MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 13 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — (a)-(iv), (b)-(i), (c)-(ii), (d)-(iii). विचार करावा न लागणारी जोडी आधी घ्या. मोरोक्कोचा प्रवासी इब्न बतूता 1330 च्या दशकात भारतात आला, मुहम्मद बिन तुघलकाने त्याला दिल्लीचा काझी नेमले आणि पुढे सुलतानाचा वकील म्हणून चीनकडे पाठवले; त्याने लिहिलेला प्रवासग्रंथ म्हणजे रिहला — इथे 'किताब-उर-रहलह', म्हणजे शब्दशः प्रवासाचे पुस्तक. चारांपैकी फक्त एकाच पर्यायात ही जोडी आहे, त्यामुळे एका आठवणीवरच प्रश्न निकाली निघतो: पर्याय (1). उरलेल्या तीन जोड्या याला दुजोरा देतात. जियाउद्दीन बरनी मुहम्मद बिन तुघलक व फिरोजशाह तुघलक या दोघांच्या दरबारी होता, आणि अभ्यासक्रमाला महत्त्वाच्या असलेल्या त्याच्या दोन कृती आहेत — तारीख-ए-फिरोजशाही हा वर्णनात्मक इतिहास, आणि फतवा-ए-जहाँदरी, जो बखर नव्हे तर राज्यकारभाराच्या तत्त्वांवरील प्रबंध आहे; सुलतानाने कसे राज्य करावे याविषयीचा राजनीतिपर उपदेशग्रंथ. ख्वाजा अबू मलीक इसामीने 1350 मध्ये फतूह-उस-सलातीन लिहिले — भारतातील मुस्लिम राज्यकर्त्यांचा पद्यबद्ध इतिहास, जो दख्खनमध्ये रचला गेला आणि बहमनी राज्याचा संस्थापक बहमनशाह याला अर्पण केला गेला. उत्तर भारताची वाटणारी ही यादी त्यामुळे दख्खनशी थेट जोडली जाते, आणि महाराष्ट्राच्या प्रश्नपत्रिकेत ती जोड लक्षात ठेवण्यासारखी आहे. अहमद यादगारचे तारीख-ए-सलातीन-ए-अफगाणा हा अफगाण सुलतानांचा, म्हणजे लोदी व सूर राज्यकर्त्यांचा इतिहास आहे; म्हणजे तो सल्तनतीच्या मधल्या नव्हे तर अखेरच्या टप्प्याशी जोडलेला आहे. या प्रश्नात लक्षात घेण्यासारखी आणखी एक गोष्ट म्हणजे संपूर्ण उत्तर एका जोडीतून मिळते. म्हणून चारही पर्याय क्रमाने वाचत बसण्यापेक्षा, ज्या जोडीबद्दल सर्वाधिक खात्री आहे तिच्यासाठी चारही पर्यायांवरून नजर फिरवणे कितीतरी वेगवान ठरते.

