MPSC 2022 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 92 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — अल्बिरूनी. प्रश्नात नाव घेतलेला ग्रंथ म्हणजे 'तहकिक मा लिल्-हिंद', जो थोडक्यात तहकिक-इ-हिंद किंवा किताब-उल-हिंद म्हणून ओळखला जातो आणि इंग्रजी भाषांतरात 'अल्बेरुनीज इंडिया' या नावाने प्रसिद्ध आहे. त्याच्या पूर्ण नावाचा अर्थ ढोबळमानाने असा होतो की, भारत जे सांगतो त्याची — बुद्धीला पटणारे असो वा नाकारण्याजोगे — चिकित्सक तपासणी; आणि हेच नाव लेखकाची पद्धतही सांगते : भारतीय मते भारतीय ज्या रूपात मानतात त्याच रूपात नोंदवायची आणि मग त्यांची परीक्षा करायची. अबू रैहान मुहम्मद इब्न अहमद अल्बिरूनी (सुमारे 973 ते सुमारे 1050) हा इस्लामी सुवर्णकाळातील ख्वारझमचा विद्वान — खगोलशास्त्रज्ञ, गणिती, भूगोलतज्ज्ञ, कालगणनातज्ज्ञ व भाषातज्ज्ञ — आयुष्याचा मोठा भाग गझनी येथे राहिला आणि गझनवी मोहिमांच्या पाठोपाठ 1017 मध्ये भारतीय उपखंडात आला. त्याने संस्कृत शिकून घेतले, भारतीय खगोलशास्त्रीय व तत्त्वज्ञानविषयक ग्रंथ मूळातून वाचले, आणि लष्करी व राजकीय इतिहास जाणीवपूर्वक बाजूला ठेवून धर्म, तत्त्वज्ञान, खगोलशास्त्र, विज्ञाने, कायदा, रूढी, सण व कालगणना यांवर लिहिणारा ग्रंथ तयार केला. हिंदू पंचांगातील तारखा ग्रीक, अरबी व फारसी कालगणनांत बदलण्याची पद्धत त्याने काढली; विद्वानांचा एकेश्वरवाद आणि लोकांची मूर्तिपूजा यांतला भेद त्याने स्पष्ट केला; आणि लेखनाचा स्वतःचा नियम त्याने मोकळेपणाने सांगितला — हिंदूंची मते जशीच्या तशी मांडायची आणि त्यांच्या शेजारी ग्रीकांची तशीच मते ठेवायची. या चिकित्सक वृत्तीमुळेच त्याला भारतविद्येचा जनक आणि तुलनात्मक धर्मअभ्यासाचा अग्रदूत म्हटले जाते. प्रश्नाच्या शब्दरचनेबद्दल दोन गोष्टी नोंदवा. पहिली, हा ग्रंथ अल्बिरूनी ज्या भारतापर्यंत पोहोचू शकला व ज्याविषयी वाचू शकला त्या उत्तरेकडील व वायव्येकडील भारताचे वर्णन आहे, आणि प्रश्नातील 'उत्तर भारत' हा उल्लेख तेच सुचवतो. दुसरी, भारतविद्यातज्ज्ञ म्हणून त्याची कीर्ती ज्या दोन गोष्टींवर उभी आहे त्यांपैकी हा एक ग्रंथ असून दुसरी गोष्ट म्हणजे भारतीय खगोलशास्त्रावरील त्याची भाषांतरे व टीका. त्याने याखेरीज विपुल लेखन केले — पासष्टाव्या चांद्रवर्षापर्यंतच्या स्वतःच्या ग्रंथसूचीत खगोलशास्त्र, गणित, भूगोल, कालगणना व धर्म या विषयांवरील एकशे तीन ग्रंथांची नोंद आहे. नोंदवायचा पर्याय (2) आहे.

