MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 93 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — बागोर. राजस्थानातील भिलवाडा जिल्ह्यात कोठारी नदीच्या डाव्या तीरावर बागोर वसले असून पुरातत्त्वीय साहित्यात त्याचे वर्णन भारतातील सर्वांत मोठे मध्याश्मयुगीन स्थळ असे केले जाते. दोन गोष्टींनी त्याला हे स्थान मिळाले. पहिली म्हणजे उत्खननाचा आकार व पद्धत : अरुंद चरांऐवजी आडव्या पद्धतीने इथे उत्खनन झाले, म्हणजे वस्तीचा मोठा पृष्ठभाग एकाच वेळी उघडा झाला आणि केवळ थरांचा क्रम नव्हे तर वस्तीची आखणीच वाचता आली — लोक कुठे झोपत, दगड कुठे घडवत, मृतांना कुठे पुरत. या उत्खननाशी वि. ना. मिश्रा यांचे नाव जोडलेले असून त्यांनी 1973 मध्ये या स्थळाचे वायव्य भारतातील उत्तर-मध्याश्मयुगीन वस्ती असे विवेचन प्रसिद्ध केले. दुसरी गोष्ट म्हणजे स्थळात सापडलेले साहित्य. बागोरमधून सूक्ष्मास्त्रांचा — मायक्रोलिथ्सचा — प्रचंड साठा मिळाला; चर्ट व स्फटिकाची ही अतिशय लहान पाती व भूमितीय आकार मध्याश्मयुगाची जगभरातील ओळख असून लाकडात किंवा हाडात बसवून त्यांतून संयुक्त हत्यारे तयार केली जात. या स्थळाला तीन सांस्कृतिक टप्पे असून त्यांतील सर्वांत जुन्या टप्प्याचा कार्बन-14 कालनिर्णय आजपासून साधारण पाच हजार ते तीन हजार वर्षांच्या पट्ट्यात जातो; इथे जाणीवपूर्वक पुरलेले पाच मानवी सांगाडे मिळाले; आणि प्राण्यांच्या पाळीवीकरणाच्या सर्वांत आरंभीच्या पुराव्यासाठी भारतीय पाठ्यपुस्तकांत ज्या दोन स्थळांचा उल्लेख नेहमी होतो त्यांपैकी बागोर एक आहे — दुसरे आदमगड. हा शेवटचा मुद्दाच बागोरला केवळ मोठे नव्हे तर ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे ठरवतो. मध्याश्मयुग हा तोच काळ ज्यात शिकार व अन्नसंकलनाची जीवनपद्धती बदलू लागते : हत्यारे लहान व अधिक विशेषीकृत होतात, वस्त्या अधिक काळ टिकतात, आणि प्राणी केवळ मारले जाण्याऐवजी पाळले जाऊ लागतात — नवाश्मयुगातील अन्नोत्पादक अर्थव्यवस्थेच्या दिशेने टाकलेले हे पहिले पाऊल. वस्तीची आखणी, दफने आणि प्राण्यांचे पाळीवीकरण या तिन्ही गोष्टी एकत्र दाखवणारे स्थळ म्हणजे त्या स्थित्यंतराचा दस्तऐवजच, आणि म्हणूनच त्याविषयी प्रश्न विचारला जातो. प्रश्नातील भूगोल नीट पाहा, कारण वगळण्याचे सगळे काम तोच करतो : राजस्थान. उरलेल्या तीन नावांपैकी एक मध्य प्रदेशात आहे, एक उत्तर प्रदेशात, आणि तिसरे पुरातत्त्वाने नाव घेतलेली राजस्थानातील मध्याश्मयुगीन वस्ती नाही. नोंदवायचा पर्याय (1) आहे.

