ई.स. 1206 ते 1290 या काळात राज्य केलेल्या गुलाम घराण्याची स्थापना कोणी केली ? (a) महमूद गझनी (b) मुहम्मद घोरी (c) कुतुबुद्दीन ऐबक (d) इल्तुतमिश वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?
- (1)फक्त (a) आणि (c)
- (2)फक्त (b) आणि (d)
- (3)फक्त (a)
- (4)फक्त (c)
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — फक्त (c), कुतुबुद्दीन ऐबक. हा प्रश्न प्रश्न 97 प्रमाणेच दुहेरी मांडणीत छापला आहे : आधी एक प्रश्न, मग (a) ते (d) अशा चार क्रमांकित नोंदी ज्या विधाने नसून व्यक्तींची नावे आहेत, मग 'वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?' अशी शेवटची ओळ, आणि क्रमांकित पर्यायांवर कोणतेही शीर्षक न छापता थेट पर्याय. शेवटची ओळ हा ठरावीक साचा आहे; ती प्रत्यक्षात एवढेच विचारते की, चार नावांपैकी कोणते नाव सुरुवातीच्या प्रश्नाचे उत्तर आहे. (मराठी स्तंभातील ही ओळ केवळ अनेकवचनात — 'बरोबर आहेत' — छापली आहे, तर इंग्रजी स्तंभात एकवचन व अनेकवचन दोन्ही आहेत; त्याने उत्तर बदलत नाही.) कुतुबुद्दीन ऐबक (सुमारे 1150 – 4 नोव्हेंबर 1210) हा घुरी राज्यकर्ता मुहम्मद घोरी याचा तुर्की गुलाम-सेनापती असून 1192 पासून उत्तर भारतातील घुरी प्रदेशांचा कारभार त्याच्याकडे होता. 15 मार्च 1206 रोजी मुहम्मद घोरीची हत्या झाली आणि त्याला पुत्र नसल्याने ऐबकने सार्वभौम सत्ता स्वीकारली — अनौपचारिकपणे 25 जून 1206 पासून, आणि औपचारिक मान्यता 1208 किंवा 1209 मध्ये — आणि तो लाहोरहून राज्य करू लागला; घराणे व सल्तनत यांची गणना 1206 पासूनच होते. तो व त्याचे अनेक वारस गुलाम म्हणून आयुष्य सुरू केलेले असल्याने 1206 ते 1290 या काळातील राज्यकर्त्यांच्या मालिकेला गुलाम घराणे किंवा मामलुक घराणे म्हणतात; 'मामलुक' हा अरबी शब्दच गुलाम सैनिकासाठीचा आहे. प्रत्यक्षात हे नाव तीन संबंधित घराण्यांसाठीचे छत्र आहे — 1206 ते 1211 ची कुतुबी शाखा, 1211 ते 1266 ची पहिली इल्बरी किंवा शम्सी शाखा, आणि 1266 ते 1290 ची दुसरी इल्बरी शाखा. जलालुद्दीन खल्जीने बालवयीन शमसुद्दीन कयुमर्सचा वध करून 1290 मध्ये खल्जी घराण्याची स्थापना केली तेव्हा हे घराणे संपले. ऐबकचे स्मरण दिल्लीतील कुतुबमिनाराच्या बांधकामाची सुरुवात व अजमेरचा अढाई दिन का झोपडा यांसाठी, त्याच्या दानशूरपणासाठी — ज्यामुळे त्याला 'लाखबक्ष', लाखांचा दाता, हे नाव मिळाले — आणि त्याच्या मृत्यूच्या प्रकारासाठी होते : 1210 मध्ये लाहोर येथे पोलोसदृश चौगान खेळताना तो घोड्यावरून पडला आणि खोगिराचा पुढचा भाग बरगड्यांत घुसून जागीच मरण पावला. चारपैकी शेवटचे नाव उत्तर का ठरत नाही हेही नीट पाहा, कारण त्यालाच अनेकदा दिल्ली सल्तनतीचा खरा संस्थापक म्हटले जाते. 1211 ते 1236 राज्य करणारा इल्तुतमिश हा ऐबकचाच गुलाम व जावई; त्यानेच ऐबकचा वारस आरामशाह याला पदच्युत केले, राजधानी दिल्लीला हलवली आणि सैलसर धरून ठेवलेल्या घुरी प्रदेशांचे रूपांतर एका सल्तनतीत केले; म्हणून इतिहासकार त्याला दिल्ली सल्तनतीचा प्रत्यक्ष संस्थापक म्हणतात. पण प्रश्न 1206 मध्ये सुरू होणाऱ्या घराण्याची स्थापना कोणी केली एवढेच विचारतो, आणि ते ऐबकनेच केली. नोंदवायचा पर्याय (4) आहे.