• (1)महमूद गझनी — गझनीचा महमूद (2 ऑक्टोबर 971 – 30 एप्रिल 1030), ज्याने 998 पासून गझनवी साम्राज्यावर राज्य केले, तो या ग्रंथाचा लेखक नसून ज्याच्या कारकिर्दीत अल्बिरूनी भारतात आला तो राज्यकर्ता आहे. भारतीय इतिहासात त्याचे स्मरण उपखंडावरील वारंवारच्या स्वाऱ्यांसाठी, देवालयांच्या नगरांच्या लुटीसाठी आणि विशेषतः गुजरातेतील सोमनाथ मंदिराच्या लुटीसाठी होते; तसेच गझनीला संपन्न राजधानी बनवून त्याने इस्लामी जगातून विद्वान व कवी तिथे आकर्षित केले — शाहनाम्याचा कर्ता फिरदौसी आणि स्वतः अल्बिरूनी हे त्यांतलेच. या पर्यायातून निर्माण होणारा गोंधळ खराखुरा आहे आणि त्याला नाव देणे उपयुक्त ठरते : अल्बिरूनीचे भारतातील अस्तित्व महमूदच्या मोहिमांचा परिणाम आहे, म्हणून प्रत्येक पाठ्यपुस्तकात ही दोन नावे एकाच वाक्यात येतात. पण आश्रयदाता म्हणजे लेखक नव्हे, आणि एमपीएससी हा भेद अनेक रूपांत तपासते — अमीर खुसरो व अलाउद्दीन खल्जी, अबुल फझल व अकबर, अल्बिरूनी व महमूद.
• (3)इब्न बतुता — इब्न बतुता हा तीन शतकांनी चुकीचा प्रवासी आहे. मोरोक्कोतील टँजियर येथे 24 फेब्रुवारी 1304 रोजी जन्मलेला आणि 1368 किंवा 1369 मध्ये मरण पावलेला हा प्रवासी 1325 पासून तीस वर्षे आफ्रिका, आशिया व इबेरियन द्वीपकल्पात फिरला — आधुनिकपूर्व काळातील कोणत्याही प्रवाशापेक्षा अधिक अंतर त्याने कापले — आणि आयुष्याच्या अखेरीस त्याने आपला वृत्तान्त सांगून लिहवून घेतला; शहरांची आश्चर्ये व प्रवासाचे चमत्कार यांवर चिंतन करणाऱ्यांना दिलेली भेट असा त्या ग्रंथाच्या नावाचा अर्थ असून तो सर्वत्र 'रिहला' म्हणून ओळखला जातो. मुहम्मद बिन तुघलकाच्या कारकिर्दीत तो भारतात आला, सुलतानाने त्याला दिल्लीचा काझी नेमले आणि पुढे चीनला वकील म्हणून पाठवले; चौदाव्या शतकासाठी त्याचा वृत्तान्त पहिल्या दर्जाचा स्रोत आहे — सुलतानाचा स्वभाव व त्याचे प्रयोग, टपाल व्यवस्था, शहरे, नाणी आणि दरबारातील रीतिरिवाज. भारताच्या चौदाव्या शतकातील वर्णनाविषयीच्या प्रश्नाचे नेहमीचे उत्तर तोच असतो, आणि म्हणूनच अकराव्या शतकातील ग्रंथासमोर त्याचे नाव पर्याय म्हणून ठेवले आहे.
• (4)अब्दुल रज्जाक — अब्द-अल-रज्जाक समरकंदी (1413 – 1482) याहूनही नंतरचा आणि उत्तरेऐवजी दक्षिणेशी जोडलेला आहे. तैमुरी दरबारातील हा फारसी इतिहासकार काही काळ शाहरुखचा वकील म्हणून काम करत होता आणि त्याच नात्याने 1440 च्या दशकाच्या प्रारंभी तो कोझिकोडे — कालिकत — येथे आला; मलबार किनाऱ्यावर त्याने जे पाहिले आणि दख्खनमधील ज्या दरबारात तो गेला त्याचे त्याचे वर्णन पंधराव्या शतकातील दक्षिण भारतासाठी आणि त्या काळातील विजयनगर साम्राज्यासाठी मोलाचा स्रोत आहे. तैमुरी घराण्याचा दीर्घ इतिहासही त्याने लिहिला. त्याच्या लेखनात तहकिक-इ-हिंदशी किंवा अकराव्या शतकातील उत्तर भारताच्या वर्णनाशी जुळणारे काहीही नाही. चारही पर्याय कालरेषेवर मांडले की प्रश्न क्षणात सुटतो : अल्बिरूनी अकराव्या शतकात, इब्न बतुता चौदाव्या आणि अब्द-अल-रज्जाक पंधराव्या, तर गझनीचा महमूद हा पहिल्याचा समकालीन राज्यकर्ता.

मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासाच्या सर्वांत महत्त्वाच्या स्रोतांमध्ये परकीय वृत्तान्तांची गणना होते, कारण भारतीय दरबारी इतिहासलेखनाने गृहीत धरलेल्या किंवा जाणूनबुजून टाळलेल्या गोष्टी त्यांत नोंदल्या जातात आणि त्यांचे लेखक बाहेरचे असल्याने त्यांना जे विलक्षण वाटले तेच त्यांनी लिहून ठेवले. हे वृत्तान्त कालक्रमाने आणि प्रत्येकासोबत त्याचा राज्यकर्ता किंवा घराणे जोडून शिकावेत. अल्बिरूनी 1017 मध्ये गझनवींसोबत आला आणि त्याने 'तहकिक मा लिल्-हिंद' लिहिले — संस्कृतातून वाचलेल्या स्रोतांवर आधारलेला, भारतीय धर्म, तत्त्वज्ञान, खगोलशास्त्र, रूढी व कालगणनेचा ज्ञानकोशवजा वृत्तान्त. मार्को पोलो तेराव्या शतकाच्या अखेरीस दक्षिण किनाऱ्याला लागला. इब्न बतुता मोरोक्कोहून मुहम्मद बिन तुघलकाच्या कारकिर्दीत आला, दिल्लीचा काझी झाला आणि 'रिहला' मागे ठेवली. अब्द-अल-रज्जाक समरकंदी 1440 च्या दशकात तैमुरी वकील म्हणून कालिकत व दख्खनमध्ये आला; निकोलो कोंटी, डोमिंगो पायस व फर्नाओ नुनिझ यांनी पंधराव्या-सोळाव्या शतकांतील विजयनगरचे वर्णन केले, आणि सतराव्या शतकात मुघल काळातील युरोपीय प्रवासी आले — थॉमस रो, फ्रान्स्वा बर्नियर, ज्याँ-बातिस्त तावेर्नियर, निकोलाओ मनुची. या सर्वांहून अल्बिरूनी पद्धतीने वेगळा ठरतो : तो केवळ आपले ठसे नोंदवणारा प्रवासी नव्हता, तर संस्कृतातील भारतीय ग्रंथ वाचून भारतीय मतांची ग्रीक मतांशी तुलना करणारा अभ्यासक होता, आणि म्हणूनच त्याला भारतविद्येचा जनक व तुलनात्मक धर्मअभ्यासाचा अग्रदूत म्हटले जाते.

परकीय प्रवासी व त्यांचे ग्रंथ हा एमपीएससीच्या प्राचीन व मध्ययुगीन इतिहासाच्या भागातील ठरलेला विषय आहे, आणि तो अगदी साध्या रूपात विचारला जातो — ग्रंथावरून लेखक, लेखकावरून ग्रंथ, प्रवाशावरून राज्यकर्ता, किंवा प्रवाशावरून शतक. हे प्रश्न पुन्हा पुन्हा येण्याचे कारण असे की ते संदिग्ध नसतात आणि त्यांचे गुण वादाशिवाय देता येतात. अशा प्रश्नांतले पर्याय बहुधा याच कुटुंबातील प्रवाशांतून निवडलेले असतात, म्हणून नावे ओळखणे पुरत नाही; लागते ती कालरेषा. अल्बिरूनी अकराव्या शतकात, इब्न बतुता चौदाव्या आणि अब्द-अल-रज्जाक पंधराव्या शतकात एवढे ठाऊक असलेला उमेदवार या प्रश्नाची बहुतेक रूपे आणखी काहीही माहीत नसतानाही सोडवतो, कारण प्रश्नात बहुधा काळाचा निर्देश, राज्यकर्त्याचे नाव किंवा एखादा वैशिष्ट्यपूर्ण विषय दिलेला असतो. सरावासारखा आणखी एक भेद म्हणजे आश्रयदाता व लेखक यांतला, कारण ग्रंथाविषयीच्या प्रश्नात राज्यकर्त्याचे नाव पर्याय म्हणून ठेवणे आयोगाला आवडते; इथे अल्बिरूनीसमोर गझनीचा महमूद ठेवला आहे, ज्याच्या मोहिमांचा उपपरिणाम म्हणूनच अल्बिरूनीचा भारतप्रवास घडला. ग्रंथाचे नाव या पेपरात दोन्ही भाषांच्या स्तंभांत तिरप्या अक्षरांत छापले आहे; तो छपाईचा तपशील आहे, इशारा नाही.

• 'तहकिक मा लिल्-हिंद', लोकप्रिय नावाने किताब-उल-हिंद आणि इंग्रजी भाषांतरात 'अल्बेरुनीज इंडिया', हा ग्रंथ अबू रैहान अल्बिरूनीने लिहिला असून तो भारतीय धर्म, तत्त्वज्ञान, विज्ञान व रूढींचा संग्रह आहे.
• अल्बिरूनीचे आयुष्य सुमारे 973 ते सुमारे 1050; ख्वारझमचा हा विद्वान भौतिकशास्त्र, गणित, खगोलशास्त्र, कालगणना व भाषा या क्षेत्रांत काम करत होता, आयुष्याचा मोठा भाग गझनी येथे राहिला आणि 1017 मध्ये भारतीय उपखंडात आला.
• त्याने संस्कृत शिकून भारतीय ग्रंथ मूळातून वाचले, हिंदू पंचांगातील तारखा ग्रीक, अरबी व फारसी कालगणनांत बदलण्याची पद्धत तयार केली, आणि म्हणूनच त्याला भारतविद्येचा जनक व तुलनात्मक धर्मअभ्यासाचा अग्रदूत म्हटले जाते.
• 998 ते 1030 राज्य करणारा व सोमनाथच्या लुटीसह भारतावर वारंवार स्वाऱ्या करणारा गझनीचा महमूद हा अल्बिरूनीला भारतात आणणाऱ्या मोहिमांचा कर्ता होता; तो आश्रयदाता होता, लेखक नव्हे.
• टँजियरचा इब्न बतुता 1325 पासून प्रवास करून 'रिहला' लिहिणारा; तो मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात भारतात आला व दिल्लीचा काझी झाला, तर अब्द-अल-रज्जाक समरकंदी 1440 च्या दशकात तैमुरी वकील म्हणून कालिकतला आला — दोघेही अल्बिरूनीहून कित्येक शतके नंतरचे.

