MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 94 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — काशी–अश्वसेन, कोसल–प्रसेनजीत, मगध–बिंबिसार आणि वत्स–उदयन. जोड्या तपासण्याआधी मांडणी लक्षात घ्या. दोन्ही याद्या आपापल्या शीर्षकांखाली शेजारी शेजारी छापल्या आहेत — डावीकडे महाजनपदे, (a) ते (d) अशा लॅटिन अक्षरांनी, आणि उजवीकडे राजे, (i) ते (iv) अशा रोमन अंकांनी — आणि काशीच्या समोरच्या ओळीत बिंबिसार छापला आहे याचा काहीही अर्थ नाही; जोड्या लावण्याच्या प्रश्नात शेजारी छापणे ही केवळ छपाईची मांडणी असते, उत्तर कधीच नसते. जोड्या ठरवताना ज्या दोहोंविषयी सर्वाधिक खात्री आहे तिथून सुरुवात करावी. मगध–बिंबिसार हा पहिला आधारबिंदू : भट्टियाचा पुत्र बिंबिसार याने हर्यंक घराण्याची स्थापना केली, परंपरेने त्याचा काळ इ.स.पू. 543 ते 492 धरला जातो, त्याने प्रथम गिरिव्रजातून — म्हणजे राजगृह म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नगरातून — राज्य केले आणि शेजारचे अंग राज्य जिंकून घेतले; पुढे मगधाचे साम्राज्य ज्या पायावर उभे राहिले तो पाया त्यानेच घातला. कोसल–प्रसेनजीत हा दुसरा आधारबिंदू : पाली वाङ्मयात पसेनदी म्हणून येणारा प्रसेनजित श्रावस्तीहून कोसलावर राज्य करत होता, त्याचे शिक्षण तक्षशिलेला झाले होते, आणि बुद्धाच्या समकालीनांपैकी सर्वांत चांगली नोंद असलेल्या व्यक्तींपैकी तो एक — बुद्धाचा उपासक, ज्याने बुद्धासाठी विहार बांधले. या दोन राजांचे नाते दोन्ही बाजूंनी विवाहसंबंधाचे होते : बिंबिसाराची पहिली राणी कोसलदेवी ही प्रसेनजिताची बहीण असून तिने हुंडा म्हणून काशी मगधाला आणून दिले, तर प्रसेनजिताची स्वतःची पहिली राणी मगधाची राजकन्या, म्हणजे बिंबिसाराची बहीण होती. वत्स–उदयन ही तिसरी जोडी. वत्स राज्य गंगेच्या दक्षिणेला असून त्याची राजधानी यमुनाकाठचे कौशांबी होते, आणि त्याचा राजा उदयन हा भासाच्या नावावर मोडणाऱ्या 'स्वप्नवासवदत्ता' व 'प्रतिज्ञायौगंधरायण' या नाटकांचा नायक; या नाटकांत त्याचे वर्णन भरतकुलातील पुरुष असे येते. यानंतर काशीसाठी अश्वसेन उरतो, आणि ती जोडीही स्वतंत्र पुराव्यावर टिकते : जैन परंपरेनुसार तेविसावे तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांचा जन्म वाराणसीत, इक्ष्वाकु कुळातील राजा अश्वसेन व राणी वामादेवी यांच्या पोटी झाला, आणि वाराणसी ही काशीची राजधानी होती. चारही जोड्या ज्यात आहेत असा एकमेव पर्याय (2) असल्याने तोच उत्तर ठरतो. इथे किती थोड्या माहितीवर काम होते तेही पाहा : केवळ मगध व बिंबिसार ही एकच जोडी पक्की केली तरी पर्याय (1), (3) व (4) एकाच फटक्यात बाद होतात, कारण तिघेही मगध दुसऱ्याच कोणाला तरी देतात.