- (1)फक्त (a) आणि (c) — हा पर्याय बरोबर नावासोबत गझनीच्या महमूदला जोडतो, आणि महमूद वेगळ्या घराण्याचा, वेगळ्या शतकाचा व वेगळ्या हेतूचा आहे. त्याने 998 ते 1030 या काळात गझनी या राजधानीतून गझनवी साम्राज्यावर राज्य केले, भारतावर वारंवार स्वाऱ्या केल्या, सोमनाथसह देवालयांच्या नगरांची लूट केली आणि पंजाब आपल्या राज्यास जोडला; पण भारतातील राजधानीतून राज्य करणे या अर्थाने त्याने भारतात राज्य स्थापन केले नाही, आणि 1206 च्या जवळजवळ दोन शतके आधी त्याचे निधन झाले होते. अफगाणिस्तानात गझनवींची जागा घुरींनी घेतली, आणि घुरींनी भारतात मिळवलेले प्रदेशच ऐबकच्या वाट्याला आले. अभ्यासक्रमाच्या या भागात या दोन मालिका वेगळ्या ठेवणे ही पहिली गरज आहे : 977 पासूनचे गझनवी, ज्यांचा मोठा स्वारीकर्ता महमूद; बाराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासूनचे घुरी, ज्यांच्यातील मुहम्मद घोरी उत्तर भारताचा विजेता; आणि मग 1206 पासूनची दिल्ली सल्तनत, जिचा प्रारंभ ऐबकपासून.
- (2)फक्त (b) आणि (d) — हा पर्याय मुहम्मद घोरी व इल्तुतमिश यांची जोडी बांधतो, आणि दोन्ही नावे वेगवेगळ्या व शिकवणाऱ्या कारणांनी चुकीची ठरतात. मुहम्मद घोरी (सुमारे 1144 – 15 मार्च 1206, राज्य 1173 पासून) याने ज्या विजयांवर सल्तनत उभी राहिली ते विजय मिळवले — 1192 मध्ये तराईनच्या दुसऱ्या लढाईत त्याने पृथ्वीराज चौहानचा पराभव केला आणि ऐबक व बख्तियार खल्जी यांसारख्या सेनापतींमार्फत घुरी सत्ता गंगेच्या खोऱ्यात पसरवली — पण तो गझनीहून राज्य करत होता आणि घुरी सुलतानच राहिला; गुलाम घराण्याची सुरुवात त्याच्या हत्येनंतरच होते. 1211 ते 1236 राज्य करणारा इल्तुतमिश हा स्थैर्य देणारा राज्यकर्ता : ऐबकचा गुलाम व जावई, ज्याने आरामशाहला पदच्युत केले, दिल्लीला राजधानी केले, चांदीचा टंका व तांब्याचा जितल ही नाणी सुरू केली, आणि म्हणूनच दिल्लीहून राज्य करणारा पहिला मुस्लिम सार्वभौम व दिल्ली सल्तनतीचा प्रत्यक्ष संस्थापक असे त्याचे वर्णन होते. यांपैकी कोणीही 1206 चे घराणे स्थापन केले नाही, आणि प्रश्न तेच विचारतो.
