MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 95 / 100

आयोगाने हा प्रश्न रद्द केला. अंतिम उत्तरतालिकेत त्याला कोणताही पर्याय बरोबर म्हणून दिलेला नाही आणि इथे लिहिलेल्या कशाचाही अर्थ कोणता पर्याय बरोबर होता असे सुचवणे असा घेऊ नये; रद्द झालेल्या प्रश्नाचे कोणतेही उत्तर आम्ही सुचवत नाही. मात्र हा प्रश्न ज्यांच्याविषयी होता ती व्यक्ती महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेच्या इतिहासातील मध्यवर्ती नावांपैकी एक असून रद्द न झालेल्या प्रश्नांतून ती नियमितपणे विचारली जाते; म्हणून इथून पुढे तेच शिकून घेण्यासारखे आहे. विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा जन्म 23 एप्रिल 1873 रोजी जमखंडी संस्थानात — आजच्या कर्नाटकात — एका मराठा कुटुंबात झाला, आणि 1898 मध्ये त्यांनी पुण्याच्या फर्ग्युसन महाविद्यालयातून बी.ए. पूर्ण केले. त्याच वर्षी ते 1867 मध्ये मुंबईत स्थापन झालेल्या एकेश्वरवादी प्रार्थना समाजात दाखल झाले, आणि त्यांची धार्मिक जडणघडण एकाच वेळी दोन प्रवाहांतून झाली — एका बाजूला तुकाराम, एकनाथ व रामदास हे मराठी संत, आणि दुसऱ्या बाजूला जॉन स्टुअर्ट मिल, हर्बर्ट स्पेन्सर, मॅक्स म्युलर, महादेव गोविंद रानडे व रा. गो. भांडारकर. 1901 मध्ये बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) यांच्या आर्थिक मदतीने ते तुलनात्मक धर्मशास्त्राच्या अभ्यासासाठी ऑक्सफर्डच्या मँचेस्टर कॉलेजमध्ये गेले आणि तिथे दोन वर्षे तुलनात्मक धर्मविचार, ख्रिस्ती व बौद्ध इतिहास, पाली भाषा व समाजशास्त्र यांचा अभ्यास केला. 1903 मध्ये परतल्यावर मुंबई प्रार्थना समाजाचे प्रचारक म्हणून त्यांनी काम सुरू केले आणि ज्या कामासाठी त्यांचे स्मरण होते तेही तेव्हाच सुरू झाले. 1905 मध्ये त्यांनी पुण्यात अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या जातींतील मुलांसाठी रात्रशाळा सुरू केली, आणि 16 ऑक्टोबर 1906 रोजी मुंबईत डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना केली; महार, चांभार, नामशूद्र व जातिव्यवस्थेने बाहेर ठेवलेल्या इतर समाजांपर्यंत शिक्षण, वसतिगृहे व आरोग्यसेवा पोहोचवणे हा तिचा हेतू होता. मुलींना मुरळी म्हणून वाहण्याच्या प्रथेविरुद्ध 1910 मध्ये त्यांनी मुरळी प्रतिबंधक सभा उभारली, 1912 मध्ये अस्पृश्यता निवारण परिषद भरवली, आणि 1917 मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये अस्पृश्यतेविरुद्धचा ठराव संमत होण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. 1918 ते 1920 या काळात त्यांनी अस्पृश्यतेवरील परिषदा घडवून आणल्या, ज्यांचे अध्यक्षपद महात्मा गांधी व सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) यांसारख्यांनी भूषवले, आणि 1919 मध्ये साउथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष देऊन त्यांनी बहिष्कृत जातींच्या राजकीय प्रतिनिधित्वाची मागणी मांडली. 1920 च्या मुंबई प्रांतिक कौन्सिलच्या निवडणुकीत ते पुण्यातून उभे राहिले आणि बहुजन समाजाच्या पक्षाची उद्दिष्टे सांगणारे मराठी निवेदन त्यांनी प्रसिद्ध केले; 1930 मध्ये सविनय कायदेभंगात भाग घेतल्याबद्दल येरवडा मध्यवर्ती कारागृहात त्यांना सहा महिन्यांचा तुरुंगवास झाला. अंतर्गत मतभेदांनंतर 1923 मध्ये त्यांनी डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनच्या कार्यकारिणीचा राजीनामा दिला, पण तिच्या उद्दिष्टांशी ते बांधील राहिले; त्याच वर्षापासून ते ब्राह्मो शाळेत शिकवू लागले आणि आयुष्यभर ब्राह्मोच राहिले. 2 जानेवारी 1944 रोजी त्यांचे निधन झाले. 'महर्षी' या उपाधीने त्यांचे स्मरण होते, आणि प्रार्थना समाजाच्या पिढीतील उदारमतवादी सुधारणा व त्यानंतरची बहिष्कृतांची स्वतःची चळवळ यांना जोडणारा पूल म्हणजे त्यांची कारकीर्द.