• (1)(a) - (iii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (ii) — हा पर्याय तीन स्वतंत्र चुका करतो आणि प्रश्न रचणाऱ्याची पद्धतही उघड करतो — नावे बदलली जात नाहीत, बरोबर संचातच त्यांची अदलाबदल केली जाते. तो काशी उदयनाला देतो, पण उदयन हा वत्सचा राजा होता, ज्याची राजधानी यमुनाकाठचे कौशांबी आणि ज्याची कथा भासाच्या नावावर मोडणाऱ्या नाटकांत येते. तो कोसल बिंबिसाराला देतो, पण बिंबिसार मगधाचा व हर्यंक घराण्याचा; बिंबिसार व कोसल यांच्यातला संबंध विवाहाचा होता, कारण त्याची पहिली राणी कोसलदेवी ही कोसलाच्या राजाची बहीण होती — आणि नेमक्या याच दुव्यामुळे ही चुकीची जोडी पटण्याजोगी वाटते. आणि तो मगध प्रसेनजिताला देतो, म्हणजे बुद्धाच्या काळातील दोन मोठ्या समकालीनांची अदलाबदल करतो. एकच जोडी निश्चितपणे ठाऊक असलेला उमेदवार हा पर्याय बाद करू शकतो; ती निश्चित जोडी म्हणजे मगध–बिंबिसार, जी या संपूर्ण विषयातील सर्वाधिक वेळा विचारली जाणारी नोंद आहे.
• (3)(a) - (i), (b) - (iii), (c) - (iv), (d) - (ii) — हा पर्याय काशी बिंबिसाराला देतो, आणि ही चूक मनोरंजक आहे कारण एका अर्थाने ती अर्धसत्य आहे — फक्त प्रश्न तो अर्थ स्वीकारत नाही. काशी मगधाच्या अंमलाखाली खरोखर आले, पण स्वतःचे राज्य म्हणून नव्हे तर हुंडा म्हणून : प्रसेनजिताची बहीण कोसलदेवी हिच्याशी झालेल्या विवाहातून काशी मगधाला मिळाले आणि त्याच विवाहाने दोन राज्यांतले वैरही संपले, ज्यामुळे बिंबिसाराला इतर शेजाऱ्यांकडे लक्ष देणे शक्य झाले. प्रश्न मात्र कोणता राजा कोणत्या महाजनपदाचा एवढेच विचारतो, आणि बिंबिसार मगधाचा आहे. पुढे हा पर्याय चूक वाढवत नेतो : कोसल उदयनाला, जो वत्सचा होता; मगध प्रसेनजिताला, जो कोसलाचा होता; आणि वत्स अश्वसेनाला, जो काशीचा. चारही जोड्या चुकीच्या आहेत — जोड्या लावण्याच्या प्रश्नात सर्व नावांची ढोबळ ओळख असण्यापेक्षा एक पडताळलेली जोडी अधिक मोलाची असते याची ही उपयुक्त आठवण.
• (4)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i) — हा पर्याय काशी प्रसेनजिताला, कोसल उदयनाला, मगध अश्वसेनाला आणि वत्स बिंबिसाराला देतो, म्हणजे चारही ठिकाणी चुकतो. त्यांतील दोन चुका पुन्हा जवळपास बरोबर वाटणाऱ्या प्रकारच्या आहेत, आणि म्हणूनच अदलाबदल केलेला पर्याय शक्य वाटतो : कोसलाने काशी खरोखर गिळंकृत केले होते, त्यामुळे काशी-कोसल असा काहीतरी संबंध आठवणारा उमेदवार पहिली जोडी स्वीकारून जातो आणि प्रसेनजित श्रावस्तीहून कोसलाचा राजा म्हणून राज्य करत होता हे लक्षात घेत नाही; आणि जैन परंपरेतील वाराणसीचा राजा व पार्श्वनाथांचे पिता असलेल्या अश्वसेनाचा मगधाशी, त्याच व्यापक परंपरेच्या काळापलीकडे, काहीही संबंध नाही. चार जोड्यांच्या प्रश्नात सर्वांत सुरक्षित तंत्र म्हणजे सिद्ध करता येईल त्या जोडीपासून सुरुवात करणे, तिच्याशी विसंगत असलेला प्रत्येक पर्याय खोडणे, आणि मगच उरलेला पर्याय पूर्णपणे तपासणे. इथे मगध–बिंबिसार ही एकच जोडी सगळे काम करून टाकते.

