MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 98 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — फक्त (d), दिल्ली. हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनची स्थापना 8 व 9 सप्टेंबर 1928 रोजी दिल्लीतील फिरोजशाह कोटला येथे झालेल्या बैठकीत झाली. तिथे जे घडले ते शून्यातून नवी संघटना उभी करणे नव्हे तर नामांतर व पुनर्रचना होती, आणि हा भेदच या प्रश्नाचा संपूर्ण आशय आहे. जुनी संघटना म्हणजे सचींद्रनाथ सन्याल यांनी स्थापन केलेली हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन; तिची घटना 1923 मध्ये अलाहाबाद येथे रामप्रसाद बिस्मिल यांनी सन्याल व बंगालचे क्रांतिकारक जदुगोपाल मुखर्जी यांच्या साहाय्याने लिहिली, आणि घटना समितीची बैठक 3 ऑक्टोबर 1924 रोजी कानपूर येथे झाली. याच संघटनेने 1925 चा काकोरी रेल्वे दरोडा घडवून आणला, आणि त्यानंतरच्या खटल्यात तिचे नेतृत्वच संपले — बिस्मिल, अश्फाकउल्ला खान व इतरांना 1927 मध्ये फाशी देण्यात आली. काकोरीनंतरच्या वर्षांत बंगाल, बिहार व पंजाबात नवे क्रांतिकारी गट उभे राहिले होते, आणि हेच गट हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनमधून वाचलेल्यांसह सप्टेंबर 1928 मध्ये फिरोजशाह कोटला येथे एकत्र आले. त्या बैठकीतून हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन उभी राहिली; नावात जोडलेला 'समाजवादी' हा शब्द भगतसिंग यांच्या व रशियन क्रांतीच्या प्रभावाची साक्ष देतो, कारण तरुण सदस्य आता केवळ ब्रिटिशांना घालवण्याविषयी नव्हे तर त्यांच्या सत्तेच्या जागी कोणता समाज उभा राहावा याविषयीही बोलत होते. चंद्रशेखर आझाद — प्रश्नपत्रिकेच्या इंग्रजी स्तंभात हे नाव 'Chandrashekher' असे छापले आहे — या संघटनेचे सरसेनापती झाले आणि भगतसिंग तिचा सर्वांत प्रभावी आवाज. पुढे जे घडले तो भारतीय क्रांतिकारी राजकारणातील सर्वाधिक परिचित घटनाक्रम आहे : 17 नोव्हेंबर 1928 रोजी निधन झालेल्या लाला लजपत राय यांना ज्या लाठीहल्ल्यात दुखापत झाली त्याचा सूड म्हणून डिसेंबर 1928 मध्ये लाहोर येथे पोलिस अधिकारी जे. पी. सॉंडर्स याची हत्या; 8 एप्रिल 1929 रोजी भगतसिंग व बटुकेश्वर दत्त यांनी दिल्लीतील केंद्रीय विधिमंडळात टाकलेले बॉम्ब, जे पब्लिक सेफ्टी बिल व ट्रेड डिस्प्युट्स बिल यांच्याविरुद्ध जाणीवपूर्वक केलेले प्रचारकृत्य होते; डिसेंबर 1929 मध्ये व्हाइसरॉयच्या गाडीवरील हल्ला; फेब्रुवारी 1931 मध्ये अलाहाबाद येथील चकमकीत आझाद यांचा मृत्यू; आणि 23 मार्च 1931 रोजी भगतसिंग, राजगुरू व सुखदेव यांना दिलेली फाशी. नोंदवायचा पर्याय (4) आहे.

