पुढील वाक्यात वर्णन केलेले समाजसुधारक ओळखा. (a) आपण जे शिकवतो ते आचरणात आणण्याचे धैर्य त्यांनी दाखवले. (b) ते स्त्री शिक्षणाचे कट्टर समर्थक होते. (c) ते बालविवाहाच्या विरोधात होते, त्यांनी त्यांच्या मुलांचे व मुलींचे विवाह ते त्यांचा जोडीदार निवडण्यास समर्थ झाले तेव्हाच केले. (d) त्यांनी विधवा पुनर्विवाहाचे समर्थन केले, त्यांनी त्यांच्या विधवा मुलीच्या पुनर्विवाहाला संमती दिली होती.
- (1)न्यायमूर्ती का.त्र्यं. तेलंग
- (2)रा.गो. भांडारकर
- (3)वा.आ. मोडक
- (4)न्यायमूर्ती म.गो. रानडे
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर. चारही वर्णने वाचा आणि लक्षात घ्या की त्यांतले फक्त एकच ठोस, पडताळता येणारे कृत्य आहे: विधान (d), म्हणजे स्वतःच्या विधवा मुलीच्या पुनर्विवाहाला दिलेली संमती. उरलेली तीन — धैर्य, स्त्रीशिक्षणाचा पुरस्कार, बालविवाहाला विरोध — मुंबई इलाख्यातील अनेक सुधारकांबद्दल लिहिता आली असती, म्हणजे ती काहीच वेगळे करत नाहीत. मुलीचा पुनर्विवाह हाच निवाडा करणारा तपशील, आणि तो भांडारकरांचा आहे. 1891 मध्ये त्यांनी तो घडवून आणला आणि त्यासाठी स्वतःच्या समाजाकडून जबर टीका सहन केली. विधान (a) नेमके त्याच शब्दांत का मांडले आहे, याचे कारणही तेच: सार्वजनिक व्यासपीठावरून ज्याचा पुरस्कार केला ते घरात करून दाखवणारा सुधारक, हाच या वर्णनाचा मुख्य मुद्दा आहे. हा युक्तिवाद टिकवण्याइतके वजन भांडारकरांजवळ होते, कारण सुधारक असण्याआधी ते पहिल्या दर्जाचे संस्कृतज्ञ व प्राच्यविद्यापंडित होते — डेक्कन कॉलेजात प्राच्यभाषांचे प्राध्यापक, पुढे मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू, 'अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन' आणि 'वैष्णविझम, शैविझम अँड मायनर रिलिजियस सिस्टिम्स' या ग्रंथांचे कर्ते, आणि 1917 मध्ये पुण्यात ज्यांच्या सन्मानार्थ भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिराची स्थापना झाली ते तेच. विधवा पुनर्विवाहाचे समर्थन त्यांनी शास्त्राच्या आधारावर केले, आणि टीकाकारांना उत्तर देताना अथर्ववेद व ऐतरेय ब्राह्मण यांचा दाखला दिला — महाराष्ट्रातील सुधारकांची हीच खास पद्धत होती: सनातन्यांशी त्यांच्याच ग्रंथभूमीवर लढायचे, इंग्रजी मताचा आधार घ्यायचा नाही. 1867 मध्ये मुंबईत स्थापन झालेल्या प्रार्थना समाजाच्या अग्रणींपैकीही ते एक होते, आणि त्या समाजाचा कार्यक्रम म्हणजे या चार विधानांत जे वर्णिले आहे तेच — विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीशिक्षण, बालविवाहाचा अंत आणि जातिबंधनांची शिथिलता. हा व्यक्तिचित्राचा प्रश्न आहे, आणि व्यक्तिचित्राचे प्रश्न सुटतात ते फक्त एकाच माणसाच्या वाट्याला येऊ शकेल असे वाक्य शोधून.
- (1)न्यायमूर्ती का.त्र्यं. तेलंग — त्याच शहरातले आणि त्याच दशकांतले खरेखुरे व्यक्तिमत्त्व — संस्कृत विद्वान, ज्यांचा भगवद्गीतेचा अनुवाद 'सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट' मालेत आला; मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती, मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू आणि काँग्रेसच्या सुरुवातीच्या नेत्यांपैकी एक — आणि म्हणूनच हे नाव यादीत पहिले ठेवले आहे. पण विधान (d) मधले नेमके घरगुती कृत्य, म्हणजे स्वतःच्या विधवा मुलीच्या पुनर्विवाहाला दिलेली संमती, नोंदीत त्यांच्याशी जोडलेले नाही; आणि वजाबाकी अधिक नेटकी दिसावी म्हणून हे कार्ड त्यांच्यासाठी सुधारणेचे चरित्र घडवून सांगणार नाही. सर्वसाधारण धडा असा की व्यक्तिचित्राच्या प्रश्नात प्रसिद्ध सार्वजनिक कारकीर्द कधीच निवाडा करत नाही; खासगी कृती करते.