उत्तर भारतातील इ.स.पू. सहावे शतक हे सोळा महाजनपदांचे युग; बौद्ध 'अंगुत्तरनिकाय'मध्ये या मोठ्या राज्यांची यादी येते — अंग, मगध, काशी, कोसल, वज्जी, मल्ल, चेदी, वत्स, कुरु, पांचाल, मत्स्य, शूरसेन, अश्मक, अवंती, गांधार व कंबोज. यांतली काही राजेशाही होती, तर वैशालीचा वज्जी संघ व मल्ल यांसारखी काही कुलप्रमुखांच्या सभांनी चालणारी गणसंघ राज्ये होती. राजेशाहींपैकी चार पुढे इतरांवर वर्चस्व गाजवू लागल्या — मगध, कोसल, वत्स व अवंती — आणि या काळाचा राजकीय इतिहास म्हणजे त्यांच्यातील स्पर्धेची कथा, जी अखेर मगधाने जिंकली. वाराणसी राजधानी असलेले काशी सर्वांत संपन्न राज्यांपैकी एक, पण ते कोसलाने गिळंकृत केले आणि पुढे ते मगधाकडे गेले; श्रावस्तीहून प्रसेनजिताने चालवलेले कोसल हे बुद्धाच्या काळात मगधाचे मोठे प्रतिस्पर्धी होते आणि दोन्ही घराणी दोन्ही बाजूंनी विवाहसंबंधांनी बांधलेली होती; यमुनाकाठचे कौशांबी राजधानी असलेल्या वत्सवर उदयन राज्य करत होता, ज्याची प्रेमकथा संस्कृत नाट्याचा विषय बनली; आणि हर्यंक घराण्याच्या बिंबिसाराने व नंतर त्याचा पुत्र अजातशत्रूने अंग जिंकले, काशी हुंडा म्हणून मिळवले आणि अखेर कोसल व वज्जी या दोघांवरही मात केली. मगधाची बलस्थाने यादीच्या रूपात लक्षात ठेवण्यासारखी आहेत : दक्षिणेकडील लोहखनिज, व्यापारासाठी गंगेवरील नियंत्रण, सुपीक गाळाची जमीन, पूर्वेकडील जंगलांतील हत्ती, आणि राजगृह व पुढे पाटलिपुत्र या असामान्यरीत्या सुरक्षित राजधान्या.

जोड्या लावण्याचा प्रकार या पेपरात सर्वाधिक वापरलेला आहे — आठ प्रश्न त्यावर बांधलेले असून आजवरच्या कोणत्याही एमपीएससी आवृत्तीपेक्षा हा आकडा मोठा आहे — म्हणून उमेदवाराने केवळ स्मरणावर नव्हे तर पद्धतीवर भरवसा ठेवावा. ती पद्धत तीन पायऱ्यांची आहे. पहिली, मांडणीकडे दुर्लक्ष करा : दोन याद्या शेजारी छापल्या आहेत त्या वाचकाला जोड्या लावायच्या आहेत म्हणून, आणि एखादे नाव ज्या ओळीत आले आहे त्या ओळीतून काहीही सूचित होत नाही. दुसरी, सिद्ध करता येईल अशी एकच जोडी शोधा आणि तिच्याशी विसंगत असलेला प्रत्येक पर्याय खोडा; चांगल्या रचनेच्या चार-जोड्यांच्या प्रश्नात या एका पायरीने बहुधा एक-दोनच पर्याय शिल्लक राहतात. तिसरी, उरलेला पर्याय गृहीत न धरता पूर्णपणे पडताळा. महाजनपदांसाठी सिद्ध करण्याजोगी जोडी जवळजवळ नेहमी मगध–बिंबिसार असते, कारण प्रत्येक पाठ्यपुस्तक तीच जोडी पुन्हा पुन्हा सांगते. हा विषय प्रत्येक आयोगाला आवडतो कारण तो मर्यादित, निर्विवाद व सहज तपासता येणारा आहे : सोळा राज्ये, त्यांच्या राजधान्या, त्यांचे प्रमुख राजे आणि वर्चस्वासाठी भांडणारे चार दावेदार. मराठी स्तंभात यादीचे शीर्षक 'महाजनपदे' असे अनेकवचनी छापले असून इंग्रजी स्तंभात ते एकवचनी आहे, आणि दोन्ही स्तंभांतील पर्यायांच्या जाळीतील अंकांचा क्रम तंतोतंत सारखा आहे; या दोन्ही नोंदींचा उत्तरावर परिणाम होत नाही.

