MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 99 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — बंगाल. प्लासीची लढाई 23 जून 1757 रोजी हुगळी नदीकाठच्या पलाशी येथे — कलकत्त्याच्या सुमारे दीडशे किलोमीटर उत्तरेला व मुर्शिदाबादच्या दक्षिणेला — रॉबर्ट क्लाइव्हच्या नेतृत्वाखालील ईस्ट इंडिया कंपनी आणि बंगालचा नवाब सिराज-उद्-दौला व त्याचे फ्रेंच मित्र यांच्यात झाली. कंपनी जिंकली ती शस्त्रबळाने नव्हे तर आधी झालेल्या तडजोडीने : नवाबाचा स्वतःचा सेनापती मीर जाफर याने आपले सैन्य लढाईपासून दूर ठेवण्याचे आधीच मान्य केले होते, आणि बंगालच्या सैन्याचा मोठा भाग तसाही उपलब्ध नव्हता, कारण अहमदशहा दुर्रानीच्या स्वारीविरुद्ध तो आधीच गुंतवला गेला होता. लढाईनंतर सिराज-उद्-दौला पकडला जाऊन मारला गेला आणि मीर जाफरला बंगालचा नवाब म्हणून मसनदीवर बसवण्यात आले — स्वतःच्या बळावर नव्हे तर कंपनीच्या पाठिंब्यावर पद टिकवणारा तो पहिला नवाब, आणि म्हणूनच त्याचे वर्णन बंगालचा पहिला परावलंबी नवाब असे केले जाते व प्लासीला भारतातील ब्रिटिश राजकीय सत्तेचा प्रारंभ मानले जाते. पुढे जे घडले त्यावरून हे पद आता किती तकलादू झाले होते ते दिसते. कंपनीच्या पैशाच्या मागण्या मीर जाफरला पुऱ्या करता आल्या नाहीत, आणि क्लाइव्हनंतरच्या अधिकाऱ्यांना तो चिन्सुऱ्याच्या डचांशी संधान बांधताना आढळल्यावर 1760 मध्ये त्याच्या जागी त्याचाच जावई मीर कासीम आणला गेला. मीर कासीम मात्र फाजील स्वतंत्र निघाला — त्याने राजधानी मुंगेरला हलवली, कंपनीच्या नोकरांना खासगी फायदा मिळवून देणारे अंतर्गत जकातकर रद्द केले — आणि त्याला हाकलण्यात आले; मीर जाफर पुन्हा गादीवर आला आणि 5 फेब्रुवारी 1765 रोजी मरण पावला. इकडे मीर कासीमने अवधचा शुजा-उद्-दौला व मुघल बादशहा शाह आलम दुसरा यांच्याशी हातमिळवणी केली आणि 22 व 23 ऑक्टोबर 1764 रोजी बिहारमधील बक्सर येथे त्यांचा पराभव झाला. 16 ऑगस्ट 1765 च्या अलाहाबादच्या तहाने शाह आलम दुसरा याने कंपनीला बंगाल, बिहार व ओरिसाची दिवाणी — म्हणजे महसूल गोळा करण्याचा अधिकार — दिली आणि त्याबदल्यात वार्षिक खंडणी व कोरा आणि अलाहाबाद हे जिल्हे घेतले. आता प्रश्न नेमके काय विचारतो ते पाहा. मराठी स्तंभात 'कोणत्या प्रांताचा नवाब' असे विचारले असल्याने अडचण वाढते, कारण नवाबाची सत्ता प्रत्यक्षात बंगाल, बिहार व ओरिसा या तिन्ही प्रांतांवर चालत होती आणि तिन्ही खरोखर प्रांतच होते; काही ठिकाणी नवाबांचे वर्णन त्या लांबलचक रूपातही केले जाते. मात्र या पदाचे नाव, आणि प्रश्न ज्याची मागणी करतो ते, बंगालचा नवाब हेच आहे, आणि त्याची राजधानी मुर्शिदाबाद होती. नोंदवायचा पर्याय (2) आहे.