• (1)फक्त (a) आणि (b) — हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनच्या स्थापनेत मुंबई किंवा नागपूर यांचा कोणताही वाटा नाही. या प्रवाहातील क्रांतिकारी चळवळीचा तळ गंगेच्या उत्तरेकडील प्रदेशात होता — बंगाल, संयुक्त प्रांत व पंजाब — आणि तिच्याशी जोडलेली ठिकाणे ठरावीक आहेत : अलाहाबाद, जिथे 1923 मध्ये जुन्या संघटनेची घटना लिहिली गेली; कानपूर, जिथे 3 ऑक्टोबर 1924 रोजी घटना समिती भरली; लखनौजवळचे काकोरी, जिथे 1925 मध्ये गाडी अडवली गेली; दिल्ली, जिथे सप्टेंबर 1928 ची बैठक झाली आणि जिथे एप्रिल 1929 मध्ये विधिमंडळात बॉम्ब टाकला गेला; आणि लाहोर, जिथे सॉंडर्सची हत्या झाली व कटाचा खटला चालला. या काळातील मुंबई म्हणजे काँग्रेसची अधिवेशने, गिरणी कामगारांची चळवळ आणि 1946 चे नौदल बंड यांचे शहर; नागपूर म्हणजे असहकाराचा ठराव करणाऱ्या 1920 च्या काँग्रेस अधिवेशनाचे व 1923 च्या झेंडा सत्याग्रहाचे शहर. या संघटनेच्या नकाशावर दोन्हींपैकी एकही येत नाही.
• (2)फक्त (c) आणि (d) — हा पर्याय अर्धा बरोबर आहे आणि म्हणूनच धोकादायक : त्यात दिल्ली — म्हणजे बरोबर उत्तर — आहे, पण त्यासोबत कोलकाता जोडलेले आहे; आणि प्रश्न संघटना कोठे स्थापन झाली एवढेच विचारतो, जे उत्तर केवळ दिल्ली आहे. कलकत्त्याकडे ओढ वाटणे समजण्यासारखे आहे, कारण क्रांतिकारी राजकारणाची जुनी भूमी बंगालच होती — अनुशीलन समिती व युगांतर गट तिथलेच, हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनची स्थापना करणारे सचींद्रनाथ सन्याल त्याच परंपरेतून आलेले, आणि 1923 मध्ये अलाहाबादला घटना लिहिण्यात मदत करणारे जदुगोपाल मुखर्जी हे बंगालचे क्रांतिकारक. तरीही 1928 ची बैठक दिल्लीतील फिरोजशाह कोटला येथेच झाली, आणि बंगाल, बिहार व पंजाबातून आलेले गट तिथे प्रवास करून पोहोचले होते. यादीच्या प्रश्नात एक नोंद बरोबर असताना तिच्यासोबत दुसरी पटण्याजोगी नोंद जोडणे हा गुण गमावण्याचा सर्वांत नेहमीचा मार्ग आहे, आणि हा पर्याय नेमक्या त्याच चुकीसाठी बांधलेला आहे.
• (3)फक्त (a) — हा पर्याय केवळ मुंबई देतो, आणि भगतसिंग यांचे नाव असलेल्या प्रश्नात महाराष्ट्रातील उमेदवार महाराष्ट्रातील शहराकडे हात घालू शकतो एवढ्यापलीकडे त्याच्या बाजूने काहीही सांगता येत नाही; भगतसिंग यांचा मराठी भाषिक प्रदेशाशी संबंध मर्यादित आहे. मुंबई इलाख्याचा क्रांतिकारी इतिहास वेगळ्या प्रवाहाचा आहे — 1897 मध्ये पुण्यातील चापेकर बंधू, विनायक दामोदर सावरकर यांनी 1904 मध्ये नाशिक येथे स्थापन केलेले अभिनव भारत आणि 1909-10 चा नाशिक कट, आणि पुढे शहरातील कामगार व काँग्रेसचे राजकारण. हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनचा मुंबई इलाख्यात कोणताही तळ नव्हता. इथे पर्यायांची रचनाही पाहण्यासारखी आहे : चारपैकी तीन पर्यायांत या कथेत भाग नसलेले एखादे शहर आहे आणि फक्त एकाच पर्यायात दिल्ली स्वतंत्रपणे येते; त्यामुळे दिल्लीविषयी खात्री असलेला आणि दुसरे कोणतेही शहर यात नाही याविषयीही खात्री असलेला उमेदवार तत्काळ उत्तर देऊ शकतो.

