MPSC 2026 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 11 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — मुजाहदा, जिक्र आणि मराकब. यादी पाठ नसतानाही हा प्रश्न सुटतो, फक्त एक भेद डोक्यात हवा: सूफी परिभाषेत साधक जे करतो आणि साधकाला जे प्राप्त होते या दोन गोष्टी वेगळ्या ठेवलेल्या असतात. प्रश्नात 'विशेष क्रिया' असा शब्द आहे, म्हणजे विचारले आहे ते करण्याच्या गोष्टींबद्दल. मुजाहदा म्हणजे झुंज — नफ्स, म्हणजे कनिष्ठ किंवा वासनामय स्वत्व, याच्याविरुद्ध उपवास, जागरण, संयम व शेखाची आज्ञा पाळणे यांतून चालवलेला शिस्तबद्ध संघर्ष; ही जमीन साफ करणारी मेहनत आहे. जिक्र म्हणजे स्मरण — ईश्वराच्या नामांचे किंवा ठरावीक वचनांचे पुनःपुन्हा उच्चारण, कधी मनातल्या मनात तर कधी मोठ्याने, कधी एकट्याने तर कधी मैफलीत; सूफी उपासनेतील ही मध्यवर्ती व सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण क्रिया. मराकब म्हणजे सजग एकाग्रता — बाहेरच्या व्यापांतून मन आवरून, ईश्वराच्या दृष्टीखाली स्वतःला ठेवून केलेले अंतर्मुख चिंतन. या तिघांत साधनेचे तिन्ही स्तर येतात — देहाची शिस्त, वाणीची उपासना आणि अंतःकरणाचे चिंतन — आणि म्हणूनच त्यांना विशेष क्रिया म्हणून एकत्र गोवले जाते; ही गटवारी लहरीने केलेली नाही. आता हाच भेद उरलेल्या तीन पर्यायांना लावा; प्रत्येक जण वेगळे काही शिकवत पडतो. फना म्हणजे स्वत्वाचा लोप आणि वस्ल म्हणजे ईश्वराशी ऐक्य — या क्रियाच नाहीत; क्रियांनी ज्या अवस्थेपर्यंत पोहोचायचे ती अवस्था आहे, म्हणजे वाटचाल नव्हे तर वाटेचे टोक. पर्याय (1) व (3) यांतील प्रत्येकात यांपैकी किमान एक घुसडलेले आहे आणि पर्याय (1) मध्ये तर दोन्ही; म्हणून दोघेही एकाच तत्त्वावर कोसळतात. पर्याय (2) मात्र अधिक बारीक व अधिक चांगला बांधलेला आहे: तो जिक्र व मराकब या दोन खऱ्या क्रिया ठेवतो आणि मुजाहदाच्या जागी तवज्जूह आणतो. तवज्जूह ही खरीखुरी सूफी संज्ञा आहे, पण ती शेख आपल्या शिष्यावर वळवतो त्या केंद्रित आध्यात्मिक लक्षाला उद्देशून आहे — म्हणजे ती गुरूने साधकासाठी केलेली गोष्ट, साधकाने स्वतः करायच्या तीन शिस्तींपैकी एक नव्हे. याच भेदावर अखेर प्रश्नाचा निकाल लागतो.