• (1)मद्रास — मद्रास कंपनीच्या विस्ताराच्या वेगळ्या रंगमंचावरचे आणि वेगळ्या प्रकारच्या पदाशी जोडलेले आहे. कंपनीच्या तीन इलाख्यांपैकी एकाचे ते मुख्यालय होते आणि 1746 ते 1763 या काळात फ्रेंचांविरुद्धची कर्नाटक युद्धे तिथूनच लढली गेली; तिथे ज्या राज्यकर्त्याच्या वारसाहक्कावरून वाद झाला तो अर्काट येथे बसणारा कर्नाटकाचा नवाब होता, आणि त्या वादात कंपनीचा आश्रित मुहम्मद अली खान वालाजाह होता, तर त्याचा प्रतिस्पर्धी चंदा साहेब याच्या पाठीशी दुप्ले होता. मद्रास हे स्वतः फोर्ट सेंट जॉर्जभोवती वाढलेले कंपनीचे ठाणे होते, नवाबी नव्हे. या पर्यायातून निर्माण होणारा गोंधळ दोन समांतर कथांचा आहे — दक्षिणेतील कर्नाटक, जिथे कंपनी व फ्रेंच भारतीय दावेदारांच्या मार्फत लढले, आणि पूर्वेकडील बंगाल, जिथे 1757 नंतर कंपनीने थेट नवाब बसवले व उतरवले — आणि या दोन्ही कथा शेजारी ठेवून वाचण्यासारख्या आहेत, कारण प्लासी कर्नाटक युद्धांनंतर येते आणि त्यांचीच पद्धत अधिक श्रीमंत प्रांतात वापरते.
• (3)बिहार — बिहार हा बंगालच्या नवाबाच्या अंमलाखालील प्रदेशाचा भाग होता, पण 1757 मध्ये ब्रिटिशांनी स्वतंत्र नवाब नेमावा अशी स्वतंत्र नवाबी तो कधीच नव्हता. मुर्शिदाबादला बसणारे बंगालचे नवाब प्रत्यक्षात बंगाल, बिहार व ओरिसा या तिन्ही प्रांतांचे स्वतंत्र राज्यकर्ते होते आणि काही ठिकाणी त्यांचे वर्णन नेमक्या त्याच रूपात केलेही जाते; तरीही त्या पदाचे नाव बंगालची निजामत असेच असून बिहारचा कारभार त्याखालील नायबामार्फत चालत असे. या कथेत बिहारचे स्वतःचे महत्त्व नंतर व वेगळ्या प्रकारे येते : ऑक्टोबर 1764 मध्ये बक्सरची लढाई तिथेच, पाटण्याच्या पश्चिमेला सुमारे एकशे तीस किलोमीटरवरील गंगेकाठच्या तटबंदीच्या गावाजवळ झाली, आणि 1765 मध्ये शाह आलम दुसरा याने कंपनीला ज्या तीन प्रांतांची दिवाणी दिली त्यांतला तो एक आहे. म्हणजे हा पर्याय नवाबाच्या अंमलातील खराखुरा प्रदेश सांगतो, पण पदाचे नाव चुकीचे देतो.
• (4)ओरिसा — ओरिसा बिहारच्याच कारणाने बाद होते, आणि त्यात आणखी एका कारणाची भर पडते. तोही बंगालच्या नवाबांच्या अंमलातील प्रदेश होता आणि 1765 च्या दिवाणीच्या सनदेचे वर्णन करणाऱ्या 'बंगाल, बिहार व ओरिसा' या शब्दांतही तो येतो, पण ओरिसाचा असा कोणताही नवाब नव्हता ज्याच्या जागी ब्रिटिश मीर जाफरला नेमू शकतील. शिवाय या काळात ओरिसा हा नागपूरहून येणाऱ्या मराठी स्वाऱ्यांचा रंगमंच होता, ज्यांनी 1740 च्या दशकात अलिवर्दी खानाच्या कारकिर्दीत बंगालला सतत त्रास दिला, आणि त्या स्वाऱ्या थांबवणाऱ्या तडजोडीत त्याचा मोठा भाग मराठ्यांना देऊन टाकण्यात आला होता. कंपनीला कोणत्या प्रांतात रस होता असा प्रश्न विचारून पर्याय (2), (3) व (4) यांत निवड करणाऱ्या उमेदवाराला खरा निर्णायक मुद्दा सापडलेला नाही : प्रश्न एका पदाचे नाव विचारतो, आणि या तीन नावांपैकी फक्त एकच नाव त्या पदाच्या नावाचा भाग कधी होते.