विठ्ठल रामजी शिंदे हे पश्चिम भारतातील उदारमतवादी सुधारणावादी परंपरेतले — रानडे, भांडारकर व प्रार्थना समाजाच्या परंपरेतले — आणि त्यांनी ती परंपरा अस्पृश्यतेच्या एकाच प्रश्नाकडे वळवली. त्यांची पद्धत आंदोलनाची नव्हे तर संस्था उभारण्याची होती : शाळा व रात्रवर्ग, वसतिगृहे, दवाखाने आणि हे सर्व चालवणारी कायमस्वरूपी संस्था. 16 ऑक्टोबर 1906 रोजी मुंबईत स्थापन झालेले डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन हा त्यांतील सर्वांत मोठा प्रयत्न असून महार, चांभार व नामशूद्र समाजांतील त्याचे काम दशकानुदशके चालले. त्याच्या जोडीने विशिष्ट हेतूंसाठी त्यांनी लहान संस्थाही उभारल्या — मुलींना देवाला वाहण्याच्या प्रथेविरुद्ध 1910 ची मुरळी प्रतिबंधक सभा आणि 1912 ची अस्पृश्यता निवारण परिषद. या प्रश्नाच्या राजकीय बाजूवरही त्यांनी काम केले : 1917 मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने अस्पृश्यतेचा निषेध करावा यासाठी त्यांनी आग्रह धरला आणि 1919 मध्ये साउथबरो मताधिकार समितीसमोर बहिष्कृत जातींना स्वतःचे प्रतिनिधित्व हवे असा युक्तिवाद मांडला. अस्पृश्यता हा संपूर्ण हिंदू समाजाने सोडवायचा प्रश्न आहे ही त्यांची भूमिका होती, आणि नेमक्या याच मुद्द्यावर पुढे आलेल्या बहिष्कृतांच्या अधिक आग्रही नेतृत्वाचे त्यांच्याशी मतभेद झाले; वरून सहानुभूतीने केलेली सुधारणा की बहिष्कृतांनी स्वतः केलेला स्वाभिमानी लढा हा वाद या काळाच्या इतिहासातून सतत वाहत राहतो, आणि म्हणूनच त्यांची कारकीर्द ज्योतिराव फुले, शाहू महाराज व बी. आर. आंबेडकर यांच्या कारकिर्दींच्या शेजारीच ठेवून वाचावी लागते. शिंदे यांच्या ऑक्सफर्डमधील शिक्षणाचा खर्च उचलणारे बडोद्याचे सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) हे त्याच पिढीतले सुधारणावादी राज्यकर्ते होते आणि त्यांच्या आश्रयाने अशा अनेक कारकिर्दी उभ्या राहिल्या.