• (2)आदमगड — आदमगड हे खरेखुरे व महत्त्वाचे मध्याश्मयुगीन स्थळ आहे, आणि ते इथे पर्याय म्हणून येते कारण प्रत्येक पाठ्यपुस्तकात ते बागोरच्याच वाक्यात येते — भारतातील प्राण्यांच्या पाळीवीकरणाच्या सर्वांत आरंभीच्या पुराव्यासाठी या दोघांचा उल्लेख जोडीनेच होतो. मात्र ते केवळ भूगोलावर बाद होते. आदमगडच्या टेकड्या मध्य प्रदेशात, नर्मदाकाठच्या होशंगाबादजवळ आहेत, आणि तिथे उत्खननात मिळालेल्या पूर्वपुराश्म व मध्याश्म हत्यारांइतकीच प्रागैतिहासिक गुहाश्रये व गुहाचित्रेही प्रसिद्ध आहेत. मध्य भारतातील ज्या गुहाश्रयांच्या समूहात भीमबेटका — तेही मध्य प्रदेशातच आणि युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ — सर्वाधिक प्रसिद्ध आहे, त्याच समूहात आदमगड येते. 'बागोर आणि आदमगड' ही जोडी प्राण्यांच्या पाळीवीकरणासाठी एकच वाक्प्रचार म्हणून पाठ केलेल्या आणि प्रत्येक नावाला राज्य न जोडलेल्या उमेदवाराला हा पर्याय बरोबर उत्तरापासून वेगळा करता येत नाही; नेमकी हीच क्षमता हा प्रश्न तपासतो.
• (3)प्रतापगड — हा पर्याय मराठी वाचणाऱ्यासाठी विशेष धोक्याचा आहे. इंग्रजी स्तंभात हे नाव 'Pratapgarh' असे छापले असून त्या रूपात ते राजस्थानच्या दक्षिण भागातील प्रतापगढ जिल्ह्याची आठवण करून देते — आणि प्रश्नात राजस्थानचेच नाव असल्याने ते वरवर पटण्याजोगे वाटते. मराठी स्तंभात मात्र तेच नाव 'प्रतापगड' असे छापले आहे, जे महाराष्ट्रातील उमेदवाराला थेट सातारा जिल्ह्यातील त्या डोंगरी किल्ल्याची आठवण करून देते, जिथे 1659 मध्ये शिवाजी महाराज व अफझलखान यांची भेट झाली; तो किल्ला वेगळ्या सहस्रकाचा व वेगळ्या अभ्यासक्रमाचा विषय आहे. दोन्ही वाचनांपैकी कोणतेही घेतले तरी निष्कर्ष एकच : पुरातत्त्वीय साहित्यात नाव घेतलेली, आडव्या पद्धतीने उत्खनन झालेली राजस्थानातील मोठी मध्याश्मयुगीन वस्ती म्हणजे भिलवाडा जिल्ह्यातील बागोर. शिवाय उत्तर प्रदेशातही प्रतापगढ आहे, म्हणजे हे नाव प्रदेशही निश्चितपणे सांगत नाही. नाव ओळखीचे वाटते का असे न विचारता ते नाव नेमके कशासाठी प्रसिद्ध आहे असे विचारले की हा पर्याय आपोआप गळून पडतो.
• (4)चोपनी-मंडो — चोपनी-मंडो हे खरेखुरे व बरेच अभ्यासले गेलेले स्थळ आहे, पण ते राजस्थानात नसून उत्तर प्रदेशात आहे : प्रयागराज जिल्ह्यातील बेलन नदीच्या खोऱ्यात, प्रयागराजपासून सुमारे सत्त्याहत्तर किलोमीटरवर, आणि जी. आर. शर्मा यांनी 1967 मध्ये व पुन्हा 1977 मध्ये तिथे उत्खनन केले. त्याचे महत्त्व असे की एकाच स्थळावर पुराश्मयुगापासून मध्याश्मयुगामार्गे नवाश्मयुगापर्यंत जाणारा तीन टप्प्यांचा क्रम तिथे दिसतो, म्हणजे अन्नसंकलनाकडून अन्नोत्पादनाकडे झालेल्या स्थित्यंतराचा तो दस्तऐवज ठरतो; उत्खननात चूल असलेल्या वर्तुळाकार व लंबवर्तुळाकार झोपड्यांच्या जमिनी, सूक्ष्मास्त्रे आणि हाताने घडवलेली दोरीचे ठसे असलेली मातीची भांडी मिळाली, आणि साधारण सातव्या ते सहाव्या सहस्रकातील भांड्यांचे व तांदळाचे अवशेष नोंदवले गेले आहेत. म्हणजे ते वेगळ्या प्रश्नाचे उत्तर आहे — बेलन खोऱ्यातील अन्नोत्पादनाकडील स्थित्यंतर दाखवणारे स्थळ कोणते — आणि ते का महत्त्वाचे आहे हे ठाऊक असलेल्या उमेदवाराला ते राजस्थानात नाही हेही ठाऊक असते.