1920 च्या दशकातील क्रांतिकारी राष्ट्रवाद बंगालात सुरू होऊन पश्चिमेकडे सरकत गेला. हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनची स्थापना सचींद्रनाथ सन्याल यांनी केली, तिची घटना 1923 मध्ये अलाहाबाद येथे रामप्रसाद बिस्मिल व जदुगोपाल मुखर्जी यांच्या सहभागाने लिहिली गेली, आणि घटना समिती 3 ऑक्टोबर 1924 रोजी कानपूर येथे भरली. ब्रिटिश सत्ता सशस्त्र मार्गाने उलथवून संघराज्यात्मक प्रजासत्ताक स्थापणे हे तिचे उद्दिष्ट होते. संघटनेला पैसा मिळावा म्हणून घडवलेल्या ऑगस्ट 1925 च्या काकोरी रेल्वे दरोड्यानंतर मोठा खटला चालला, ज्यात बिस्मिल, अश्फाकउल्ला खान, रोशनसिंग व राजेंद्र लाहिरी यांना फाशीची शिक्षा होऊन 1927 मध्ये ती अंमलात आली, आणि सन्याल यांना काळ्या पाण्याची शिक्षा झाली. वाचलेल्या तरुणांनी — चंद्रशेखर आझाद, भगतसिंग, सुखदेव, राजगुरू, भगवतीचरण व्होरा — नव्या वैचारिक दिशेने संघटना पुन्हा उभी केली. अनेक प्रांतांतील क्रांतिकारकांसह 8 व 9 सप्टेंबर 1928 रोजी दिल्लीतील फिरोजशाह कोटला येथे भरलेल्या बैठकीत त्यांनी नावात 'समाजवादी' हा शब्द जोडला आणि हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनचा जन्म झाला, जिचे सरसेनापती आझाद होते. सायमन कमिशनवरील बहिष्कार, लाला लजपत राय यांना झालेली दुखापत आणि नोव्हेंबर 1928 मधील त्यांचे निधन यांतून या नव्या संघटनेची पहिली कारवाई घडली — लाहोर येथील सॉंडर्सची हत्या. 8 एप्रिल 1929 रोजी केंद्रीय विधिमंडळात टाकलेले बॉम्ब मारण्यासाठी नव्हे तर ऐकू जाण्यासाठी होते — बहिऱ्यांना ऐकवण्यासाठी मोठा आवाज लागतो असे त्यांचे शब्द होते — आणि त्यानंतरच्या खटल्याने भगतसिंग यांचे लेखन सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवले. 1931 च्या फाशींनंतर ही संघटना टिकली नाही.

क्रांतिकारी चळवळीवर एमपीएससी ठिकाणे, तारखा व संघटनांची नावे यांतून प्रश्न विचारते, आणि त्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या जोड्या ठरलेल्या आहेत : अनुशीलन समिती व युगांतर यांच्यासोबत बंगाल, अभिनव भारतासोबत नाशिक व सावरकर, गदर पक्षासोबत सॅन फ्रान्सिस्को व 1913, हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनसोबत कानपूर व 1924, आणि हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनसोबत दिल्ली व 1928. या जोड्या पाठ असलेला उमेदवार या विषयावरचा जवळजवळ कोणताही प्रश्न सोडवू शकतो. या प्रश्नाची मांडणी या पेपरात वारंवार येणारी आहे — प्रश्न, मग चार क्रमांकित नोंदी, आणि मग संयोगांना परवानगी देणारे पर्याय — आणि इथे चारही नोंदी शहरांची नावे असल्याने ते संयोग म्हणजे 'यात एकच शहर आहे याची तुम्हाला खात्री आहे का' असे विचारण्याचा मार्ग ठरतात. ती कसोटी खरीखुरी आहे : या संघटनेतील माणसे बंगाल, संयुक्त प्रांत व पंजाबातून आली होती, म्हणून अनेक शहरांचा या कथेत दावा आहे, पण स्थापनेवर दावा फक्त एकाच शहराचा आहे. आणखी दोन नोंदी : इंग्रजी स्तंभात हे नाव 'Chandrashekher' असे छापले आहे, तर क्रांतिकारकाचे नाव सामान्यतः चंद्रशेखर आझाद असे लिहिले जाते; आणि मराठी स्तंभातील प्रश्नात 'भारतात' हा शब्द आहे, जो इंग्रजी स्तंभात नाही. दोन्हींचा उत्तरावर परिणाम होत नाही.

• हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशनची स्थापना 8 व 9 सप्टेंबर 1928 रोजी दिल्लीतील फिरोजशाह कोटला येथे भरलेल्या क्रांतिकारी गटांच्या बैठकीत झाली.
• ती सचींद्रनाथ सन्याल यांनी स्थापन केलेल्या हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनचीच पुनर्रचना व नामांतर होती; त्या जुन्या संघटनेची घटना 1923 मध्ये अलाहाबाद येथे लिहिली गेली आणि तिची घटना समिती 3 ऑक्टोबर 1924 रोजी कानपूर येथे भरली.
• नावात जोडलेला 'समाजवादी' हा शब्द भगतसिंग यांच्या व रशियन क्रांतीच्या प्रभावाची साक्ष देतो; चंद्रशेखर आझाद या संघटनेचे सरसेनापती झाले.
• 1925 च्या काकोरी दरोड्याने व त्यानंतरच्या खटल्याने जुन्या संघटनेचे नेतृत्व संपले; रामप्रसाद बिस्मिल व अश्फाकउल्ला खान यांच्यासह अनेकांना 1927 मध्ये फाशी देण्यात आली.
• संघटनेच्या प्रमुख कारवाया म्हणजे 17 नोव्हेंबर 1928 रोजी निधन झालेल्या लाला लजपत राय यांच्यावरील हल्ल्यानंतर डिसेंबर 1928 मध्ये लाहोर येथे जे. पी. सॉंडर्सची हत्या, आणि 8 एप्रिल 1929 रोजी भगतसिंग व बटुकेश्वर दत्त यांनी दिल्लीतील केंद्रीय विधिमंडळात टाकलेले बॉम्ब.