• (1)मुजाहदा, वस्ल, फना — या यादीतील दोन तृतीयांश भाग चुकीच्या वर्गातला आहे. वस्ल म्हणजे ईश्वराशी ऐक्य आणि फना म्हणजे व्यक्तिगत स्वत्वाचा ईश्वरात लोप — या दोन्ही सूफी मार्गाच्या ध्येयस्थिती आहेत, साधकाला ज्या अवस्था गाठायच्या असतात त्या; कोणी 'करत' असलेला अभ्यास त्या नाहीत. यादीतील एकच शब्द, मुजाहदा, ही खरी क्रिया आहे. सूफी शब्दसंग्रह एकसंध शब्दकोश म्हणून पाठ केलेल्या उमेदवाराला तिन्ही शब्द ओळखीचे वाटतात आणि काही चुकल्यासारखे दिसतच नाही — याच कमकुवत जागेवर हा पर्याय उभा आहे. शब्दसंग्रहाची एकदाच शिस्ती, टप्पे व अवस्था अशी — म्हणजे करणे, होणे व प्राप्त होणे अशी — वर्गवारी करून ठेवली, की या संपूर्ण जातीचे प्रश्न सोपे होतात.
• (2)जिक्र, मराकब, तवज्जूह — इथला सर्वांत बळकट सापळा, आणि इतरांपेक्षा बराच पुढचा — कारण यात वर्गाची चूकच नाही; प्रत्येक संज्ञा सूफी मार्गावर खरोखर घडणाऱ्या गोष्टीची आहे, आणि तिघांपैकी दोन — जिक्र व मराकब — बरोबरही आहेत. अदलाबदल एवढीच की मुजाहदा बाहेर आणि तवज्जूह आत. तवज्जूह म्हणजे शेखाने शिष्यावर एकाग्र केलेले आध्यात्मिक लक्ष — गुरूकडून साधकाकडे होणारे संक्रमण, साधकाने स्वतःसाठी अंगीकारलेली शिस्त नव्हे — तर विशेष क्रियांची रूढ त्रयी साधकाच्या स्वतःच्या तीन गोष्टी सांगते: झुंज, स्मरण आणि सजग चिंतन. सूफी साधनेविषयी वाचलेला उमेदवार आणि सूफी शब्दांची यादी वाचलेला उमेदवार यांना वेगळे करणारा नेमका हाच पर्याय आहे.
• (3)फना, जिक्र, मुजाहदा — पर्याय (1) पेक्षा जवळ, पण चूक त्याच कारणाने. जिक्र व मुजाहदा हे दोन्ही तो बरोबर घेतो आणि मग मराकबच्या जागी फना बसवतो. फना म्हणजे स्वत्वाचा लोप — मार्गाची कळसाध्याय अवस्था, आणि काही मांडणींत तिच्यापाठोपाठ बका, म्हणजे ईश्वरात टिकून राहणे, येते — ती क्रियांच्या यादीत घातली की प्रवास आणि मुक्काम यांची गल्लत होते. ओळखण्याची खूण अशी: क्रियांची यादी खानकाहमधल्या एका साध्या दिवसात शिष्य काय काय करतो हे सांगता आली पाहिजे. स्मरण, झुंज आणि चिंतन ही कसोटी पार करतात; स्वत्वाचा लोप करत नाही.

सूफी संप्रदाय हे इस्लाममधील गूढवादी अंग असून अभ्यासक्रम त्याची तपासणी एका लहानशा पण स्थिर परिभाषेतून करतो; ती परिभाषा स्तरांमध्ये विभागून ठेवण्यासारखी आहे. सर्वांत वर मार्गाचे टप्पे — शरीयत म्हणजे धर्मशास्त्र, तरीकत म्हणजे मार्ग, हकीकत म्हणजे सत्य, आणि मारिफत म्हणजे ईश्वरज्ञान — आणि साधक याच क्रमाने पुढे जातो असे मानले जाते. त्याखाली या प्रगतीसाठी केल्या जाणाऱ्या क्रिया: नफ्सशी झुंज देणारे मुजाहदा, ईश्वरस्मरणाचे जिक्र, चिंतनशील सजगतेचे मराकब, आणि अनेक संप्रदायांत समा म्हणजे भक्तिसंगीताचे श्रवण — जे चिश्तींनी स्वीकारले आणि कर्मठ संप्रदायांनी नाकारले. क्रियांच्या पलीकडे अवस्था व मुक्काम येतात — फना म्हणजे स्वत्वाचा लोप आणि वस्ल म्हणजे ऐक्य — ज्या केल्या जात नाहीत, प्राप्त होतात. सामाजिक रचनाही तितकीच विचारण्याजोगी आहे: सिलसिला म्हणजे आध्यात्मिक परंपरा, पीर व मुरीद हे गुरुशिष्य नाते, खानकाह म्हणजे संप्रदाय राहतो व गरिबांना अन्न देतो ते निवासस्थान, आणि दर्गा व तिथला संताच्या पुण्यतिथीचा वार्षिक उरूस. भारतात सर्वाधिक महत्त्वाचे चार संप्रदाय म्हणजे चिश्ती, सुहरावर्दी, कादरी आणि नक्शबंदी.