मध्याश्मयुग म्हणजे पुराश्मयुगीन शिकारीच्या अर्थव्यवस्थेनंतर आणि नवाश्मयुगीन शेतीच्या अर्थव्यवस्थेपूर्वीचा टप्पा; ढोबळमानाने शेवटचे हिमयुग संपल्यानंतरचा, हवामान अधिक उष्ण व अधिक दमट झालेला आणि वनस्पती व प्राण्यांचे वितरण बदललेला काळ. त्याची ओळख असलेली वस्तू म्हणजे सूक्ष्मास्त्र : चर्ट, कॅल्सिडोनी, अकीक किंवा स्फटिकासारख्या सूक्ष्मकणी दगडाचे अतिशय लहान — अनेकदा एक-दोन सेंटिमीटरांपेक्षा मोठे नसलेले — पाते किंवा भूमितीय आकार, जे लाकडाच्या किंवा हाडाच्या दांड्यात एकटे किंवा रांगेने बसवून बाण, विळे व संयुक्त सुऱ्या बनवल्या जात. अर्थव्यवस्था शिकार, मासेमारी व अन्नसंकलनाचीच राहिली, पण वस्त्या मोठ्या व अधिक काळ टिकणाऱ्या होतात, दफने दिसू लागतात, आणि काही स्थळांवर मेंढी, बकरी व गुरे यांच्या हाडांवरून प्राणी पाळले जात असल्याचे कळते. भारतातील प्रमुख मध्याश्मयुगीन स्थळांचा नकाशा पाठ करण्यासारखा आहे : राजस्थानात बागोर व तिलवाडा; गुजरातेत लंघनाज; मध्य प्रदेशात आदमगड व भीमबेटका; उत्तर प्रदेशात सराय नाहर राय, महदहा, दमदमा व चोपनी-मंडो. यांतील सर्वांत मोठे भिलवाडा जिल्ह्यातील कोठारीकाठचे बागोर, जिथे विस्तृत आडव्या उत्खननातून सूक्ष्मास्त्रांचा साठा, जाणीवपूर्वक पुरलेले पाच सांगाडे आणि तीन सांस्कृतिक टप्प्यांत प्राण्यांच्या पाळीवीकरणाचा पुरावा मिळाला. बेलन खोऱ्यातील चोपनी-मंडो हे पुराश्मयुगापासून नवाश्मयुगापर्यंतचा क्रम सर्वांत चांगल्या प्रकारे दाखवणारे स्थळ असून तिथे झोपड्यांच्या जमिनी, चुली, दोरीचे ठसे असलेली भांडी व तांदळाचे अवशेष मिळाले आहेत.