बंगालचे नवाब मूळचे बंगाल सुभ्याचे मुघल सुभेदार; पुढे ते वंशपरंपरागत झाले आणि अठराव्या शतकात प्रत्यक्षात स्वतंत्र बनले. मुर्शिदाबादहून ते बंगाल, बिहार व ओरिसा या तिन्ही प्रांतांवर राज्य करत, आणि नाणी मात्र मुघल बादशहाच्या नावानेच पाडत. साम्राज्यातील सर्वांत श्रीमंत प्रांत बंगालच होता व साम्राज्याच्या महसुलातील सर्वांत मोठा वाटा त्याचाच होता, आणि म्हणूनच त्यावरील नियंत्रणाने ईस्ट इंडिया कंपनीचे व्यापारी संस्थेतून प्रादेशिक सत्तेत रूपांतर केले. सोळा वर्षे राज्य करणाऱ्या अलिवर्दी खानाची कारकीर्द बहुतांश नागपूरहून येणाऱ्या मराठी स्वाऱ्यांना तोंड देण्यात गेली; त्याचा वारस सिराज-उद्-दौला याचा कंपनीशी कलकत्त्याच्या तटबंदीवरून आणि व्यापारी सवलतींच्या गैरवापरावरून वाद झाला, त्याने 1756 मध्ये कलकत्ता घेतले, आणि मीर जाफरच्या फितुरीनंतर 23 जून 1757 रोजी प्लासी येथे त्याचा पराभव झाला. पुढील आठ वर्षांनी अप्रत्यक्ष सत्तेचा साचा घालून दिला : मीर जाफरला बसवण्यात आले, 1760 मध्ये त्याच्या जागी मीर कासीम आला, मीर कासीमने विरोध केला आणि ऑक्टोबर 1764 मध्ये बक्सर येथे त्याचा पराभव झाला, मीर जाफर पुन्हा गादीवर येऊन फेब्रुवारी 1765 मध्ये मरण पावला, आणि 16 ऑगस्ट 1765 च्या अलाहाबादच्या तहाने कंपनीला शाह आलम दुसरा याच्याकडून बंगाल, बिहार व ओरिसाची दिवाणी मिळाली. या सनदेतून दुहेरी राज्यव्यवस्था नावाची रचना उभी राहिली, जिच्यात महसूल कंपनीकडे राहिला आणि कायदा, सुव्यवस्था व प्रशासन यांची जबाबदारी — निजामत — नवाबाकडे राहिली, पण ती पार पाडण्याची साधने त्याच्याकडे उरली नाहीत; ही व्यवस्था वॉरन हेस्टिंग्जने 1772 मध्ये संपवली.