- (3)वा.आ. मोडक — यादीतले सर्वांत अपरिचित नाव, आणि तेच कारण त्याच्या समावेशामागे आहे: व्यक्तिचित्राच्या प्रश्नाला किमान एक असे नाव लागते जे उमेदवाराला आत्मविश्वासाने कुठे बसवता येणार नाही, म्हणजे नुसत्या ओळखीवर प्रश्न सुटू नये. या नावाला हे कार्ड ठरावीक सुधारणाकार्य जोडत नाही, कारण तसे काही पडताळता आले नाही; आणि ते घडवून सांगणारे कार्ड ज्या चुकीला आळा घालण्यासाठी ते अस्तित्वात आहे तीच चूक करत बसेल. इथे महत्त्वाची पद्धत म्हणजे होकारार्थी ओळख. वर्णनात एखादे कृत्य निःसंदिग्धपणे एका विशिष्ट व्यक्तीशी जोडलेले असेल, तर उत्तर त्या जोडणीवर द्यायचे; आणि यादीतले कुठे न बसणारे नाव त्यात मदतही करत नाही व अडथळाही आणत नाही — ते फक्त तुम्ही ठामपणे ओळखू शकाल असे नाव असू शकत नाही, एवढेच.
- (4)न्यायमूर्ती म.गो. रानडे — याच सापळ्यावर प्रश्न बांधलेला आहे, आणि तो अत्यंत कुशल आहे — कारण महाराष्ट्रातील समाजसुधारणा म्हटले की उमेदवाराला पहिले आठवणारे नाव रानडे यांचेच: प्रार्थना समाज, पुणे सार्वजनिक सभा, भारतीय राष्ट्रीय सामाजिक परिषद, आणि विधवा पुनर्विवाह व स्त्रीशिक्षणासाठी आयुष्यभर चालवलेला युक्तिवाद. विधाने (b) व (c) त्यांना आरामात लागू पडतात. लागू पडत नाही ते नेमके विधान (a). जे शिकवले ते आचरणात न आणलेला सुधारक हे रानडे यांचे उदाहरण पाठ्यपुस्तकांत ठरून गेले आहे: पहिल्या पत्नीच्या निधनानंतर स्वतःच्या चळवळीच्या आग्रहानुसार विधवेशी विवाह करण्याऐवजी त्यांनी वडिलांच्या आग्रहापुढे झुकून लहान वयाच्या मुलीशी विवाह केला, आणि हा प्रसंग पुढे आयुष्यभर त्यांच्यावर उलटवला गेला. आचरणातील धैर्याविषयीचे वाक्य वर्णनात आहे तेच त्यांना वगळण्यासाठी.
1867 मध्ये मुंबईत स्थापन झालेला आणि आत्माराम पांडुरंग, रा.गो. भांडारकर व म.गो. रानडे यांनी घडवलेला प्रार्थना समाज हा पश्चिम भारतातील मवाळ समाजसुधारणेचे संस्थात्मक केंद्र होता. बंगालच्या ब्राह्मो समाजाशी आलेल्या संपर्कातून तो उभा राहिला, पण त्याने स्वतःला महाराष्ट्रीय परिस्थितीशी जुळवून घेतले — हिंदू धर्माच्या चौकटीतच राहून, परंपरेशी फारकत न घेता तिच्या आतूनच युक्तिवाद करत. त्याचा कार्यक्रम चतुःसूत्री व सुसंगत होता: विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीशिक्षण, जातिबंधनांचा त्याग आणि विवाहाचे वय वाढवणे. त्याची पद्धत म्हणजे शास्त्रीय युक्तिवाद आणि त्याला वैयक्तिक उदाहरणाची जोड — संस्कृत वाचता येणारे सुधारक सनातन्यांचा ग्रंथार्थ आव्हानित करू शकत होते, आणि ज्यांनी स्वतःच्या विधवा मुलीचा पुनर्विवाह लावून दिला त्यांच्यावर 'बोलता एक, करता दुसरे' असा आरोप करता येत नव्हता. याच्या जोडीने आणखी दोन प्रवाह वाहत होते: 1873 चा ज्योतिराव फुले यांचा सत्यशोधक समाज, जो चौकटीच्या आत वाद घालण्याऐवजी ब्राह्मणी अधिकारसत्तेवरच थेट घाव घालत होता आणि ब्राह्मणेतर जातींत काम करत होता; आणि सामाजिक सुधारणा राजकीय स्वराज्यानंतरच व्हावी असे मानणारी सनातनी राष्ट्रवादी भूमिका. शेवटच्या दोन भूमिकांतील फूट पुढे एक पिढीभर महाराष्ट्राचे सार्वजनिक जीवन ठरवत राहिली.