• आश्रयदाता व लेखक यांची गल्लत करणे; महमूद गझनी हा राज्यकर्ता असून तहकिक-इ-हिंदचा कर्ता अल्बिरूनी आहे
• भारतावरील कोणत्याही परकीय वृत्तान्ताचे उत्तर इब्न बतुता असे ठरवणे; तो चौदाव्या शतकातला असून हा ग्रंथ अकराव्या शतकातला आहे
• अब्द-अल-रज्जाकला उत्तर भारताशी जोडणे; तो 1440 च्या दशकात कालिकत व दख्खनमध्ये आला आणि त्याचा वृत्तान्त दक्षिण भारतासाठी उपयुक्त आहे
• अल्बिरूनीला केवळ प्रवासी मानणे; त्याने संस्कृत शिकून भारतीय ग्रंथ मूळातून वाचले, आणि हीच गोष्ट त्याला इतर वृत्तान्तकारांपासून वेगळी करते

परकीय वृत्तान्तांवरील प्रश्न सोडवण्याची तयारी तक्त्यानेच होते : प्रवाशाचे नाव, त्याचा देश, त्याचा काळ, तो ज्या राज्यकर्त्याच्या काळात आला तो, आणि त्याच्या ग्रंथाचे नाव. एवढी पाच तथ्ये असली की एमपीएससी हा विषय ज्या कोणत्याही बाजूने विचारते त्या बाजूने प्रश्न सुटतो. या प्रश्नात आणखी एक कौशल्य तपासले जाते — पर्यायांत लेखकांसोबत एका राज्यकर्त्याचे नाव मिसळण्याचे — म्हणून वाचताना 'कोणी लिहिले' आणि 'कोणाच्या काळात' या दोन प्रश्नांतला फरक स्पष्ट ठेवावा. तिसरे म्हणजे ग्रंथांची नावे मूळ रूपात व लोकप्रिय रूपात अशी दोन्ही लक्षात ठेवावीत, कारण प्रश्न कोणतेही रूप वापरू शकतो — तहकिक-इ-हिंद, किताब-उल-हिंद किंवा 'अल्बेरुनीज इंडिया' ही तिन्ही नावे एकाच ग्रंथाची आहेत. आणि पर्याय कालरेषेवर मांडण्याची सवय लावावी; इतिहासाच्या या भागात ती सवय सर्वाधिक गुण वाचवते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मुहम्मद बिन तुघलकाच्या कारकिर्दीत भारतात येऊन दिल्लीचा काझी झालेला व 'रिहला' लिहिणारा प्रवासी कोण ?

  • (a)अल्बिरूनी
  • (b)इब्न बतुता
  • (c)अब्द-अल-रज्जाक समरकंदी
  • (d)निकोलो कोंटी

  उत्तर(b) इब्न बतुता. मोरोक्कोतील टँजियरचा हा प्रवासी 1325 पासून तीस वर्षे फिरला, मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात भारतात आला, दिल्लीचा काझी झाला आणि पुढे चीनला वकील म्हणून पाठवला गेला; त्याचा वृत्तान्त 'रिहला' चौदाव्या शतकासाठी पहिल्या दर्जाचा स्रोत आहे. अल्बिरूनी अकराव्या शतकातला असून अब्द-अल-रज्जाक पंधराव्या शतकात कालिकतला आला.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अल्बिरूनी भारतीय उपखंडात कोणत्या राज्यकर्त्याच्या मोहिमांच्या पाठोपाठ आला ?

  • (a)मुहम्मद घोरी
  • (b)गझनीचा महमूद
  • (c)अलाउद्दीन खल्जी
  • (d)बाबर

  उत्तर(b) गझनीचा महमूद. 998 ते 1030 या काळात राज्य करणाऱ्या महमूदच्या स्वाऱ्यांच्या पाठोपाठ 1017 मध्ये अल्बिरूनी भारतात आला आणि पुढे त्याने संस्कृत शिकून 'तहकिक मा लिल्-हिंद' हा ग्रंथ लिहिला. महमूद हा आश्रयदाता होता, ग्रंथाचा कर्ता नव्हे — आणि नेमका हाच भेद अशा प्रश्नांत तपासला जातो.