प्रागैतिहास एमपीएससीच्या पेपरांत आटोपशीर व अंदाज बांधता येण्याजोग्या रूपात येतो : स्थळ, त्याचे राज्य, त्याची नदी किंवा खोरे, आणि ते ज्यासाठी प्रसिद्ध आहे ती एक गोष्ट. अन्वयार्थाविषयी आयोग जवळजवळ कधीच विचारत नाही, कारण अन्वयार्थ वादग्रस्त असतात आणि गुणदान वादाचे ठरेल; त्याऐवजी स्थळ व ठिकाण यांची जोडी विचारली जाते. त्यामुळे संपूर्ण विषय एका तक्त्याचा बनतो, आणि तो तक्ता छोटा आहे — पुराश्म, मध्याश्म, नवाश्म व ताम्रपाषाण या चार टप्प्यांत मिळून वीसेक स्थळे, ज्यांत इनामगाव, दायमाबाद, जोर्वे व नेवासे या महाराष्ट्रातील स्थळांना या राज्याच्या पेपरांत अधिक महत्त्व मिळते. इथे वापरलेली रचना नेहमीचीच आहे : प्रश्नात एका राज्याचे नाव आणि पर्यायांत चार स्थळे, ज्यांतली तीन दुसऱ्या राज्यांत आहेत किंवा मुळात तशी स्थळेच नाहीत. प्रत्येक नावाला राज्य जोडून शिकणाऱ्या उमेदवाराला ती रचना बक्षीस देते आणि सुटी नावे पाठ करणाऱ्याला शिक्षा. मराठी स्तंभातील पर्याय (3) 'प्रतापगड' असा छापला असल्याने मराठी वाचणाऱ्यासमोर सापळा अधिक तीव्र होतो, कारण त्या रूपात ते नाव थेट साताऱ्यातील किल्ल्याची आठवण करून देते; इंग्रजी स्तंभातील 'Pratapgarh' हे रूप राजस्थान किंवा उत्तर प्रदेशातील जिल्ह्याकडे नेते. दोन्ही स्तंभांत उत्तर मात्र एकच आहे.

• बागोर राजस्थानातील भिलवाडा जिल्ह्यात कोठारी नदीच्या डाव्या तीरावर असून त्याचे वर्णन भारतातील सर्वांत मोठे मध्याश्मयुगीन स्थळ असे केले जाते; तिथे आडव्या पद्धतीने उत्खनन झाल्याने वस्तीचा विस्तृत भाग एकाच वेळी उघडा झाला.
• बागोरच्या उत्खननाशी वि. ना. मिश्रा यांचे नाव जोडलेले असून त्यांनी 1973 मध्ये त्याचे वायव्य भारतातील उत्तर-मध्याश्मयुगीन वस्ती असे विवेचन प्रसिद्ध केले; स्थळाला तीन सांस्कृतिक टप्पे असून सर्वांत जुन्या टप्प्याचा कार्बन-14 कालनिर्णय आजपासून साधारण पाच ते तीन हजार वर्षांच्या पट्ट्यात येतो.
• बागोरमधून सूक्ष्मास्त्रांचा मोठा साठा आणि जाणीवपूर्वक पुरलेले पाच मानवी सांगाडे मिळाले, आणि प्राण्यांच्या पाळीवीकरणाच्या सर्वांत आरंभीच्या पुराव्यासाठी भारतीय पाठ्यपुस्तकांत उल्लेखल्या जाणाऱ्या दोन स्थळांपैकी — दुसरे आदमगड — ते एक आहे.
• आदमगड मध्य प्रदेशात, होशंगाबादजवळ असून प्रागैतिहासिक गुहाश्रये व गुहाचित्रांसाठी तसेच तिथे मिळालेल्या पूर्वपुराश्म व मध्याश्म हत्यारांसाठी ते ओळखले जाते.
• चोपनी-मंडो उत्तर प्रदेशातील प्रयागराज जिल्ह्यात बेलन खोऱ्यात असून जी. आर. शर्मा यांनी 1967 व 1977 मध्ये तिथे उत्खनन केले; तिथे पुराश्मयुगापासून मध्याश्मयुगामार्गे नवाश्मयुगापर्यंतचा क्रम, झोपड्यांच्या जमिनी, चुली, सूक्ष्मास्त्रे, दोरीचे ठसे असलेली भांडी व तांदळाचे अवशेष मिळाले.