• बरोबर शहरासोबत दुसरे पटण्याजोगे शहर जोडणे; संघटना दिल्लीत स्थापन झाली, कोलकात्यात नाही
• हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन व हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन एकच मानणे; दुसरी ही पहिलीचीच 1928 मधील पुनर्रचना व नामांतर आहे
• काकोरीशी जोडलेली ठिकाणे व 1928 च्या स्थापनेचे ठिकाण यांची गल्लत करणे; अलाहाबाद 1923, कानपूर 1924, काकोरी 1925 आणि दिल्ली 1928
• भगतसिंग यांचे नाव दिसताच महाराष्ट्रातील शहर निवडणे; या संघटनेचा मुंबई इलाख्यात कोणताही तळ नव्हता

क्रांतिकारी चळवळीवरील प्रश्न सोडवण्याची तयारी संघटना-ठिकाण-वर्ष अशा जोड्यांच्या यादीने होते, आणि त्या यादीत प्रत्येक संघटनेसोबत तिचे संस्थापक, तिची प्रमुख कारवाई व तिचा खटला हेही लिहून ठेवावे. एमपीएससी या यादीतील कोणताही कप्पा विचारते आणि पर्याय म्हणून त्याच काळातील दुसरी ठिकाणे किंवा दुसऱ्या संघटना देते. या प्रश्नात दिसणारी दुसरी कसोटी म्हणजे संयोगाच्या पर्यायांची : एक नोंद बरोबर आहे एवढे कळल्यावर तिच्यासोबत दुसरी नोंद जोडायची की नाही हा निर्णय घ्यावा लागतो, आणि तो निर्णय 'प्रश्न नेमके काय विचारतो' यावर घ्यावा — इथे संघटना कोठे स्थापन झाली, म्हणजे एकच ठिकाण. तिसरे म्हणजे नावांची छपाईतील रूपे बदलू शकतात हे लक्षात ठेवून व्यक्तीच्या ओळखीवर भरवसा ठेवावा, नावाच्या स्पेलिंगवर नाही.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनच्या घटना समितीची बैठक 3 ऑक्टोबर 1924 रोजी कोठे भरली ?

  • (a)दिल्ली
  • (b)कानपूर
  • (c)लाहोर
  • (d)कोलकाता

  उत्तर(b) कानपूर. सचींद्रनाथ सन्याल यांनी स्थापन केलेल्या या संघटनेची घटना 1923 मध्ये अलाहाबाद येथे लिहिली गेली आणि घटना समिती 3 ऑक्टोबर 1924 रोजी कानपूर येथे भरली. दिल्लीतील फिरोजशाह कोटला हे 8 व 9 सप्टेंबर 1928 च्या बैठकीचे ठिकाण असून तिथेच संघटनेचे नामांतर होऊन हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन उभी राहिली.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  8 एप्रिल 1929 रोजी दिल्लीतील केंद्रीय विधिमंडळात बॉम्ब टाकणारे कोण होते ?

  • (a)चंद्रशेखर आझाद व सुखदेव
  • (b)भगतसिंग व बटुकेश्वर दत्त
  • (c)राजगुरू व भगवतीचरण व्होरा
  • (d)रामप्रसाद बिस्मिल व अश्फाकउल्ला खान

  उत्तर(b) भगतसिंग व बटुकेश्वर दत्त. पब्लिक सेफ्टी बिल व ट्रेड डिस्प्युट्स बिल यांच्याविरुद्ध जाणीवपूर्वक केलेले हे प्रचारकृत्य होते आणि बॉम्ब मारण्यासाठी नव्हे तर ऐकू जाण्यासाठी टाकले गेले होते. बिस्मिल व अश्फाकउल्ला खान यांना काकोरी खटल्यानंतर 1927 मध्येच फाशी झाली होती, आणि चंद्रशेखर आझाद फेब्रुवारी 1931 मध्ये अलाहाबाद येथील चकमकीत मरण पावले.