- (3)फक्त (a) — हा पर्याय केवळ गझनीच्या महमूदवर उभा असून तिघांतला सर्वांत दुबळा आहे; तरीही तो पुरेशा वेळा निवडला जातो म्हणून त्याविषयी दोन शब्द आवश्यक आहेत, कारण यादीतले सर्वाधिक प्रसिद्ध नाव तेच आहे आणि चारपैकी एकच नाव ओळखणारा उमेदवार तेच खुणावतो. यावरचे उत्तर कालक्रमाचे आहे. महमूदचे निधन 1030 मध्ये झाले; गुलाम घराण्याची गणना 1206 पासून होते; या दोहोंत एकशे शहात्तर वर्षांचे अंतर असून मधल्या काळात गझनवींची सत्ता घुरींकडे गेली. फरक केवळ तारखांचा नाही तर स्वरूपाचाही आहे हेही जोडून सांगण्यासारखे : महमूदच्या मोहिमा गझनीहून निघालेल्या लुटीच्या स्वाऱ्या होत्या आणि त्यांत फक्त पंजाब राज्यास जोडला गेला, तर 1206 नंतर उभी राहिलेली सल्तनत भारतातूनच चालवले जाणारे राज्य होते, ज्याची स्वतःची राजधानी, नाणी, सरदारवर्ग व प्रशासन होते. प्रसिद्ध नाव ओळखणे आणि विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
दिल्ली सल्तनतीची गणना रूढपणे 1206 पासून होते आणि तिची विभागणी पाच घराण्यांत केली जाते — 1206 ते 1290 गुलाम किंवा मामलुक घराणे, 1290 ते 1320 खल्जी, 1320 ते 1414 तुघलक, 1414 ते 1451 सय्यद आणि 1451 ते 1526 लोदी. यांतल्या पहिल्याला गुलाम घराणे म्हणतात कारण कुतुबुद्दीन ऐबक, इल्तुतमिश व बल्बन हे तिघेही राज्यकर्ते होण्यापूर्वी गुलाम होते; यामागे मध्य आशियातील मामलुक ही संस्था आहे — लहानपणी विकत घेतलेला, सैनिक व प्रशासक म्हणून घडवलेला आणि अनेकदा मुक्त करून सर्वोच्च पदांवर नेलेला लष्करी गुलाम. हे घराणे प्रत्यक्षात तीन जोडलेल्या शाखांचे आहे : 1206 ते 1211 ऐबक व त्याचा अल्पजीवी वारस आरामशाह यांची कुतुबी शाखा; 1211 ते 1266 इल्तुतमिश, त्याची कन्या रझिया व त्याचे पुत्र यांची शम्सी किंवा पहिली इल्बरी शाखा; आणि 1266 ते 1290 बल्बन व त्याच्या वंशजांची दुसरी इल्बरी शाखा, जी जलालुद्दीन खल्जीने बालवयीन कयुमर्सचा वध करून खल्जी घराणे स्थापन केल्यावर संपली. या घराण्यातील कामाची मूलभूत विभागणी ऐबक व इल्तुतमिश यांच्यात आहे : ऐबकने घराणे स्थापन केले आणि चार वर्षे लाहोरहून राज्य केले, तर इल्तुतमिशने पंचवीस वर्षे दिल्लीहून राज्य केले, खलिफाकडून मान्यता मिळवली, चाळीस सरदारांचे चहलगानी मंडळ उभे केले आणि चांदीचा टंका व तांब्याचा जितल ही नाणी सुरू केली; म्हणूनच ऐबकपेक्षा त्यालाच सल्तनतीचा खरा संस्थापक म्हटले जाते.