महाराष्ट्रातील समाजसुधारणा हा एमपीएससीच्या इतिहासाच्या भागातील सर्वांत मोठा एकच विभाग असून वि. रा. शिंदे हे त्यातील ज्या डझनभर नावांची तपशीलवार माहिती असावी लागते त्यांपैकी एक. आयोग त्यांना त्यांच्या संस्था व त्यांची वर्षे यांतून तपासते — विशेषतः 1906 चे डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन — तसेच प्रार्थना समाजाशी असलेला त्यांचा संबंध, 1917 च्या काँग्रेस ठरावातील व साउथबरो समितीसमोरील त्यांची भूमिका, आणि 1930 चा तुरुंगवास यांतून. या भागातील प्रश्न बहुधा एका तारखेवर किंवा एका संस्थेच्या नावावर बांधलेले असतात, म्हणून तयारी सुधारक, संस्था, वर्ष व ठिकाण अशा तक्त्याच्या रूपात करावी — फुल्यांचा 1873 चा सत्यशोधक समाज, शिंद्यांचे 1906 चे डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन, कोल्हापुरातील शाहूंचे उपक्रम, कर्व्यांचे विधवाश्रम आणि आंबेडकरांची 1924 ची बहिष्कृत हितकारिणी सभा. या व्यक्तींमधले परस्परसंबंधही लक्षात ठेवावेत, कारण कोणी कोणाला मदत केली यावर आयोग प्रश्न बांधते : सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) यांनी शिंद्यांच्या ऑक्सफर्डमधील शिक्षणाचा खर्च उचलला आणि त्यांच्या एका परिषदेचे अध्यक्षपदही भूषवले, आणि त्याच राज्यकर्त्याने आंबेडकरांच्या शिक्षणाला दिलेला पाठिंबा हेही तितक्याच वेळा विचारले जाणारे तथ्य आहे.

• विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा जन्म 23 एप्रिल 1873 रोजी जमखंडी येथे आणि निधन 2 जानेवारी 1944 रोजी झाले; 1898 मध्ये त्यांनी पुण्याच्या फर्ग्युसन महाविद्यालयातून बी.ए. पूर्ण केले आणि त्याच वर्षी ते प्रार्थना समाजात दाखल झाले.
• बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) यांच्या आर्थिक मदतीने 1901 पासून त्यांनी ऑक्सफर्डच्या मँचेस्टर कॉलेजमध्ये तुलनात्मक धर्मशास्त्राचा अभ्यास केला आणि तिथे तुलनात्मक धर्मविचार, ख्रिस्ती व बौद्ध इतिहास, पाली व समाजशास्त्र या विषयांवर काम केले.
• 1905 मध्ये त्यांनी पुण्यात अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या जातींतील मुलांसाठी रात्रशाळा सुरू केली आणि 16 ऑक्टोबर 1906 रोजी मुंबईत डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना करून महार, चांभार व नामशूद्र समाजांना शाळा, वसतिगृहे व आरोग्यसेवा पुरवण्यास प्रारंभ केला.
• 1910 मध्ये त्यांनी मुरळी प्रतिबंधक सभा स्थापन केली, 1912 मध्ये अस्पृश्यता निवारण परिषद भरवली, 1917 मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये अस्पृश्यतेविरुद्धचा ठराव संमत होण्यास हातभार लावला आणि 1919 मध्ये साउथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष दिली.
• 1930 मध्ये सविनय कायदेभंगात भाग घेतल्याबद्दल येरवडा मध्यवर्ती कारागृहात त्यांना सहा महिन्यांचा तुरुंगवास झाला; 1923 मध्ये डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनच्या कार्यकारिणीचा राजीनामा दिल्यानंतर ते ब्राह्मो शाळेत शिकवू लागले.

• विठ्ठल रामजी शिंदे यांना महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनातील इतर शिंदे आडनावाच्या व्यक्तींशी किंवा आधीच्या पिढीतील प्रार्थना समाजाच्या संस्थापकांशी जोडणे
• डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनचे वर्ष शिंदे ऑक्सफर्डहून परतल्याचे 1903 धरणे; प्रत्यक्ष स्थापना 16 ऑक्टोबर 1906 रोजी झाली
• शिंद्यांना आंबेडकरी धाटणीचे आंदोलक मानणे; त्यांची पद्धत शाळा, वसतिगृहे व संस्था उभारण्याची होती आणि सुधारणा हिंदू समाजाच्या आतूनच व्हावी अशी त्यांची भूमिका होती
• त्यांच्या चरित्रातील बडोद्याचा दुवा विसरणे; सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) यांच्या आश्रयाशी त्यांची कारकीर्द जोडणारा तोच दुवा आहे