हा व्यक्तिचित्राचा प्रश्न आहे, आणि असे प्रश्न सुटतात ते फक्त एकाच माणसाच्या वाट्याला येऊ शकेल असे वाक्य हुडकून. इथल्या चार वर्णनांपैकी तीन सुधारणेचे सर्वसाधारण गुण आहेत — यादीतले जे नाव कुठे बसवता येते त्या प्रत्येकाला ते लागू होतात; चौथे वर्णन मात्र विशिष्ट घरातल्या विशिष्ट कृतीचे नाव घेते. आधी ती विशिष्ट कृती शोधली की प्रश्न झपाट्याने आटतो. दुसरे तंत्र म्हणजे वर्णन काय समाविष्ट करते तेवढेच नव्हे, तर ते काय वगळते हेही वाचणे. 'जे शिकवतो ते आचरणात आणण्याचे धैर्य' हे पहिले वाक्य सजावट नाही — यादीतील सर्वांत प्रसिद्ध सुधारक वगळण्यासाठी ते तिथे आहे, कारण पहिल्या पत्नीच्या निधनानंतर रानडे यांनी विधवेशी विवाह न केल्याचा प्रसंग संपूर्ण सुधारणेच्या कहाणीतील सर्वाधिक परिचित प्रसंगांपैकी एक असून तो नेहमीच सुधारकाच्या जाहीर युक्तिवादातील व खासगी वर्तनातील दरी म्हणून शिकवला जातो. एखादे वर्णन वगळण्याचे काम करत आहे हे एकदा दिसले, की ते ज्या पर्यायाला वगळते तो पर्याय तुम्हाला सर्वाधिक खात्रीचा ठरतो — आणि चुकीला एक चतुर्थांश गुण वजा करणाऱ्या पेपरात याची किंमत उत्तर माहीत असण्याइतकीच आहे.
- रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर यांनी 1891 मध्ये स्वतःच्या विधवा मुलीचा पुनर्विवाह घडवून आणला आणि त्याबद्दल त्यांना स्वतःच्या समाजाकडून जबर टीका सहन करावी लागली — याच कृतीमुळे या प्रश्नातले वर्णन यादीतील दुसऱ्या कोणालाही नव्हे तर त्यांनाच लागू पडते.
- सुधारक असण्याआधी भांडारकर संस्कृतज्ञ व प्राच्यविद्यापंडित होते: डेक्कन कॉलेजात प्राच्यभाषांचे प्राध्यापक, मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू, आणि 'अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन' व 'वैष्णविझम, शैविझम अँड मायनर रिलिजियस सिस्टिम्स' या ग्रंथांचे कर्ते; त्यांच्या सन्मानार्थ 1917 मध्ये पुण्यात भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिराची स्थापना झाली.
- विधवा पुनर्विवाहाचे समर्थन त्यांनी शास्त्राच्या आधारावर केले आणि अथर्ववेद व ऐतरेय ब्राह्मण यांचा दाखला दिला — महाराष्ट्रातील सुधारकांची हीच खास पद्धत होती, म्हणजे वसाहतवादी मताचा आधार घेण्याऐवजी सनातन्यांना त्यांच्याच ग्रंथभूमीवर आव्हान देणे.
- 1867 मध्ये मुंबईत स्थापन झालेला प्रार्थना समाज हा या मवाळ सुधारणा प्रवाहाचे संस्थात्मक घर होता; विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीशिक्षण, जातिबंधनांचा त्याग आणि विवाहाचे वय वाढवणे हा त्याचा कार्यक्रम होता, आणि भांडारकर व रानडे हे त्याचे अग्रणी होते.
- या प्रदेशातील सर्वाधिक परिचित सुधारक महादेव गोविंद रानडे हेच सुधारणेचा युक्तिवाद व सुधारणेचे आचरण यांतील दरीचे ठरावीक उदाहरण मानले जातात: पहिल्या पत्नीच्या निधनानंतर विधवेशी विवाह करण्याऐवजी त्यांनी वडिलांच्या आग्रहापुढे झुकून लहान वयाच्या मुलीशी विवाह केला, आणि हा प्रसंग त्यांच्या प्रतिष्ठेला चिकटून राहिला.
जाहीर कारकीर्द कधीच निवड करून देत नाही; खासगी कृती करते.
