून सहा प्रश्न वगळले, आणि रद्दबातल ही एका सदोष प्रश्नाविषयीची नोंद असते, विषयाविषयीची नव्हे. यूपीएससी प्रादेशिक साहित्य या तपशिलात विचारतच नाही, त्यामुळे एमपीएससीची तयारी खऱ्या अर्थाने वेगळी करावी लागते अशा मोजक्या भागांपैकी हा एक — तो उसना घेता येत नाही, स्वतंत्रपणे उभारावा लागतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
आधुनिक मराठी रंगभूमीची सुरुवात रूढपणे 1843 मधील 'सीता स्वयंवर'च्या प्रयोगापासून मोजली जाते. हा प्रयोग खालीलपैकी कोणी केला ?
- (a)विष्णुदास भावे
- (b)अण्णासाहेब किर्लोस्कर
- (c)गोविंद बल्लाळ देवल
- (d)कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर
उत्तर(a) विष्णुदास भावे — त्यांनी 1843 मध्ये सांगली संस्थानच्या अधिपतींच्या आश्रयाने 'सीता स्वयंवर' रंगभूमीवर आणले, आणि हाच प्रयोग आधुनिक मराठी रंगभूमीचा प्रारंभबिंदू मानला जातो. किर्लोस्करांनी संगीत नाटक घडवले ते जवळजवळ चाळीस वर्षांनंतर, तर देवल व खाडिलकर हे संगीत नाटकाला समाजसुधारणा व राजकीय युक्तिवादाकडे वळवणाऱ्या पुढच्या पिढीतले आहेत.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
महाभारतातील एका प्रसंगावर बेतलेल्या आणि ब्रिटिश सत्तेवरील हल्ला म्हणून त्यातील रूपक वाचले गेल्याने वसाहतवादी सरकारने बंदी घातलेल्या 1907 च्या मराठी नाटकाचे नाव काय ?
- (a)संगीत शाकुंतल
- (b)शारदा
- (c)कीचकवध
- (d)एकच प्याला
उत्तर(c) कीचकवध — कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर यांचे 1907 चे हे नाटक; पौराणिक कथानक असूनही त्यातील रूपक राजकीय भाष्य म्हणून वाचता येण्याइतके स्पष्ट होते आणि सरकारने त्यावर बंदी घातली. 'शारदा' हे जरठ-कुमारी विवाहाविरुद्धचे देवल यांचे 1899 चे नाटक, 'संगीत शाकुंतल' हे किर्लोस्करांचे 1880 चे पहिले संगीत नाटक, आणि 'एकच प्याला' ही गडकरी यांची दारूवरील शोकांतिका आहे.