हा प्रश्न ज्या विचाराला बक्षीस देतो तो स्मरणाचा नसून वर्गवारीचा आहे, आणि धार्मिक व तात्त्विक परिभाषेवरील बहुतेक प्रश्न याच विचाराने सुटतात. पारिभाषिक शब्दांची यादी समोर आली की ती कोणत्या विशिष्ट यादीत बसते का हे विचारण्याआधी, प्रत्येक शब्द कोणत्या प्रकारची गोष्ट आहे यावरून त्यांची वर्गवारी करा. इथली वर्गवारी करणे व प्राप्त होणे अशी आहे, आणि तिने चारांपैकी दोन पर्याय लगेच मरतात, कारण फना व वस्ल ही वाटेची टोके असल्याने वाटचालीच्या साधनांत ती येऊच शकत नाहीत. प्रश्नातील 'विशेष क्रिया' हा शब्दप्रयोगच ही वर्गवारी हातात देतो — क्रिया म्हटले की करण्याची गोष्ट, आणि फना किंवा वस्ल कोणी 'करत' नाही. उरतो तो खऱ्या क्रियांच्या दोन याद्यांमधला निर्णय, आणि खरी माहिती तिथेच लागते: रूढ त्रयी साधकाची स्वतःची आहे — झुंज, स्मरण, चिंतन — तर तवज्जूह हा नात्याच्या गुरुबाजूचा शब्द आहे. महाराष्ट्रातील उमेदवारासाठी हा विषय दूरचा नाही. चौदाव्या शतकापासून बहमनी आणि नंतरच्या दख्खनी सुलतानशाह्यांच्या काळात सूफी संप्रदाय संपूर्ण दख्खनभर पसरले, त्यांचे दर्गे आजही या प्रदेशातील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या स्थळांपैकी आहेत, आणि म्हणून ही परिभाषा राज्यस्तरीय प्रश्नपत्रिकांत नियमितपणे डोकावते.

• सूफी मार्गाच्या विशेष शिस्ती म्हणून एकत्र सांगितल्या जाणाऱ्या तीन क्रिया म्हणजे मुजाहदा — नफ्स किंवा कनिष्ठ स्वत्वाशी झुंज; जिक्र — ईश्वराच्या नामांच्या पुनःपुन्हा उच्चारणातून केलेले स्मरण; आणि मराकब — ईश्वराच्या दृष्टीखाली स्वतःला ठेवून केलेले सजग चिंतन.
• फना म्हणजे व्यक्तिगत स्वत्वाचा ईश्वरात लोप आणि वस्ल म्हणजे ईश्वराशी ऐक्य — या वेगळ्या वर्गातील संज्ञा आहेत; त्या मार्गावर केल्या जाणाऱ्या क्रिया नसून मार्गाचे लक्ष्य असलेल्या अवस्था आहेत, आणि अनेक मांडणींत फनानंतर बका म्हणजे ईश्वरात टिकून राहणे येते.
• तवज्जूह म्हणजे शेखाने शिष्यावर एकाग्र केलेले आध्यात्मिक लक्ष; ही खरीखुरी सूफी संज्ञा असली तरी ती पीर-मुरीद नात्याच्या गुरुबाजूची आहे, साधकाच्या स्वतःच्या शिस्तींपैकी नाही.
• सूफी मार्गाचे वर्णन रूढपणे चार टप्प्यांत केले जाते — शरीयत म्हणजे धर्मशास्त्र, तरीकत म्हणजे मार्ग, हकीकत म्हणजे सत्य आणि मारिफत म्हणजे ईश्वरज्ञान — आणि त्याच्या संस्था म्हणजे सिलसिला ही आध्यात्मिक परंपरा, खानकाह हे निवासस्थान, आणि दर्गा व तिथला वार्षिक उरूस.
• भारतातील चार प्रमुख सूफी संप्रदाय म्हणजे अजमेरचे मोइनुद्दीन चिश्ती व दिल्लीचे निजामुद्दीन औलिया यांच्याशी जोडलेला आणि समा म्हणजे भक्तिसंगीत स्वीकारणारा चिश्ती; सुहरावर्दी; कादरी; आणि शेख अहमद सरहिंदी व इब्न अरबीच्या वहदत-उल-वुजूदच्या विरोधात मांडलेल्या वहदत-उल-शुहूद या मांडणीशी जोडलेला नक्शबंदी.