प्लासीपासून दिवाणीपर्यंतचा हा क्रम भारतीय इतिहासातील सर्वाधिक विचारल्या जाणाऱ्या टप्प्यांपैकी एक असून एमपीएससी तो अगदी सरळ रूपात तपासते : वर्ष, ठिकाण, व्यक्ती, पद. या टप्प्यावरील प्रश्न समजुतीपेक्षा नेमकेपणावर सुटतात, म्हणून ही साखळी तारीखबद्ध यादी म्हणून लक्षात ठेवावी — 1757 प्लासी, 1760 मीर कासीम, 1764 बक्सर, 1765 अलाहाबादचा तह व दिवाणी, 1772 दुहेरी राज्यव्यवस्थेचा शेवट — आणि प्रत्येक दुव्याला नावे जोडावीत. या प्रश्नात वापरलेली रचना पदाचे नाव तपासण्यासाठीची नेहमीचीच आहे : चारपैकी तीन पर्याय एकाच अंमलातील खरेखुरे प्रदेश सांगतात, म्हणून घटना कुठे घडल्या हे ठाऊक असून प्रश्न सुटत नाही; तो सुटतो ते पद कोणत्या नावाने ओळखले जाई हे ठाऊक असल्यानेच. मराठी स्तंभात 'कोणत्या प्रांताचा नवाब' असे शब्द असल्याने ही कसोटी आणखी कडक होते, कारण बिहार व ओरिसा हेही प्रांतच होते आणि तेही त्याच नवाबाच्या अंमलाखाली होते; इंग्रजी स्तंभात मात्र हाच प्रश्न रिकाम्या जागा भरण्याच्या रूपात, पूर्णविरामाने संपणाऱ्या विधानाच्या स्वरूपात छापला आहे, तर मराठी स्तंभात तो प्रश्नचिन्हाने संपणारा थेट प्रश्न आहे. या पेपरातील इंग्रजी स्तंभात रिकाम्या जागांची मांडणी चार वेळा येते जिथे मराठी वेगळ्या रूपात आहे, आणि रूपाच्या या फरकाने उत्तर बदलत नाही.

• प्लासीची लढाई 23 जून 1757 रोजी हुगळीकाठच्या पलाशी येथे रॉबर्ट क्लाइव्हच्या नेतृत्वाखालील ईस्ट इंडिया कंपनी व बंगालचा शेवटचा स्वतंत्र नवाब सिराज-उद्-दौला यांच्यात झाली आणि तिचा निकाल नवाबाचा सेनापती मीर जाफर याच्या फितुरीने लागला.
• लढाईनंतर कंपनीच्या पाठिंब्याने मीर जाफरला बंगालचा नवाब म्हणून बसवण्यात आले आणि त्याचे वर्णन बंगालचा पहिला परावलंबी नवाब असे केले जाते; 1760 मध्ये त्याच्या जागी मीर कासीम आला, पुढे तो पुन्हा गादीवर आला आणि 5 फेब्रुवारी 1765 रोजी मरण पावला.
• मुर्शिदाबादला बसणारे बंगालचे नवाब प्रत्यक्षात बंगाल, बिहार व ओरिसा या तिन्ही प्रांतांचे राज्यकर्ते होते, तरीही त्या पदाचे नाव बंगालची नवाबी असेच आहे.
• बक्सरची लढाई 22 व 23 ऑक्टोबर 1764 रोजी बिहारमध्ये झाली, जिथे हेक्टर मन्रोच्या नेतृत्वाखालील कंपनीच्या फौजांनी मीर कासीम, अवधचा शुजा-उद्-दौला व मुघल बादशहा शाह आलम दुसरा यांच्या एकत्रित सैन्याचा पराभव केला.
• 16 ऑगस्ट 1765 च्या अलाहाबादच्या तहाने शाह आलम दुसरा याने ईस्ट इंडिया कंपनीला बंगाल, बिहार व ओरिसाची दिवाणी दिली आणि त्याबदल्यात वार्षिक खंडणी व कोरा आणि अलाहाबाद हे जिल्हे घेतले.

• नवाबाच्या अंमलातील प्रदेश आणि त्या पदाचे नाव यांची गल्लत करणे; बिहार व ओरिसा त्याच्या अंमलात होते, पण पद बंगालच्या नवाबाचे आहे
• मराठी स्तंभातील 'प्रांत' या शब्दावरून बिहार किंवा ओरिसा हे स्वतंत्र नवाबी असावेत असे मानणे; त्यांचा कारभार बंगालच्या निजामतीखालील नायबामार्फत चालत असे
• प्लासी व बक्सर यांची अदलाबदल करणे; प्लासी 1757 मध्ये बंगालमध्ये तर बक्सर 1764 मध्ये बिहारमध्ये झाली आणि दिवाणी बक्सरनंतरच्या तहाने मिळाली
• मद्रासला नवाबी मानणे; ते कंपनीचे ठाणे होते आणि दक्षिणेतील नवाबी अर्काटची होती