• भट्टियाचा पुत्र बिंबिसार याने मगधाच्या हर्यंक घराण्याची स्थापना केली; परंपरेने त्याचा काळ इ.स.पू. 543 ते 492 धरला जातो, त्याने राजगृह म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गिरिव्रजातून राज्य केले आणि पूर्वेकडील अंग राज्य जिंकून घेतले.
• पाली वाङ्मयात पसेनदी म्हणून येणारा प्रसेनजित श्रावस्तीहून कोसलावर राज्य करत होता, त्याचे शिक्षण तक्षशिलेला झाले होते, आणि तो बुद्धाचा प्रमुख उपासक असून त्याने बुद्धासाठी विहार बांधले.
• बिंबिसाराची पहिली राणी कोसलदेवी ही प्रसेनजिताची बहीण असून तिने हुंडा म्हणून काशी मगधाला आणून दिले व दोन राज्यांतले वैर संपवले; प्रसेनजिताची स्वतःची पहिली राणी मगधाची राजकन्या होती.
• वत्स राज्य गंगेच्या दक्षिणेला असून त्याची राजधानी यमुनाकाठचे कौशांबी होती, आणि त्याचा राजा उदयन हा भासाच्या नावावर मोडणाऱ्या 'स्वप्नवासवदत्ता' व 'प्रतिज्ञायौगंधरायण' या नाटकांचा नायक, ज्यांत त्याचे वर्णन भरतकुलातील पुरुष असे येते.
• जैन परंपरेनुसार तेविसावे तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांचा जन्म वाराणसीत, इक्ष्वाकु कुळातील राजा अश्वसेन व राणी वामादेवी यांच्या पोटी झाला, आणि वाराणसी ही काशी महाजनपदाची राजधानी होती.

• शेजारी शेजारी छापलेल्या दोन याद्यांच्या ओळींतून जोडी सुचवली जाते असे मानणे; ती केवळ छपाईची मांडणी असते
• काशी बिंबिसाराचे राज्य मानणे; काशी मगधाला हुंडा म्हणून मिळाले आणि बिंबिसार मगधाचा राजा आहे
• बुद्धाच्या काळातील दोन समकालीन — मगधाचा बिंबिसार व कोसलाचा प्रसेनजित — यांची अदलाबदल करणे
• उदयनाला कोसल किंवा काशीशी जोडणे; तो यमुनाकाठच्या कौशांबीहून वत्सवर राज्य करत होता

जोड्या लावण्याच्या प्रश्नांत गुण मिळवण्याची पद्धत विषयाच्या ज्ञानाइतकीच तंत्राची असते. आधी चारही पर्यायांची रचना पाहावी आणि कोणत्या एका जोडीवर ते एकमेकांपासून वेगळे होतात ते शोधावे; ती जोडी निश्चित करता आली की तीन पर्याय एका क्षणात गळून पडतात. महाजनपदांच्या बाबतीत ती निर्णायक जोडी बहुधा मगध–बिंबिसार असते, म्हणून तयारीत ती सर्वांत आधी पक्की करावी. दुसरे म्हणजे प्रत्येक महाजनपदासाठी राजधानी व प्रमुख राजा असा दोन स्तंभांचा तक्ता करून ठेवावा, कारण आयोग हाच तक्ता कधी राजधानीवरून तर कधी राजावरून विचारते. तिसरे म्हणजे जोड्यांच्या प्रश्नात चुकीचे पर्याय बहुधा बरोबर संचातील नावांची अदलाबदल करून तयार केलेले असतात, म्हणजे प्रत्येक चुकीच्या पर्यायातही एखादी जोडी बरोबर असू शकते; त्यामुळे 'एक जोडी बरोबर दिसते' एवढ्यावरून पर्याय स्वीकारू नये आणि निवडलेला पर्याय शेवटी पूर्णपणे तपासावा.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मगधाच्या हर्यंक घराण्याची स्थापना करणारा व अंग राज्य जिंकून घेणारा राजा कोण ?

  • (a)प्रसेनजित
  • (b)बिंबिसार
  • (c)उदयन
  • (d)अजातशत्रू

  उत्तर(b) बिंबिसार. भट्टियाचा हा पुत्र हर्यंक घराण्याचा संस्थापक असून परंपरेने त्याचा काळ इ.स.पू. 543 ते 492 धरला जातो; त्याने राजगृहातून राज्य केले आणि पूर्वेकडील अंग जिंकून मगधाच्या पुढील विस्ताराचा पाया घातला. प्रसेनजित कोसलाचा, उदयन वत्सचा, आणि अजातशत्रू हा बिंबिसाराचा पुत्र व त्याच्यानंतरचा राजा.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  वत्स महाजनपदाची राजधानी कोणती होती ?

  • (a)श्रावस्ती
  • (b)वाराणसी
  • (c)कौशांबी
  • (d)राजगृह

  उत्तर(c) कौशांबी. गंगेच्या दक्षिणेला असलेल्या वत्स राज्याची राजधानी यमुनाकाठचे कौशांबी होते आणि तिथून उदयन राज्य करत होता; भासाच्या नावावर मोडणाऱ्या नाटकांचा तो नायक आहे. श्रावस्ती कोसलाची, वाराणसी काशीची आणि राजगृह मगधाची राजधानी होती.