• (2)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) — वरून खाली नीट उतरणारी नेटकी क्रमरचना, आणि प्रत्येक जोडीत चुकीची. ती बरनीला फतूह-उस-सलातीन, इसामीला रिहला, इब्न बतूताला अफगाण सुलतानांचा इतिहास आणि अहमद यादगारला फतवा-ए-जहाँदरी देते. तिसरी जोडी विसंगत असून तीच सर्वांत जलद बळी ठरते: इब्न बतूता हा चौदाव्या शतकातील मोरोक्कोचा प्रवासी, आणि अफगाण घराणी सत्तेवर येण्याच्या कितीतरी आधी तो भारत सोडून गेला होता; त्यामुळे लोदी व सूर सुलतानांचा इतिहास त्याचा असूच शकत नाही. (i), (ii), (iii), (iv) असा क्रम असलेले पर्याय जोड्यांच्या प्रश्नांचे कायमचे वैशिष्ट्य आहेत आणि पात्रतेपेक्षा जास्त वेळा निवडले जातात, कारण डोळ्याला क्रम म्हणजे शुद्धता वाटते.
• (3)(a) - (ii), (b) - (iii), (c) - (iv), (d) - (i) — हाही सर्वत्रच चुकीचा. बरनीला रिहला, इसामीला अफगाण सुलतानांचा इतिहास, इब्न बतूताला फतवा-ए-जहाँदरी आणि अहमद यादगारला फतूह-उस-सलातीन दिले आहे. पहिली जोडीच त्याची विल्हेवाट लावते, कारण रिहला हे परक्या पाहुण्याने लिहिलेले प्रवासवर्णन आहे आणि बरनी हा दिल्लीतील दरबारी अधिकारी असून ज्या सुलतानांची चाकरी केली त्यांच्याविषयी लिहीत होता. या भागातील कोणताही पर्याय तपासण्याची उपयुक्त कसोटी म्हणजे ग्रंथाचा प्रकार: प्रवासवर्णन, दरबारी बखर, राजनीतिपर उपदेशग्रंथ आणि घराण्याचा इतिहास ही चार वेगवेगळ्या प्रकारची पुस्तके आहेत, आणि एखादा प्रकार चुकीच्या जातीच्या लेखकाच्या हातात देणारा पर्याय शीर्षक आठवण्याची गरजच न पडता चुकीचा ठरतो.
• (4)(a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (i), (d) - (ii) — इथेही प्रत्येक जोडी सरकवलेली आहे: बरनीकडे अफगाण सुलतानांचा इतिहास, इसामीकडे फतवा-ए-जहाँदरी, इब्न बतूताकडे फतूह-उस-सलातीन आणि अहमद यादगारकडे रिहला. यांतील दोन जोड्या तर कालक्रमानेच अशक्य आहेत. बरनीने लिहिले ते चौदाव्या शतकाच्या मध्यावर, म्हणजे लोदींच्या कितीतरी आधी; आणि अहमद यादगार अफगाण सुलतानांविषयी लिहिणारा असल्याने तो चौदाव्या शतकातला मोरोक्कोचा प्रवासी असूच शकत नाही. जोड्यांचा स्तंभ शीर्षकांनी जुळवण्याआधी काळाच्या पट्टीवर बसवण्याची शिस्त असेल, तर विशेष माहितीशिवायच हा पर्याय कोसळतो — चारांपैकी तीन नावे चौदाव्या शतकातली आहेत आणि एक नाही.

दिल्ली सल्तनतीचा इतिहास जवळजवळ पूर्णपणे फारसी लेखनातून कळतो, आणि अभ्यासक्रमाची अपेक्षा शीर्षकांची यादी करण्यापेक्षा लेखनाचे प्रकार ओळखण्याची असते. सर्वांत मोठा गट दरबारी बखरींचा: सुरुवातीच्या सुलतानांसाठी मिनहाज-उस-सिराजचे तबकात-ए-नासिरी, अमीर खुसरोचे पद्यबद्ध इतिहास, जियाउद्दीन बरनीचे तारीख-ए-फिरोजशाही, त्याच नावाने शम्स-ए-सिराज अफीफने चालवलेला पुढचा भाग, आणि याह्या सरहिंदीचे तारीख-ए-मुबारकशाही. दुसरा प्रकार राजनीतिपर उपदेशग्रंथाचा, आणि त्याचे अभिजात उदाहरण म्हणजे बरनीचे फतवा-ए-जहाँदरी — सुलतानाने कसे राज्य करावे याची मांडणी, काय घडले याची नोंद नव्हे. तिसरा प्रकार प्रवासवर्णनाचा, ज्यावर इब्न बतूताच्या रिहलाचे वर्चस्व आहे; तिचे मोल नेमके यातच की दरबारी इतिहासकार गृहीत धरून सोडून देतो ते बाहेरच्या माणसाला दिसते — किंमती, रस्ते, टपाल व्यवस्था, दरबारी रीतिरिवाज आणि सुलतानाचा स्वभाव. चौथा प्रकार नंतरच्या काळात लिहिलेल्या घराण्याच्या इतिहासाचा, जसा अहमद यादगारचा अफगाण सुलतानांवरील ग्रंथ. इसामीचे फतूह-उस-सलातीन पाचव्या प्रकारात बसते — दिल्लीबाहेर रचलेला पद्यबद्ध इतिहास — आणि बहमनशाहाला केलेले त्याचे अर्पण उत्तर भारताची कहाणी दख्खनमधील बहमनी राज्याच्या स्थापनेशी जोडून टाकते.