कंपनीच्या सत्तास्थापनेवरील प्रश्न एमपीएससी तारीख, ठिकाण, व्यक्ती व पद अशा चार बाजूंनी विचारते, आणि त्यांची तयारी एका तारीखबद्ध साखळीने पूर्ण होते. या भागातील प्रश्नांचे एक वैशिष्ट्य लक्षात ठेवावे : ते अनेकदा पदाच्या किंवा कागदपत्राच्या नेमक्या नावावर बांधलेले असतात — बंगालचा नवाब, दिवाणी, निजामत, अलाहाबादचा तह — आणि पर्याय म्हणून त्याच प्रदेशातील खरीखुरी नावे दिली जातात, जेणेकरून घटनांची ढोबळ माहिती पुरणार नाही. दुसरे म्हणजे मराठी व इंग्रजी स्तंभांची मांडणी वेगळी असू शकते — एका स्तंभात रिकाम्या जागा भरण्याचे विधान आणि दुसऱ्यात थेट प्रश्न — म्हणून आपल्या स्तंभातील शब्द नीट वाचून प्रश्न नेमके काय मागतो ते ठरवावे. तिसरे म्हणजे या साखळीतील प्रत्येक टप्प्याला त्याचा परिणाम जोडून ठेवावा, कारण 'कशामुळे काय घडले' या रूपातही आयोग प्रश्न विचारते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अलाहाबादच्या तहाने ईस्ट इंडिया कंपनीला कोणता अधिकार मिळाला ?

  • (a)बंगाल, बिहार व ओरिसाची निजामत
  • (b)बंगाल, बिहार व ओरिसाची दिवाणी, म्हणजे महसूल गोळा करण्याचा अधिकार
  • (c)संपूर्ण मुघल साम्राज्याचा कारभार
  • (d)अवधच्या नवाबाकडून खंडणी वसूल करण्याचा अधिकार

  उत्तर(b) बंगाल, बिहार व ओरिसाची दिवाणी, म्हणजे महसूल गोळा करण्याचा अधिकार. 16 ऑगस्ट 1765 रोजी शाह आलम दुसरा याने वार्षिक खंडणी व कोरा आणि अलाहाबाद जिल्ह्यांच्या बदल्यात ही सनद दिली. निजामत — कायदा, सुव्यवस्था व प्रशासन — नवाबाकडेच राहिली, आणि याच विभागणीतून दुहेरी राज्यव्यवस्था उभी राहिली, जी 1772 मध्ये वॉरन हेस्टिंग्जने संपवली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  बक्सरच्या लढाईत ईस्ट इंडिया कंपनीच्या विरोधात कोणती आघाडी उभी होती ?

  • (a)सिराज-उद्-दौला, मीर जाफर व फ्रेंच
  • (b)मीर कासीम, अवधचा शुजा-उद्-दौला व मुघल बादशहा शाह आलम दुसरा
  • (c)अर्काटचा नवाब, चंदा साहेब व दुप्ले
  • (d)अलिवर्दी खान व नागपूरचे मराठे

  उत्तर(b) मीर कासीम, अवधचा शुजा-उद्-दौला व मुघल बादशहा शाह आलम दुसरा. 22 व 23 ऑक्टोबर 1764 रोजी बिहारमधील बक्सर येथे हेक्टर मन्रोच्या नेतृत्वाखालील कंपनीच्या फौजांनी या आघाडीचा पराभव केला, आणि त्यानंतरच्या अलाहाबादच्या तहातून कंपनीला दिवाणी मिळाली. सिराज-उद्-दौला व मीर जाफर हे 1757 च्या प्लासीशी जोडलेले असून चंदा साहेब व दुप्ले दक्षिणेतील कर्नाटक युद्धांशी.