महाराष्ट्रातील सुधारकांविषयी एमपीएससी संस्था, वर्षे व ग्रंथ यांतून प्रश्न विचारते आणि प्रत्येक व्यक्तीबाबत चारच गोष्टी विचारते : त्यांनी काय स्थापन केले, कोणत्या वर्षी, कोणत्या शहरात, आणि त्यांनी काय लिहिले. शिंद्यांच्या बाबतीत वारंवार येणारी उत्तरे म्हणजे 1906 चे डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन, 1898 पासूनचा प्रार्थना समाजाशी संबंध, 1910 ची मुरळी प्रतिबंधक सभा आणि अस्पृश्यतेवरील त्यांचे लेखन. सुधारक व संस्थानिक आश्रयदाते यांच्यातील नात्यांवरही आयोग प्रश्न बांधते, विशेषतः बडोद्याचे सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) व कोल्हापूरचे शाहू महाराज, ज्या दोघांनीही स्वतःच्या संस्थानाबाहेरील शिक्षण व सुधारणेला पैसा पुरवला. या भागात एकमेकांशी मिळत्याजुळत्या नावांची गर्दी असल्याने सर्वांत सुरक्षित तयारी कालक्रमाचीच : 1873 च्या फुल्यांच्या सत्यशोधक समाजापासून 1956 च्या आंबेडकरांच्या धर्मांतरापर्यंतची एकच कालरेषा, ज्यात प्रत्येक संस्था तिच्या स्थापनावर्षासमोर नोंदवलेली असेल.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जातिव्यवस्थेने बाहेर ठेवलेल्या समाजांना शिक्षण व सामाजिक आधार देण्यासाठी स्थापन झालेले डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन कोणत्या वर्षी व कोणी स्थापन केले ?

  • (a)1873, ज्योतिराव फुले यांनी
  • (b)1906, विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी
  • (c)1924, बी. आर. आंबेडकर यांनी
  • (d)1867, आत्माराम पांडुरंग यांनी

  उत्तर(b) 1906, विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी. 16 ऑक्टोबर 1906 रोजी मुंबईत या मिशनची स्थापना झाली आणि शाळा, वसतिगृहे व आरोग्यसेवेच्या मार्गाने ते महार, चांभार, नामशूद्र व इतर समाजांत काम करत राहिले. पर्याय (1) सत्यशोधक समाजाचे वर्णन करतो, पर्याय (3) बहिष्कृत हितकारिणी सभेचे आणि पर्याय (4) प्रार्थना समाजाचे — हा क्रम पाठ करण्यासारखा आहे, कारण एमपीएससी या चार संस्था एकमेकांसमोर ठेवून प्रश्न विचारते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  वि. रा. शिंदे यांनी 1901 पासून ऑक्सफर्डच्या मँचेस्टर कॉलेजमध्ये तुलनात्मक धर्मशास्त्राचा अभ्यास केला; तो कोणाच्या आर्थिक मदतीने शक्य झाला ?

  • (a)कोल्हापूरचे शाहू महाराज
  • (b)बडोद्याचे सयाजीराव गायकवाड (तिसरे)
  • (c)मुंबई इलाख्याचे गव्हर्नर
  • (d)मुंबईचा प्रार्थना समाज

  उत्तर(b) बडोद्याचे सयाजीराव गायकवाड (तिसरे). बडोद्याच्या या राज्यकर्त्याने शिंद्यांच्या ऑक्सफर्डमधील दोन वर्षांचा खर्च उचलला; तिथे त्यांनी तुलनात्मक धर्मविचार, ख्रिस्ती व बौद्ध इतिहास, पाली व समाजशास्त्र यांचा अभ्यास केला. पुढे 1918 ते 1920 दरम्यान शिंद्यांनी घडवून आणलेल्या अस्पृश्यताविषयक परिषदांपैकी एकीचे अध्यक्षपदही त्यांनी भूषवले. स्वतःच्या संस्थानाबाहेरील विद्यार्थ्यांना व अभ्यासकांना त्यांनी दिलेला आश्रय हे पश्चिम भारतातील सुधारणेच्या इतिहासात वारंवार येणारे तथ्य आहे.