• सूफी पारिभाषिक शब्द एकसंध शब्दकोश मानणे; त्यांची टप्पे, क्रिया व अवस्था अशी वर्गवारी केली की या भागातले बहुतेक प्रश्न कोणतीही यादी आठवण्याआधीच सुटतात
• फना व वस्ल यांना क्रिया समजणे — त्या मार्गाच्या ध्येयस्थिती आहेत, वाटेवर केले जाणारे अभ्यास नव्हेत
• तवज्जूह हा बनावट शब्द असावा असे मानून तो नाकारणे: गुरूच्या केंद्रित लक्षासाठी वापरली जाणारी ती खरी सूफी संज्ञा आहे, आणि म्हणूनच तो असलेला पर्याय बाद करायला सर्वांत अवघड ठरतो
• तीनपैकी दोन नोंदी बरोबर आहेत म्हणून तीच यादी उत्तर असणार असे गृहीत धरणे; तीन नोंदींच्या यादीत एका शब्दाची अदलाबदलच संपूर्ण प्रश्न ठरवते

एमपीएससी सूफी व भक्ती परंपरा मुख्यतः परिभाषेतून आणि संत-स्थळ किंवा संत-संप्रदाय जोड्यांतून विचारते, तेही कोरड्या स्मरणाच्या रचनेत — चार छोट्या याद्यांतून एक निवडायची, विधाने नाहीत, संच नाहीत. या रचनेवरचा उपाय पाठांतर नव्हे तर वर्गवारी आहे, कारण एकदा नीट लावलेला शब्दसंग्रह एकाच समजुतीवरून अनेक वेगवेगळ्या याद्यांची उत्तरे देतो. यूपीएससी हाच भाग सिद्धांत व सामाजिक इतिहासातून हाताळते: एका संप्रदायाची राज्यसत्तेविषयीची किंवा संगीताविषयीची भूमिका दुसऱ्यापेक्षा कशी वेगळी होती, कोणता संत कोणत्या सिलसिल्यातला, विशिष्ट प्रदेशात सूफी व भक्ती प्रवाह एकमेकांत कसे मिसळले. समान भाग म्हणजे परिभाषा व संप्रदाय; फरक असा की एमपीएससी संज्ञा ओळखायला सांगते आणि यूपीएससी ती वापरायला. संज्ञांची वर्गवारी करणारे आणि चार संप्रदायांचे प्रत्येकी एक वेगळेपण नोंदवणारे एकच पान दोन्ही परीक्षकांना काटकसरीने पुरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सूफी परिभाषेत 'फना' ही संज्ञा गूढ मार्गावरील खालीलपैकी कोणत्या टप्प्याचे किंवा अवस्थेचे वर्णन करते ?

  • (a)कनिष्ठ स्वत्वाशी दिलेली शिस्तबद्ध झुंज
  • (b)व्यक्तिगत स्वत्वाचा ईश्वरात होणारा लोप
  • (c)ईश्वराच्या नामांचे पुनःपुन्हा केलेले उच्चारण
  • (d)गुरूने शिष्यावर वळवलेले आध्यात्मिक लक्ष

  उत्तर(b) व्यक्तिगत स्वत्वाचा ईश्वरात होणारा लोप — फना ही मार्गाच्या कळसाध्यायी गाठली जाणारी अवस्था असून अनेक मांडणींत तिच्यापाठोपाठ बका म्हणजे ईश्वरात टिकून राहणे येते. कनिष्ठ स्वत्वाशी झुंज म्हणजे मुजाहदा, नामांचे उच्चारण म्हणजे जिक्र आणि गुरूचे केंद्रित लक्ष म्हणजे तवज्जूह; म्हणजे उरलेली तिन्ही वर्णने अवस्थेची नव्हे तर क्रियांची आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  आध्यात्मिक अनुभवाचे साधन म्हणून भक्तिसंगीताचा वापर करणाऱ्या समा या प्रथेशी खालीलपैकी कोणता सूफी संप्रदाय विशेषत्वाने जोडला जातो ?

  • (a)नक्शबंदी
  • (b)सुहरावर्दी
  • (c)चिश्ती
  • (d)कादरी

  उत्तर(c) चिश्ती — अजमेरच्या मोइनुद्दीन चिश्ती व दिल्लीच्या निजामुद्दीन औलिया यांचा हा संप्रदाय, ज्याने समा उपासनेचे साधन म्हणून स्वीकारला आणि ज्याच्या भक्तिगीतांच्या मैफली कव्वाली परंपरेच्या पूर्वज मानल्या जातात. अधिक कर्मठ संप्रदाय, विशेषतः नक्शबंदी, या प्रथेला विरोध करत होते; आणि समाविषयीचा हा मतभेद हाच सिलसिले एकमेकांपासून वेगळे ओळखण्याचा ठरावीक मार्ग आहे.