हा प्रश्न दोन पद्धतींनी सुटतो, आणि त्यांतील दुसरीचे मोल पहिलीपेक्षा जास्त आहे. तात्कालिक पद्धत म्हणजे जी जोडी चुकूच शकत नाही ती शोधणे — इब्न बतूता व रिहला — आणि तिच्यासाठी चारही पर्यायांवरून नजर फिरवणे; ती फक्त एकाच पर्यायात असल्याने पुढे काहीच करावे लागत नाही. वर्षभर उपयोगी पडणारी पद्धत म्हणजे जुळवण्याआधी स्तंभाची प्रकारवार वर्गवारी करणे. प्रवासवर्णन, दरबारी बखर, राजनीतिपर उपदेशग्रंथ आणि नंतरचा घराणे-इतिहास ही चार वेगवेगळी पुस्तके, चार वेगवेगळ्या प्रकारच्या माणसांनी चार वेगवेगळ्या हेतूंनी लिहिलेली; एकदा स्तंभ अशा प्रकारे लावला की बहुतेक चुकीचे पर्याय स्वतःच स्वतःची ओळख देतात. तिसरी सवय कालक्रमाची: इथल्या चार लेखकांपैकी तीन चौदाव्या शतकातले आहेत आणि एक पंधराव्या-सोळाव्या शतकातील अफगाण सुलतानांविषयी लिहितो; म्हणजे चौदाव्या शतकातील व्यक्तीला अफगाण इतिहास देणारा कोणताही पर्याय आधीच अशक्य ठरतो. या तिन्ही सवयी एकत्र वापरल्या तर सल्तनतीच्या साधनांवरील जोड्यांचा प्रश्न क्वचितच एका मिनिटापेक्षा जास्त वेळ घेतो.

• जियाउद्दीन बरनी मुहम्मद बिन तुघलक व फिरोजशाह तुघलक यांच्या दरबारी होता आणि त्याने तारीख-ए-फिरोजशाही हा वर्णनात्मक इतिहास तसेच फतवा-ए-जहाँदरी हा घडामोडींची नोंद नव्हे तर राज्यकारभाराच्या तत्त्वांवरील प्रबंध — असे दोन्ही ग्रंथ लिहिले.
• मोरोक्कोचा प्रवासी इब्न बतूता 1330 च्या दशकात भारतात आला, मुहम्मद बिन तुघलकाने त्याला दिल्लीचा काझी नेमले आणि पुढे सुलतानाचा वकील म्हणून चीनकडे पाठवले; त्याचे वर्णन म्हणजे रिहला, अर्थात प्रवासाचे पुस्तक.
• ख्वाजा अबू मलीक इसामीने 1350 मध्ये फतूह-उस-सलातीन रचले — भारतातील मुस्लिम राज्यकर्त्यांचा पद्यबद्ध इतिहास, जो दख्खनमध्ये लिहिला गेला आणि बहमनी राज्याचा संस्थापक बहमनशाह याला अर्पण केला गेला; एरवी दिल्लीकेंद्री असलेल्या या यादीतील तोच दख्खनचा दुवा आहे.
• अहमद यादगारचे तारीख-ए-सलातीन-ए-अफगाणा हा अफगाण सुलतानांचा, म्हणजे लोदी व सूर राज्यकर्त्यांचा इतिहास आहे; त्यामुळे तो उरलेल्या तिघांच्या चौदाव्या शतकाशी नव्हे तर सल्तनतीच्या अखेरच्या टप्प्याशी जोडलेला आहे.
• सल्तनतीची प्रमुख फारसी साधने चार प्रकारांत विभागतात — तबकात-ए-नासिरी व तारीख-ए-फिरोजशाहीसारख्या दरबारी बखरी, राजनीतिपर उपदेशग्रंथ, प्रवासवर्णने, आणि नंतरच्या काळातले घराणे-इतिहास — आणि हीच वर्गवारी या भागातील बहुतेक जोड्यांचे प्रश्न सुटी शीर्षके आठवल्याशिवाय सोडवते.