एमपीएससीचे मध्ययुगीन इतिहासाचे प्रश्न बहुतांश संस्थापक, राजधान्या, तारखा व पदव्या यांविषयीचे असतात, आणि दिल्ली सल्तनत हा त्यांचा सर्वांत दाट स्रोत आहे : पाच घराणी, त्यांचे संस्थापक, त्यांचे शेवटचे राज्यकर्ते आणि सत्तांतराची वर्षे. हे सर्व लक्षात ठेवण्याचा सुरक्षित मार्ग म्हणजे घराणे, संस्थापक, कालखंड व शेवटचा राज्यकर्ता असा एकच तक्ता, आणि तो सुट्या ओळींऐवजी साखळी म्हणून पाठ करणे, कारण बहुतेक प्रश्न सांध्यांवरच विचारले जातात — पुढचे घराणे कोणी स्थापन केले, कोणाला कोणी हटवले, कोणत्या वर्षी मालिका बदलली. हा प्रश्न साखळीच्या पहिल्याच सांध्यावर विचारला असून त्यासाठीचा नेहमीचा सापळाही वापरतो : संस्थापक व स्थैर्य देणारा यांची गल्लत. हा सापळा शक्य होतो कारण बहुतेक पाठ्यपुस्तके एकाच परिच्छेदात सांगतात की ऐबकने घराणे स्थापन केले आणि इल्तुतमिश हा सल्तनतीचा खरा संस्थापक होता. या दोहोंतली निवड प्रश्नाच्या शब्दांवरच ठरते : 'ई.स. 1206 ते 1290 या काळात राज्य केलेल्या गुलाम घराण्याची स्थापना' हे शब्द 1206 कडे आणि म्हणून ऐबककडे बोट दाखवतात. मांडणीची नोंदही घ्या — प्रश्न 97 प्रमाणेच इथेही सुरुवातीचा प्रश्न, चार क्रमांकित नोंदी आणि शेवटची 'कोणते विधान/विधाने' ओळ आहे, आणि मराठी स्तंभातील ती ओळ केवळ अनेकवचनात छापली आहे.
- मुहम्मद घोरी याचा तुर्की गुलाम-सेनापती कुतुबुद्दीन ऐबक याने आपल्या धन्याच्या 15 मार्च 1206 रोजी झालेल्या हत्येनंतर सार्वभौम सत्ता स्वीकारली — 25 जून 1206 रोजी अनौपचारिकपणे आणि 1208-09 मध्ये औपचारिक मान्यतेसह; गुलाम घराणे व दिल्ली सल्तनत यांची गणना 1206 पासून होते.
- गुलाम किंवा मामलुक घराण्याने 1206 ते 1290 राज्य केले आणि हे नाव तीन शाखांसाठीचे छत्र आहे — 1206-1211 कुतुबी, 1211-1266 पहिली इल्बरी किंवा शम्सी आणि 1266-1290 दुसरी इल्बरी; जलालुद्दीन खल्जीने बालवयीन शमसुद्दीन कयुमर्सचा वध करून खल्जी घराणे स्थापन केल्यावर ते संपले.
- ऐबक लाहोरहून राज्य करत असे, त्याने दिल्लीतील कुतुबमिनाराचे व अजमेरच्या अढाई दिन का झोपडाचे बांधकाम सुरू केले, आणि 1210 मध्ये पोलोसदृश चौगान खेळताना घोड्यावरून पडून त्याचा मृत्यू झाला.
- 1211 ते 1236 राज्य करणारा इल्तुतमिश हा ऐबकचा गुलाम व जावई; त्याने आरामशाहला पदच्युत केले, दिल्लीला राजधानी केले, आणि दिल्लीहून राज्य करणारा पहिला मुस्लिम सार्वभौम व दिल्ली सल्तनतीचा प्रत्यक्ष संस्थापक असे त्याचे वर्णन होते.
- 1173 ते 1206 राज्य करणाऱ्या व 1192 मध्ये तराईनच्या दुसऱ्या लढाईत पृथ्वीराज चौहानचा पराभव करणाऱ्या मुहम्मद घोरीने सल्तनतीचा पाया ठरलेले विजय मिळवले, पण तो घुरी सुलतान म्हणून गझनीहून राज्य करत होता; गझनीचा महमूद याहून आधीच्या घराण्याचा असून त्याचे निधन 1030 मध्ये झाले.