• 'बागोर आणि आदमगड' ही जोडी पाठ असूनही प्रत्येक नावाला राज्य न जोडणे; बागोर राजस्थानात तर आदमगड मध्य प्रदेशात आहे
• मराठी स्तंभातील 'प्रतापगड' हे नाव पाहून साताऱ्यातील किल्ला आठवणे किंवा ते राजस्थानातील ओळखीचे नाव वाटून निवडणे; प्रश्न पुरातत्त्वीय स्थळाविषयी आहे
• चोपनी-मंडोला राजस्थानात ठेवणे; ते उत्तर प्रदेशातील बेलन खोऱ्यात असून अन्नोत्पादनाकडील स्थित्यंतरासाठी प्रसिद्ध आहे
• मध्याश्मयुगात शेती सुरू झाली असे समजणे; या टप्प्यात अर्थव्यवस्था शिकार व संकलनाचीच राहते, फक्त काही स्थळांवर प्राणी पाळले जाऊ लागतात

प्रागैतिहासिक स्थळांचे प्रश्न एमपीएससी स्थळ-राज्य किंवा स्थळ-वैशिष्ट्य अशा जोडीच्या रूपात विचारते, आणि पर्याय नेहमी त्याच काळातील दुसऱ्या राज्यांतील स्थळे असतात. म्हणून तयारीचे एकक 'स्थळ' ठेवून प्रत्येकासाठी राज्य, नदी किंवा खोरे, उत्खनन करणारे तज्ज्ञ व वर्ष, आणि ते स्थळ ज्यासाठी प्रसिद्ध आहे ती एक गोष्ट अशी चार टिपणे लिहून ठेवावीत. दुसरे म्हणजे पर्यायांतल्या ओळखीच्या वाटणाऱ्या नावाची तपासणी 'हे नाव कशासाठी प्रसिद्ध आहे' या प्रश्नाने करावी, कारण एकाच नावाची ठिकाणे वेगवेगळ्या राज्यांत असतात आणि मराठी लिप्यंतरात तर ती आणखी जवळ येतात. तिसरे म्हणजे महाराष्ट्राच्या पेपरात महाराष्ट्रातील स्थळांना अधिक महत्त्व असले तरी प्रश्न देशभरातील स्थळांवरही येतो, म्हणून तक्ता राज्यनिहाय भरून ठेवावा; तेवढ्याने या प्रकारातील बहुतेक प्रश्न वगळण्याच्या पद्धतीनेच सुटतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  उत्तर प्रदेशातील बेलन नदीच्या खोऱ्यातील कोणत्या स्थळावर पुराश्म, मध्याश्म व नवाश्म असा तीन टप्प्यांचा क्रम आढळतो ?

  • (a)बागोर
  • (b)आदमगड
  • (c)चोपनी-मंडो
  • (d)लंघनाज

  उत्तर(c) चोपनी-मंडो. प्रयागराज जिल्ह्यातील बेलन खोऱ्यातील या स्थळाचे उत्खनन जी. आर. शर्मा यांनी 1967 व 1977 मध्ये केले आणि तिथे झोपड्यांच्या जमिनी, चुली, सूक्ष्मास्त्रे व दोरीचे ठसे असलेली मातीची भांडी मिळाली. बागोर राजस्थानात, आदमगड मध्य प्रदेशात आणि लंघनाज गुजरातेत आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मध्याश्मयुगाची ओळख असलेली वैशिष्ट्यपूर्ण हत्यारे कोणती ?

  • (a)हातकुऱ्हाडी व कोयते
  • (b)सूक्ष्मास्त्रे — लाकडात किंवा हाडात बसवली जाणारी अतिशय लहान पाती व भूमितीय आकार
  • (c)लोखंडी नांगराचे फाळ
  • (d)चाकावर घडवलेली रंगीत मातीची भांडी

  उत्तर(b) सूक्ष्मास्त्रे — लाकडात किंवा हाडात बसवली जाणारी अतिशय लहान पाती व भूमितीय आकार. चर्ट, कॅल्सिडोनी, अकीक व स्फटिक अशा सूक्ष्मकणी दगडांपासून ती बनवली जात आणि दांड्यात एकटी किंवा रांगेने बसवून बाण, विळे व संयुक्त सुऱ्या तयार केल्या जात. हातकुऱ्हाडी पुराश्मयुगाची ओळख आहे, तर चाकावरची भांडी व लोखंडी अवजारे यांहून खूप नंतरची आहेत.