• नेटकी दिसते म्हणून (i), (ii), (iii), (iv) अशी सरळ क्रमरचना निवडणे; इथे ती प्रत्येक जोडीत चुकीची असून जोड्यांच्या प्रश्नांतील सापळ्यांचा हा सर्वांत नेहमीचा आकार आहे
• फतवा-ए-जहाँदरीला बखर समजणे — सुलतानाने कसे राज्य करावे यावरील बरनीचा तो प्रबंध आहे, आणि त्याची तारीख-ए-फिरोजशाहीशी गल्लत ही या लेखकाविषयीची ठरावीक चूक आहे
• कालक्रम दुर्लक्षित करणे: चौदाव्या शतकातील लेखक अफगाण सुलतानांच्या इतिहासाचा कर्ता असू शकत नाही, आणि एवढ्यानेच इथले दोन पर्याय एकही शीर्षक आठवण्याआधी बाद होतात
• जोड्यांच्या स्तंभात नाव अपरिचित दिसताच थांबणे, तर एकास-एक रचनेत उरलेल्या तीन जोड्या चौथी आपोआप ठरवतात

एमपीएससी सल्तनतीचा भाग जवळजवळ पूर्णपणे तिच्या साधनांमधून विचारते — लेखक व ग्रंथ यांच्या जोड्या, आणि त्याही डझनभर जोड्यांच्या ठरावीक संचातून फिरत राहणाऱ्या — आणि त्यात बहुधा दख्खनशी संबंध असलेले एखादे नाव असते, जसे इथे इसामी; कारण बहमनी राज्य हाच तो बिंदू आहे जिथे सल्तनतीची कहाणी महाराष्ट्राच्या स्वतःच्या इतिहासात शिरते. यूपीएससी हाच काळ संस्था व मूल्यमापनासाठी विचारते: इक्ता पद्धत, अलाउद्दीन खल्जीचे बाजारनियंत्रण, मुहम्मद बिन तुघलकाच्या योजनांमागचा तर्क, आणि एखादे साधन राज्यसंस्थेविषयी काय उघड करते. समान भूमी म्हणजे बखरींची यादी; फरक असा की एमपीएससीला जोडी हवी आणि यूपीएससीला ती बखर कशाचा पुरावा आहे हे हवे. प्रत्येक साधनाबरोबर त्याचा प्रकार व त्याचा कल सांगणारी एक ओळ लक्षात ठेवली की दोन्ही परीक्षांचे काम होते — आणि प्रकाराची तीच ओळ जोड्यांचे प्रश्न झपाट्याने सोडवते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जियाउद्दीन बरनी याने रचलेले फतवा-ए-जहाँदरी हे खालीलपैकी कोणत्या प्रकारचे लेखन आहे ?

  • (a)फिरोजशाह तुघलकाच्या कारकीर्दीची वर्णनात्मक बखर
  • (b)सुलतानाने कोणत्या तत्त्वांवर राज्य करावे हे मांडणारा प्रबंध
  • (c)सल्तनतीतील शहरे व रस्ते यांचे प्रवाशाने केलेले वर्णन
  • (d)दख्खनमध्ये रचलेला भारतातील मुस्लिम राज्यकर्त्यांचा पद्यबद्ध इतिहास

  उत्तर(b) सुलतानाने कोणत्या तत्त्वांवर राज्य करावे हे मांडणारा प्रबंध — म्हणजे घडामोडींची नोंद नव्हे तर राजनीतिपर उपदेशग्रंथ. बरनीचा वर्णनात्मक इतिहास वेगळा असून तो तारीख-ए-फिरोजशाही आहे; प्रवाशाचे वर्णन म्हणजे इब्न बतूताची रिहला; आणि दख्खनमध्ये रचलेला पद्यबद्ध इतिहास म्हणजे इसामीचे फतूह-उस-सलातीन, जे बहमनी राज्याच्या संस्थापकाला अर्पण केले आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  इसामीने 1350 मध्ये पूर्ण केलेले फतूह-उस-सलातीन हे भारतातील मुस्लिम राज्यकर्त्यांचे पद्यबद्ध इतिहासग्रंथ खालीलपैकी कोणत्या राज्यकर्त्याला अर्पण करण्यात आले होते ?

  • (a)मुहम्मद बिन तुघलक
  • (b)फिरोजशाह तुघलक
  • (c)बहमनी राज्याचा बहमनशाह
  • (d)अलाउद्दीन खल्जी

  उत्तर(c) बहमनी राज्याचा बहमनशाह — इसामीने हा ग्रंथ दख्खनमध्ये लिहिला आणि नव्यानेच स्वतंत्र झालेल्या बहमनी राज्याच्या संस्थापकाला अर्पण केला; म्हणूनच चौदाव्या शतकाच्या मध्यावर दख्खन दिल्लीपासून वेगळा होण्याच्या घटनेचा तो महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो. ज्याच्या सत्तेविरुद्ध ही फारकत झाली तो राज्यकर्ता मुहम्मद बिन तुघलक होता.