- 998–1030 — गझनवी घराण्याचा गझनीचा महमूद गझनीहून भारतावर वारंवार स्वाऱ्या करतो आणि पंजाब जोडून घेतो, पण भारतातल्या कोणत्याही राजधानीतून राज्य करत नाही. 1206 च्या एकशे शहात्तर वर्षे आधीच त्याचे निधन झाले, आणि त्याच्या मोहिमा म्हणजे लुटीच्या स्वाऱ्या होत्या — भारतातून चालवलेले राज्य नव्हे
- 1173–1206 — मुहम्मद घोरी घुरी सुलतान म्हणून गझनीहून राज्य करतो, 1192 मध्ये तराईनच्या दुसऱ्या लढाईत पृथ्वीराज चौहानचा पराभव करतो, आणि ऐबक व बख्तियार खल्जीसारख्या सेनापतींमार्फत गंगेच्या खोऱ्यात घुरी सत्ता पसरवतो. सल्तनतीचा पाया ठरणारे विजय त्याचेच, आणि 15 मार्च 1206 रोजी मुलगा मागे न ठेवता त्याची हत्या होते
- 1206 — 1192 पासून भारतातील घुरी प्रदेशांचा कारभार पाहणारा त्याचा तुर्की गुलाम-सेनापती कुतुबुद्दीन ऐबक सार्वभौम सत्ता स्वीकारतो : 25 जून 1206 रोजी अनौपचारिकपणे आणि 1208-09 मध्ये औपचारिक मान्यतेसह. तो लाहोरहून राज्य करतो, दिल्लीतील कुतुबमिनार व अजमेरचे अढाई दिन का झोपडा यांचे बांधकाम सुरू करतो, दानशूरपणामुळे 'लाखबक्ष' म्हणून ओळखला जातो, आणि 1210 मध्ये चौगान खेळताना घोड्यावरून पडून मरण पावतो. घराण्याची गणना इथूनच सुरू होते
- 1211–1236 — ऐबकचाच गुलाम व जावई इल्तुतमिश आरामशाहला पदच्युत करतो, राजधानी दिल्लीला हलवतो, खलिफाकडून मान्यता मिळवतो, चाळीस सरदारांचे 'चहलगानी' मंडळ उभारतो आणि चांदीचा टंका व तांब्याचा जितल चलनात आणतो. इतिहासकार त्याला दिल्ली सल्तनतीचा प्रत्यक्ष संस्थापक म्हणतात — पण हा दावा या प्रश्नाने विचारलेल्या दाव्याहून वेगळा आहे
मजकुरापूर्वी मांडणी वाचा. या प्रश्नात आधी एक सवाल, मग खुणा लावलेली चार नावे — विधाने नव्हे, व्यक्तींची नावे — मग 'वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?' अशी अनेकवचनी ओळ, आणि पर्यायांचे शीर्षक मात्र नाहीच; प्रश्न 97 चीच ही रचना. ती शेवटची ओळ ठरावीक साचा आहे, आणि ती प्रत्यक्षात एवढेच विचारते की वरच्या सवालाचे उत्तर या चार नावांपैकी कोणते. 1206 ते 1290 चे गुलाम किंवा मामलुक घराणे स्वतःच तीन जोडलेल्या शाखांचे छत्र आहे : 1211 पर्यंतची कुतुबी शाखा, 1266 पर्यंतची पहिली इल्बरी किंवा शम्सी आणि 1290 पर्यंतची दुसरी इल्बरी — जलालुद्दीन खल्जीने बालवयीन कयुमर्सचा वध केला तेव्हा ती संपली.