- व्यक्तिचित्राच्या प्रश्नाचे उत्तर विशिष्ट कृतीऐवजी सर्वसाधारण वर्णनांवरून ठरवणे: इथली चारांपैकी तीन वाक्ये अनेक सुधारकांना लागू होतात आणि फक्त मुलीचा पुनर्विवाह एका माणसाची ओळख पटवतो
- यादीतले सर्वांत प्रसिद्ध सुधारक म्हणून रानडे यांची निवड करणे, तर 'जे शिकवतो ते आचरणात आणण्याचे धैर्य' हे पहिले वाक्य नेमके त्यांना वगळण्यासाठीच ठेवलेले आहे
- महाराष्ट्राच्या सुधारक यादीतील प्रत्येक संस्कृत विद्वान एकसारखा मानणे — तेलंग, भांडारकर आणि इतरांची विद्वत्तेची ओळख सारखीच आहे, आणि त्यांना वेगळे करतात ते केवळ त्यांचे खासगी निर्णय
- एखादे वर्णन वगळण्याचे काम करत असू शकते हे नजरेआड करणे; स्तुतीसारखे वाटणारे वाक्यच अनेकदा उघड उमेदवाराला बाजूला करणारा निकष असतो
महाराष्ट्रातील सुधारकांसाठी एमपीएससीला व्यक्तिचित्राची रचना आवडते — गुणवैशिष्ट्यांची छोटी यादी आणि त्यापाठोपाठ एकाच शहरातली व एकाच पिढीतली चार नावे — कारण संस्था व सनावळ्या पाठ करून माणसांविषयी काहीच न वाचणाऱ्या उमेदवाराला ती रचना हरवते. वर्णनांत बहुधा सर्वसाधारण गुण आणि एखादे चरित्रातले कृत्य यांची सरमिसळ असते, आणि उत्तर नेहमी त्या कृत्यातच असते. यूपीएससी हाच सुधारणेचा इतिहास कायदे व वादांतून विचारते: संमतिवय कायद्याने काय बदलले, एखाद्या खटल्याने राष्ट्रवाद्यांत फूट का पडली, एका समाजाची पद्धत दुसऱ्यापेक्षा कशी वेगळी होती. म्हणून दोन्ही परीक्षा देणाऱ्याने प्रत्येक सुधारकामागे संस्था, सनावळ्या आणि त्याच्या स्वतःच्या आयुष्यातले एक ठोस कृत्य — या तिन्ही नोंदी ठेवाव्यात; तिसरी नोंद हीच एमपीएससीच्या व्यक्तिचित्रांची जननी आहे आणि नेमकी तीच बहुतेक उजळणी टिपणांतून गळून जाते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
संस्कृत व भारतविद्या संशोधनाचे भारतातील प्रमुख केंद्र असलेल्या भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिराची स्थापना 1917 मध्ये खालीलपैकी कोणत्या शहरात झाली ?
- (a)मुंबई
- (b)पुणे
- (c)नागपूर
- (d)कोल्हापूर
उत्तर(b) पुणे — संस्कृतज्ञ, प्राच्यविद्यापंडित व प्रार्थना समाजातील सुधारक रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर यांच्या सन्मानार्थ 1917 मध्ये या संस्थेची स्थापना पुण्यात झाली, आणि पुढे महाभारताच्या चिकित्सक आवृत्तीमुळे ती विशेष ओळखली गेली. भांडारकरांनी त्याच शहरातील डेक्कन कॉलेजात अध्यापन केले होते आणि ते मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरूही झाले होते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1867 मध्ये मुंबईत स्थापन झालेल्या प्रार्थना समाजाचे धार्मिक व सामाजिक सुधारणेविषयीचे स्वरूप खालीलपैकी कोणत्या वर्णनाने सर्वांत अचूक सांगता येईल ?
- (a)हिंदू धर्मापासून फारकत घेऊन स्वतंत्र धार्मिक समाज उभा करणारी चळवळ
- (b)बंगालच्या ब्राह्मो समाजाच्या संपर्कातून घडलेली, हिंदू धर्माच्या आतूनच काम करणारी सुधारणा संस्था
- (c)शास्त्रप्रामाण्यालाच विरोध करणारी ब्राह्मणेतर जातींची संघटना
- (d)वैदिक कर्मकांडाकडे व केवळ वेदप्रामाण्याकडे परत जाण्याचे आवाहन करणारी पुनरुज्जीवनवादी चळवळ
उत्तर(b) बंगालच्या ब्राह्मो समाजाच्या संपर्कातून घडलेली, हिंदू धर्माच्या आतूनच काम करणारी सुधारणा संस्था — प्रार्थना समाज परंपरेच्या आतच राहिला आणि ग्रंथांच्या आधारावर युक्तिवाद करत विधवा पुनर्विवाह, स्त्रीशिक्षण, जातिबंधनांचा अंत व विवाहाचे वाढीव वय यांसाठी आग्रह धरला. शास्त्रप्रामाण्यालाच विरोध करणाऱ्या ब्राह्मणेतर संघटनेचे वर्णन सत्यशोधक समाजाला लागू होते, आणि पुनरुज्जीवनवादी वर्णन आर्य समाजाला.