- घराण्याचा संस्थापक व सल्तनतीला स्थैर्य देणारा यांची गल्लत करणे; घराणे 1206 मध्ये ऐबकने स्थापन केले, तर इल्तुतमिशला प्रत्यक्ष संस्थापक म्हटले जाते
- गझनीचा महमूद व मुहम्मद घोरी यांची अदलाबदल करणे; पहिला गझनवी घराण्याचा व 1030 मध्ये मरण पावलेला, दुसरा घुरी सुलतान व 1206 मध्ये मारला गेलेला
- शेवटच्या 'कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत' या ओळीमुळे चार नोंदी विधाने आहेत असे मानणे; इथे त्या व्यक्तींची नावे असून सुरुवातीच्या प्रश्नाची संभाव्य उत्तरे आहेत
- यादीतले सर्वाधिक प्रसिद्ध नाव उत्तर मानणे; प्रसिद्धी हा निकष नसून प्रश्नात दिलेला 1206 हा कालखंड निकष आहे
दिल्ली सल्तनतीवरील प्रश्न घराणे-संस्थापक-कालखंड अशा जोड्यांच्या रूपात येतात, आणि त्यांची तयारी एका तक्त्याने पूर्ण होते; तो तक्ता साखळी म्हणून वाचला की सांध्यांवरचे प्रश्नही सुटतात. या भागात एक विशिष्ट सापळा वारंवार वापरला जातो — 'संस्थापक' व 'खरा संस्थापक' अशा दोन वर्णनांचा — म्हणून प्रत्येक घराण्यासाठी हे दोन्ही कोण आहेत ते वेगळे लिहून ठेवावे आणि प्रश्नातील शब्द कोणत्याकडे बोट दाखवतो ते ठरवावे. दुसरे म्हणजे या पेपरात दोन प्रश्न असामान्य दुहेरी मांडणीत छापले आहेत, आणि परीक्षेत ती मांडणी पाहून गोंधळू नये : सुरुवातीचा प्रश्न वाचावा, क्रमांकित नोंदी त्याची संभाव्य उत्तरे आहेत असे धरावे आणि शेवटची ओळ साचा मानावी. तिसरे म्हणजे तारखा जोडीने पाठ कराव्यात — 1206 गुलाम, 1290 खल्जी, 1320 तुघलक, 1414 सय्यद, 1451 लोदी, 1526 पानिपत — कारण या सहा आकड्यांवर या विषयातील बहुतेक प्रश्न सुटतात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
दिल्ली सल्तनतीचा प्रत्यक्ष संस्थापक म्हणून कोणाचे वर्णन केले जाते ?
- (a)कुतुबुद्दीन ऐबक
- (b)इल्तुतमिश
- (c)मुहम्मद घोरी
- (d)बल्बन
उत्तर(b) इल्तुतमिश. ऐबकने 1206 मध्ये घराणे स्थापन केले आणि चार वर्षे लाहोरहून राज्य केले, पण 1211 ते 1236 राज्य करणाऱ्या इल्तुतमिशने आरामशाहला पदच्युत करून राजधानी दिल्लीला हलवली, खलिफाकडून मान्यता मिळवली, चहलगानी उभे केले आणि टंका व जितल ही नाणी सुरू केली; म्हणून त्याला सल्तनतीचा प्रत्यक्ष संस्थापक म्हटले जाते. मुहम्मद घोरी घुरी सुलतान होता आणि बल्बन 1266 नंतरचा.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
गुलाम घराण्यानंतर दिल्लीच्या तख्तावर कोणते घराणे आले आणि कोणत्या वर्षी ?
- (a)तुघलक घराणे, 1320
- (b)खल्जी घराणे, 1290
- (c)सय्यद घराणे, 1414
- (d)लोदी घराणे, 1451
उत्तर(b) खल्जी घराणे, 1290. जलालुद्दीन खल्जीने बालवयीन शमसुद्दीन कयुमर्सचा वध करून 1290 मध्ये खल्जी घराणे स्थापन केले आणि 1206 पासून चालत आलेले गुलाम घराणे संपले. तुघलक 1320 मध्ये, सय्यद 1414 मध्ये आणि लोदी 1451 मध्ये सत्तेवर आले, आणि 1526 च्या पानिपतच्या पहिल्या लढाईने सल्तनतीचा शेवट झाला.